Atadan qalǵan belgi

Jambyl óńirinde kún jylynyp, jer kógere bastady. Sharýasyna quntty týmalar aýlasynyń jerin qopsytyp, kóshet otyrǵyzýdyń qyzyǵyna kirisken. Ákimdik jaqtan jetken «oblysta bıyl 141 749 myń  dana aǵash otyrǵyzylyp, 36 778 sharshy metr jerge kógal ósirilmekshi eken» degen jaǵymdy jańalyq ta kóńilimizdi bir marqaıtyp tas­taǵan. Álbette, kóshetterdiń neshe atasyn sorttap, suryp­tap, saýdaǵa shyǵarǵan aǵa­ıyndardyń da upaılary túgel. Kóshe boıyndaǵy sol jas óskin kóshetterge qyzyǵa qarap turyp esime Eńbek Eri ataǵyna eki márte ıe bolǵan  Jazylbek Qýanyshbaev ekken terektiń hıkaıasy oralǵan. Sol tal atamyzdyń Moıynqumdaǵy qara shańyraǵynyń aldynda kóneniń kózindeı bolyp áli jaıqalyp tur. Qasıetti  aǵash­tyń baǵzydan syr shertken butaqtary bıyl da búrshik jara bastaǵan shyǵar... * * * Jazylbek atamyzdyń Moıynqum aýylyndaǵy qara shańyraǵynda otyrǵanbyz. Keńes ókimetiniń qalamgerleri «malshylardyń marshaly» atandyrǵan, onyń ústine Eńbek Eri degen jup juldyzy bar qarııaǵa qoshqardaı egiz ul syılaǵan Álimhan apamyzdyń batyldyǵy da batyr shalynan bir kem emes. Dúnıege Toıshybaı men Qoıshybaı kelgende sol apamyz egizdiń syńaryn enesindeı bop ketken Jáıshibala báıbisheniń baýyryna salyp turyp: «Apa, myna egizdiń bireýi sizdiki, bireýi meniki bolsyn» degende Jazata: «Áı, seniń munyń ne? Bir balany nege beresiń oǵan?»  dep «ashýlanǵan» bopty. Sonda Álimhan anamyz: «Qudaı maǵan egiz bala bergende apa da bir jaman neme ıiskesin degen shyǵar, nege bermeımin» depti. Minekı, Umaı, Domalaq jáne Sylandy analardyń dalalyq danalyqtarynyń, kemeldigi men keńdiginiń jalǵasy. Sol Toıshybaı áli kúnge deıin ózin Jáıshibala apasynyń balasymyn deıdi. Al týǵan anasy Álimhandy «moıyndamaıdy». «Bala tapqandyki emes, baq­qandyki» degenniń mysaly da osy. Qara shańyraqta otyrǵan soń sol quthanaǵa baılanysty da sóz qozǵaısyń. Eski dás­túrmen Álimhan apadan úıdiń «tarıhyn» da suradyq. – Bul úıdi atalaryńnyń ózi saldyrǵan. Berekeli adam edi ǵoı jaryqtyq, bul shańyraq ta ózi sııaqty sol kezdegi keń, eń úlken úılerdiń biri boldy aýdanda. Shal ómirden ótkennen keıin ártúrli jaǵ­­daı bolyp, qarııadan qalǵan sha­ńyraqty satýymyzǵa týra keldi. Aty-jónin aıtpaı-aq qoıaıyn, aýdandaǵy bir bastyq satyp aldy. О́zi bir momyn, jaqsy kisi edi, biraq bul úıde kóp tura almady. «Nege?» dep surasaq: «Túnde Jazata kelip, úıdi aınalyp, terezeni taıaǵymen tarsyldata qaǵyp, ashý shaqyryp uıyqtatpaıdy. Jazata «tynyshtalǵan» kúni, aýladaǵy taly «shýlap» qor­qytady. Qorqytqanda, aýa tup-tunyq kúnniń ózinde týra bir jel turǵandaı sybdyrlap, syqyrlap qoıa beredi. О́zi saldyrǵan úı men ózi ekken taldy qımaı júr-aý deı­min, ózderińiz qaıtyp satyp alyńyzdarshy», deıdi ja­lyn­ǵandaı bop. Álim­han apa, uly men kelini bar, olar da beker sat­tyq-aý dep oılanyp júr eken. Sol áńgimeden soń qara sha­ńyraqqa qaıta kóship kelipti. Álimhan apanyń áńgimesi qyzyq. Oǵan janyńnan birdeńe qossań áseri bolmaı qalady. Esh qospasy joq sondaı áńgimeniń bireýi mynaý: Jazekeń quıryǵy sharadaı dáý qazaqy qoıdy shildehana toıyna soıamyn dep júredi eken. Biraq Álimhan apanyń naǵashysy Úshkempir Jazekeńe: «Anaý turǵan qyzyl qoıdy beresiń» dep, týra álgi quıryǵy sharadaı dáý qazaqy qoıdy kórsetedi. Qarııa: «Men ony áıelim týǵanda soıamyn dep júr edim» deıdi. Sonda apamyzdyń naǵashysy: «Sizge qoı degen sóz be eken», dep dál sol qoı­dy qalap alyp ketipti. Úsh­keń sóıtip, Qoıshybaı men Toıshybaı dúnıege kelgende Aıdarlydaǵy 9 úıden súıinshi surap, 9 qoı alyp, «shala baıyp» qalypty. Álimhan apamyzdyń aıtýynsha, Jazekeń alty aı aýyrypty. Oǵan deıin aýyrǵan emes edi deıdi. Alty aıdan ke­ıin jaǵdaıy tómendeı be­redi. Sóıtip jatyp, Jambyl aýylyndaǵy qaryndasyn kút­kendeı, «Jumakúl kelsin», dep jan-jaǵyna qaraı beripti. Qaryndasy kelgen kezde qo­lynan ustap jatyp, júrip ketipti. Kúıeý balasy molda eken, áıteýir atasyna dem salyp úlgeripti. Jazatanyń tegin adam emes ekenin myna jaıttan de ań­ǵarýǵa bolady. Reseı otarshyldary qazaq jeriniń tý-talaqaıyn shyǵaryp, bóliske salyp jatqan tus bolsa kerek, Aǵybaı batyr jer daýymen Batys Sibir general-gýbernatory bolǵan Gasfortqa baryp, eli men jeriniń taǵdyry úshin neden bolsa da aıanbaıtynyn bildiredi. Abyroı bolǵanda, batyrdyń talabymen jer daýy sheshilip, ýshyqqan másele durystalady. Batyrdyń kóńil-kúıi ornyna túsken shaqta general-gýbernator sý­retshisin shaqyrtyp Aǵybaı batyrdyń qaıtalanbas kelbetin syzdyryp alady. Keıin batyr beınesi túzemdikterdiń kósemi retinde Ermıtajǵa jóneltiledi. Jazylbek ata  qudaı bergen baq pen dáýlettiń arqasynda Lenıngradqa barǵan saparynda sol sýretti kórip, batyr beınesiniń qasynan aınalsoqtap shyqpaı qoıady. Áridegi Aǵybaı turmaq, beri­degi Ahmet Baıtursynovtyń sýretin kórýge zar bolǵan zamanda myna beıne Jazataǵa keremet olja bolyp kórinedi. Eńbek Eri degen ataǵynyń bedelin halqy úshin osyndaıda paıdalanbaǵanda, qaı ýaqytta paıdalanady? Jazatanyń qolqasymen Aǵybaı batyrdyń sýretiniń kóshirmesi jasalady.  Elge jetken sol olja bú­gin­de tarıhymyzdaǵy qundy muralardyń biri. Biz áńgimeden soń aýlaǵa shyqqanbyz. Kún jyp-jyly eken. Ásheıinde jeli basylmaıtyn óńir typ-tynysh. Jazata ekken tal da múlgip tur. Soǵan qaraǵanda, Jazatanyń arýaǵy búgingi urpaqtarynyń birligi men tirligine rıza eken ǵoı dep ishteı bir marqaıyp qaldyq. Kósemáli SÁTTIBAIULY, jýrnalıst-jazýshy. Jambyl oblysy. –––––––––––––– Sýrette: Jazylbek ata aýlasyndaǵy terek.