2013 jyldyń sońy men 2014-tiń basynda nesıe taqyrybynda narazylyq kóbeıdi? Onyń basy áýelgide áleýmettik jelilerden bastalyp, sońy sotqa deıin jetti. Tutynýshylar nesıe paıyzy joǵary, bank ónimderi kúrdeli, sharttar túsiniksiz deıdi. Qarjygerler mundaı túsiniktiń týýyna qarjy týraly saýattyń azdyǵy sebep bolǵanyn aıtady. Máselen, bankterdiń biri júrgizgen zertteýde árbir úshinshi qazaqstandyq óziniń qarjylyq saýatyna kóńili tolmaıtyny jetkiziledi.
Bul teketirkestiń qorytyndysy: Halyq nesıege muqııat qarap, qarjy ınstıtýttary halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrýǵa kóńil bóle bastady. Jaqynda bankterdiń biri bul maqsatqa 1 mıllıon dollar bóldi.
Al memleket nesıe naryǵyn baqylaýdy kúsheıte bastady. Byltyrǵy jyldyń sońynda Ulttyq bank tóraǵasy nesıe boıynsha joǵary shekti kólemin 56 paıyzdan azaıtý qajettigin aıtqan. Munymen qatar halyq eń kóp tutynatyn nesıe túri - tutynýshylyq nesıesiniń ósimi 30 paıyzǵa deıin azaıtyldy. Ári tutynýshy nesıe alǵan kezde aı saıynǵy tólem tabysynyń 50 paıyzynan aspaýy kerek. Buǵan deıin bul talaptar joq edi.
Búgingi otyrysta Prezıdent qarjylyq qyzmet kórsetýde tutynýshylar quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý jáne olardyń sapasyn arttyrý qajet dedi. Demek, jaqyn kúnderi tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý boıynsha jańa is-sharalar qabyldanýy múmkin.
Túıin
Nesıe naryǵy rettele bastady. Árıne, tutynýshynyń paıdasyna.
Nesıege qatysty jańa derek: Qazaqstandyqtar alǵan nesıeniń jalpy kólemi 12 trln.teńgeni qurady.
Jıynda aıtylǵan taǵy bir derek: halyqtyń bankterde saqtaýly depozıtteriniń kólemi 11 trln. teńgege jetken. Bul kórer kózge kóp sııaqty. Alaıda, qarjy sarapshylary birneshe trıllıon qarajatty qazaqstandyqtar úıde saqtap otyr degendi aıtady. Mundaı qorytyndyǵa sebep: jaqynda bankterdiń biri júrgizgen zertteý kórsetkendeı, elimizde árbir úshinshi qazaqstandyq artyq aqshasyn úıde saqtaýdy jón kóredi. О́ıtkeni ,halyqtyń 94 paıyzy 5 mıllıon teńgege deıingi depozıtke memleket kepildik beretinin bilmeıdi. Nátıjesinde taǵy birneshe trıllıon qarjy qaltadan shyqpaı jatyr. Jaqyndaǵy sms dúrbeleń kezinde depozıttegi 250 mlrd. teńgeni salymshylar keri qaıtaryp aldy. Qazirge deıin onyń 100 mıllıardy bankterge qaıtsa, 150 mıllıard teńgesi «matrastyń astynda» jatyr. Qarjygerler buǵan alańdaýly. О́ıtkeni, depozıtte saqtaý qaýipsiz. Paıyz qosylady. Qatty óspegen kúnniń ózinde ınflıasııaǵa jutylmaıdy. Ári bankter depozıtke salǵan qarajatty aınalymǵa túsire alady. Eger depozıt kólemi ósse, bankter shaǵyn jáne orta bıznesti óz kúshimen nesıelendire alady. Memleketke alaqan jaıý azaıady. Bul ári bankter úshin paıda. О́ıtkeni 2008-2009 jylǵy daǵdarysqa deıingi álemdik naryqtan uzaq merzimdi, arzan qarjy kelip jatqan joq. Sondyqtan, bankterdiń kúni úıde saqtaýly qarajatqa túsip tur. Buǵan halyq tarapynan da keri baılanys qajet-aq. Alaıda, halyq bankterge áli de kúmánmen qarap otyr. Qarjygerler saýattandyrý arqyly halyqtyń bul kúmánin joıýǵa nıetti.
Túıin
Bir nárse anyq, halyq basy artyq qarajatty depozıtke baǵyttasa, qarjy salasynyń «qan aınalymyn» jaqsartady. Dál qazirgi jaǵdaıda qarjy salasynyń qan qysymy joǵarlap tur.
Erbol Azanbek.