Qan qysymy «jasaryp» barady

Aýrý týdyratyn faktorlar

Mamandardyń pikirine súıen­sek, qan qysymyn týynda­tý­shy negizgi faktor – qımyl-qoz­ǵa­lys­tyń azdyǵy. Gadjettik qu­ry­l­­ǵylar men kompıýterlik tehno­logııa beleń alǵan tusta eńbek jú­ıesi bilekke emes, bilimge, sana­ǵa aýǵany ras. Kúnimen dene eń­begimen shuǵyldanyp, ala tań­nan qara keshke deıin syrtqy sharýamen aınalysyp úırengen qazaq otbasy ýrbandalýdan keıin qala ómirine tolyq beıimdele qoımaǵany da jasyryn emes. Sodan da bir orynda kóp otyryp, qol-aıaq qımylyna basa mán bermegen qarapaıym halyqty qan qysymy aýrýy ońaı ıektep otyr. Qan qysymyn týdyrýshy kelesi bir faktor – maıly, fastfýd taǵamdardy tutyný. Mundaı maıly, tuzdy ta­ǵam­dar adam aǵzasyndaǵy holesterınniń, qan quramynda maı men qant mólsheriniń molaıýyna ákelip, qan qysymyna ushyratady. Tez daıyndalatyn taǵamdar elimizde keńinen taraǵan. Qazirgi tańda Eýropada bul as mázirinen semizdik aýrýy etek alyp barady. О́tken jyldardyń málimetine súıensek, álemde 1-5 jas aralyǵyndaǵy 41 mln bala semizdik dertine shal­dyqsa, elimizde ár be­sinshi bala artyq salmaqtan zardap shegip otyr. Munyń bári ata-ananyń balany durys tamaqtandyrmaýynyń ne ózderi jaqsy ónim paıdlanbaýynyń saldarynan týyndaýda. Buryn Eýropa men Amerıka elderine ǵana tán jaǵdaı bolyp kóringen semizdik aýrýynyń túrleri Qazaq­standa da qaýipti tendensııa sanalyp otyr.

Qan qysymy aýrýynyń alǵash­qy belgileri kóz aldy qaraýytyp, bastyń aınalýy men tula boıdyń álsizdiginen, qulaqtyń toqtaýsyz shyńyldaýynan bilinedi. Maman­dar mundaı kezde tez arada qan qysymyn ólshetken durys ekenin aıtady.

Qan qysymyn týyndatatyn faktor­lar­dyń taǵy bir mańyzdy túri – strestik jaǵdaılar men shekten tys emosıonaldy kóńil kúı. Qazirgi tańda áleýmettik je­li­ler men ıýtýb arnalary adam­dar­dyń kóńil aýanyn ár tarap­qa aýda­rý­da. Ásirese feısbýk, ınstagram syn­dy qoldanys aıasy keń áleýmettik jeli­ler­di qoldanýshylar jeterlik. Eger jeli­ler­di mólsherinen artyq paıdalansa, ǵalymdar munyń saldary psıhologııanyń buzylýyna, nev­rozdyq keri áserlerdiń órshýine ákelip soǵatynyn dálel­deý­de. Saraptama bo­ıynsha jer betiniń 3 mlrd turǵyny ınternet jelisin qarqyndy paıdalanady. Bul úrdis eń áýeli táýeldilikti arttyrsa, odan soń estý, kórý, oılaý qabiletterin shekteýge, qan qysymynyń joǵarylaýyna ákelip soǵyp otyr.

Aýrý tuqym qýalaýy múmkin be?

Adamnyń ata-anasynda qan qysymy aýrýy bolsa, urpaǵynda da aýrý paıda bolýy yqtımal qaýip-qater bar eken. Eger sizdiń ata-anańyzda qan qysymy aýr­ýy bolyp, biraq siz deneshynyqtyrýmen aınalysyp, artyq salmaq qospaı, salamatty ómir saltyn saqtasańyz, bul dert sizden aınalyp ótpek. Mamandardyń pikirine súıensek, tuqym qýalaıtyn aýrýmen kúre­sý basqa aýrýlarǵa qara­ǵan­da qıynǵa soǵady. О́ıtkeni ata-anadan berilgen aýrýdyń belgileri o bas­tan bolýy múmkin. Sol sebepten qan qy­symy tek orta jastan asqan nemese egde adamdarda ǵana paıda bolady degen uǵym teris. Nur-Sultan qalalyq №10 emhananyń dáriger-kardıology Aızat Amanqyzy bul jóninde: «Tuqym qýalaýshylyq barlyq aýrýdyń birinshi sebebi deýge bolady. Týǵan-týysta sozylmaly aýrý bolsa, ol dertke balasy da beıim bolyp turady. Arterııalyq qan quramyn basqara alatyn, basqara almaıtyn jaǵdaılar bar. О́zgerte almaıtyn sebep – úsheý. Olar – tuqym qýalaýshylyq, adamnyń jynysy jáne jasy. Osy sebepterdi biz ózgerte almaımyz, qalǵanyn ózgertýge bolady. Mine, tuqym qýalaýshylyq birinshi sebepke jatady. Biraq aýrýǵa aparar sebeptermen kúres­sek, týysyńda dert bolsa da odan irge bólýge múmkindik bar», dep aıtty. Shynynda, kez kelgen aýrý túri tuqym qýalaýǵa beıim bolǵanymen, adamnyń óz tańdaý erki bar ekeni daýsyz.

Bul dert nege jasaryp barady?

Dáriger-kordıolog Aızat Aman­qyzy: «Jıyrmadan asqan, otyzǵa jetpegen áıel adamdar da, er adamdar da, ókinishke qaraı, qan qysymy aýrýyna jıi shaldyǵyp jatyr. Qazirgi ýa­qyt­ta Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń paıymy boıynsha, bul odan ári qaraı kóbeıe beredi, jasara beredi degen boljam bar. Nege deseńiz, birinshi, dene salmaǵynyń artýy órship barady. Semizdik aýrýynyń 70-80 paıyzy bizdiń tutynyp júrgen taǵamdarymyzǵa baılanysty. Ekinshi másele – qımyl-qozǵalystyń azdyǵy. Qazir­gi bizdiń jas­tar da, orta jastaǵy adamdar da kóbine kólikpen jú­redi, ju­mysy avtomat­tan­dy­ryl­ǵan, kóp qoz­ǵalysqa túspeıdi. Sosyn temeki shegý men sozylmaly hronıkalyq stress óte kóp bolyp otyr. Otbasylyq stress, qarjylyq strester bar, osy fak­tor­lardyń bári qan qysymy aýrýynyń jasarýyna ákelip soǵyp jatyr», deıdi.

«Zamanyna qaraı adamy» degendeı, qalada týǵan jańa urpaq, jas balalardyń kóbine telefonǵa baılanyp otyrǵanyn baıqaımyz. Qala berdi, mánsiz-maǵynasyz vıdeolar men atys-shabysqa qurylǵan oıyndar balalardyń psıhologııasyna keri áser etip, stres­ke shaldyǵýǵa ákelip soǵýda. Osydan birneshe jyl buryn júıesiz oıyndarǵa qunyqqan bala kógildir ekran ishindegi áreketti otbasynda qaı­talap, týysqanyn jazataıym mert etkeni aqparat qural­da­ry betterinde jarııalanǵan edi. Bul jaǵdaılardan túsinetinimiz, qan qysymynyń «jasarýynyń» eń negizgi sebebi – ata-analardyń balalarynyń densaýlyǵyna degen salǵyrt kózqarasy, múkis tár­bıesi. Lev Tolstoıdyń «Ár adam óz aýlasyn sypyrsa, búkil qoǵam tazalanar edi», degenindeı, ár ata-ana óz urpaǵyna tıisti tárbıe bere alsa, teris ádetten ada, deni saý balalar el bolasha­ǵyna eleýli úles qosary talassyz aqıqat.