Torǵaı: Keshegisi, búgini, erteńi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Jol­daýyn­da jańadan úsh oblys ashy­laty­nyn jarııa etip, jabyrqaý jurttyń kóńilin kóterip tastady. Biraq olardyń qataryna bu­rynǵy Torǵaı oblysy ilikpeı qa­ldy. Prezıdenttiń «Biz tarıhı ádil­dikti ornatyp, ulylarymyz dúnıege kelgen kıeli ólkeni qaıta jańǵyrtýǵa tıispiz», degen sózi Torǵaı óńirine de qatysty emes pe? Sonaý 1916 jyly Torǵaıda bastalǵan patsha ımperııasyna qarsy kóterilis, Amangeldi batyr men Torǵaı halqynyń erligi Qazaq eliniń azattyq jolyn­daǵy ǵasyrlar boıǵy kúresindegi umytylmas oqıǵalardyń biri emes pe? Al halqymyzdyń saıası ómirinde alǵashqy egemendik ıdeıa­synyń jalaýyn 1917 jyly qazaq sezderinde osy óńirdiń tól perzentteri Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatov kótergenin qalaı umytamyz? Endeshe, Torǵaı nege jańǵyrtý kóshine ilikpeı tur? Muny torǵaılyqtar túsine almaı, jıyn ótkizip, qol jınap, Memleket basshysyna ashyq hattar joldady. Osyǵan baılanysty «Torǵaı oblysyn ashýǵa qandaı áleýmettik-ekonomıkalyq negiz bar jáne onyń bolashaǵy qandaı?», degen suraq týyndap, ártúrli pikir-usynystar aıtylyp jatyr. Osy saýalǵa jaýap berý úshin Torǵaı óńiriniń keshegisine, búgingi jaǵdaıyna, keleshegine nazar aýdaraıyq.

Torǵaı oblysy respýblıka bas­shysy D. Qonaevtyń bastamasy­men 1970 jyly 23 qarashada ashyldy, ortalyǵy – Arqalyq qalasy, quramynda Qostanaı jáne Aqmola oblystarynan bólingen 9 aýdan boldy.

Oblysta aýyl sharýashyly­ǵy salasy basymdaý boldy, jer kólemi – 11215,1 myń ga, shabyn­dy­ǵy – 257,7 myń ga, jaıylymy – 6685,7 myń ga, egistigi – 2370,6 myń ga bolatyn. 112 keńshar, 2 ujym­shar, 1 Esil tájirıbe stan­sa­sy jumys istep turdy. 1971-1985 jyldary ónerkásip sala­synda Torǵaı boksıt ken basqar­masy (TBKB) bastaǵan zaýyt, fabrıkalar, halyqqa turmys­tyq qyzmet kórsetetin, jeńil óner­kásip, tamaq ónimderin shyǵa­ratyn jańa kásiporyndar iske qosyldy. Energetıka, kólik, jol, baılanys, qurylys, saýda, bilim, densaýlyq, farmakolo­gııa, mádenıet, qarjy, bank, saq­tan­dyrý salalary da jedel qar­qyn­men damyp, turǵyndarǵa qyzmet etti. Halyq sany 1970-1990 jyl­dar arasynda 223,3 myńnan 301,3 myń adamǵa jetip, 35,8 pa­ıyz­ǵa kóbeıdi, ekonomıkanyń bar­lyq salasyndaǵy jumys orynda­ry 88 myńnan 121,8 myńǵa je­tip, 38,4 paıyzǵa artty, aılyq jal­aqy 122,60-310,40 rýbl ara­ly­ǵynda bolyp, 153,2 paıyzǵa ósti, ha­lyqtyń turmys deńgeıi jaqsardy.

Ekonomıkanyń ósý qarqy­ny tómendegideı boldy: 1970-1990 jyldar aralyǵynda aýyl­sharýa­shylyq ónimderi 77,5 paıyzǵa, 1980-1990 jyldary ónerkásip ónimderi 36,5 paıyzǵa ósken. Torǵaı oblysynda Qazaqstandaǵy bıdaıdyń eń sapaly sorttarynyń (1-2 klass) 20-28 paıyzy, eń joǵarǵy sorttarynyń (qatty bıdaı) 10-15 paıyzy óndirilip, memleketke tapsyryldy. 1970-1990 jyldary et óndirý – 73,3 paıyzǵa, sút ónimderi 86,3 paıyzǵa ósken. Torǵaı oblysy Qazaqstandaǵy boksıt rýdasynyń 60-80 pa­ıy­zyn óndirgen, al temir-beton, tamaq ónimderin óndirý eselenip ósip otyrǵan. Joǵarydaǵy kór­set­kishter Qazaq KSR Statıs­tıka komıtetiniń 1970-1990 jyl­dar­daǵy resmı aqparatynan alynyp otyr, sondyqtan ony eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Men Torǵaıda 16 jyl eńbek etip, oń ózgeristerdiń bárin óz kózimmen kórdim.

Torǵaı oblysy 1973 jyly 5 naý­ryzda ekonomıkadaǵy, aýyl sharýashylyǵyndaǵy úzdik jetis­tikteri úshin sol kezdegi KSRO-daǵy eń joǵary nagrada – «Lenın» ordenimen marapattaldy.

Álbette, osyndaı jetistikter 1970-1985 jyldardaǵy jasampaz Torǵaı halqynyń, esimderi Qazaqstan tarıhynda qalǵan aıtýly memleket qaıratkerleri S.Qu­saıynov, E.Áýelbekov, О́.Jáni­bekov, Iý.Trofımov, Q.Turysov, M.Saǵdıev syndy basshylardyń, kóp­tegen oblystyq mekemelerdi bas­qar­ǵan isker azamattardyń eren eń­bek­teriniń nátıjesi ekeni belgili.

Sonymen Torǵaı oblysy Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóral­qa­synyń 1988 jylǵy 2 maý­sym­daǵy Jarlyǵymen (Tóraǵasy Zakash Kamalıdenov) jabylýy qar­sańynda eshqandaı daǵdarys­qa ushyramaǵan óńir edi. Al onyń jabylý sebebin G.Kolbınniń qazaqqa qarsy júr­gizgen jymysqy saıasatynan izdegen jón. О́ıt­keni ekono­mıkalyq turǵydan Torǵaı obly­syn jabýǵa eshqan­daı negiz bol­maǵanyna joǵary­daǵy kór­set­kishter dálel bola alady. Sondyqtan torǵaılyqtar ádiletsiz sheshimge qarsy bolyp, oblystyń qaıta ashylýy úshin kúresti. Sóıtip 1990 jyly Torǵaı oblysy qaıta ashyldy.

Endi 1997 jyly Torǵaı obly­sy­nyń ekinshi ret jabylý sebep­terine toqtalaıyq. Birinshiden, 1988 jyly oblystyń jabylýy óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna úlken soqqy boldy. 10 myńnan astam jumys orny (-33,3 paıyz) qysqaryp qaldy, kóptegen óndiris oryndary, mekemeler tonalyp, talan-tarajǵa túsip joıylyp ketti. Burynǵy Torǵaı oblysynyń ekonomıkasyn kótergen oblys basshylary, talaı qıyndyqty jeńip shyńdalǵan, taptyrmas tájirıbe jınaǵan oblystyq mekemeler basshylary, óndiris jetekshileri, isker mamandar Almaty qalasyna, basqa oblystarǵa ketip qaldy. Biraq osyǵan qaramastan, Torǵaı oblysy qaıta qurylǵan 1990 jyldyń qorytyndysyna kóz salyp, 1985-1987 jyldarmen salystyrsaq, óńir ekonomıkasynyń negizgi sala­­larynda toqyraý bolmaǵanyn kóremiz. Alaıda bul úrdis uzaqqa barmady, bir-eki jyldan soń barlyq salada quldılap quldyraý bastaldy, onyń sońy 1997 jyly oblystyń qaıta jabylýymen tyndy. Mundaı jaǵdaıǵa taǵy da memlekettik bıliktiń naryq­tyq ekonomıkaǵa ótý kezeńinde jiber­gen strategııalyq qatelikteri sebep boldy. О́ıtkeni menshik túrleriniń tıimdiligi eskerilmeı, tek jekemenshik qana bizdi ta­bysqa jetkizedi degen taıaz ıdeıaǵa negizdelgen, Halyqaralyq valıýta qory, Batys elderinen kelgen sarapshylar usynǵan jappaı jekeshelendirý saıasaty aýyr kúızeliske ákeldi. Mysaly, 1992-1995 jyldary Torǵaı oblysynda 119 keńshar taratylyp, 7 memlekettik sharýashylyq pen 2 ujymshar ǵana qaldy, 1 465 sharýa qojalyǵy, 7 aksıonerlik qoǵam, 141 kooperatıv quryldy. Osynyń saldarynan aýyl sharýashylyǵy jeriniń kólemi ózgermegenimen, eginshilik ónimderiniń jalpy kólemi 72,5 paıyzǵa azaıdy. Buǵan deıin Torǵaı óńiriniń erekshe maqtanyshy bolyp kelgen 1-2 klasty bıdaı men onyń eń joǵarǵy qatty sorty joǵalyp ketti. Mal sharýashylyǵynda qoı-eshki sany 51,2 paıyzǵa, iri qara – 30,5 paıyzǵa, et óndirý – 49,7 paıyzǵa, sút óndirý – 13,8 paıyzǵa, jumyrtqa 92 paıyzǵa azaıdy. О́ndiris oryndary­nyń 71 paıyzy, sonyń ishinde kera­mıkalyq fabrıka, jıhaz shyǵaratyn kásiporyndar, mal sharýashylyǵy úshin mashına jasaıtyn zaýyttar joıyldy, temir-beton ónimderi 97,3 paıyzǵa kemidi. Jumys ornynyń sany 33,9 paıyzǵa qysqardy, árbir jumysshynyń aılyq jalaqysy 88,5 paıyzǵa tómendedi. 1995 jylǵy ortasha aılyq jalaqy deńgeıi respýblıkadaǵy ortasha kórsetkishten 25,3 paıyzǵa tómen bolyp, Torǵaı óńirinde eldegi eń kedeıshilik jaǵdaı oryn ala bas­tady. Jappaı jekeshelendirý, ásirese aýyl qazaqtarynyń ómir súrý qareketine qarsy baǵyt­tal­ǵan kereǵar saıasat boldy. Al basqa elderde aýyl sharýashylyǵyn jeke­shelendirýdiń birneshe nus­qasy boldy. Máselen, О́zbek­stan men Belarýs jumys istep tur­ǵan keńsharlardyń basym kóp­shiligin bólshektemeı, memleket menshiginde nemese ártúrli nysandaǵy ujymdyq menshikte qaldyrdy. Qazir osy elderdiń aýyl sharýashylyǵy eshteńe de joǵaltpaı, óz ónimderin basqa elderge molynan shyǵaryp jatyr.

Endi Torǵaıdyń erteńine kóz sal­aıyq. Qazir Torǵaı óńiri­niń máselesin sheshýde Parla­ment depýtattary arasynda, áleý­met­tik jelide birneshe nusqa usy­nylyp, talqylanyp jatyr. Osy usynystardyń biri – Qos­tanaı oblysynyń ataýyn óz­gertip, Torǵaı oblysy dep ataý. Biraq bul usynystyń moraldyq qana­ǵat­tanýdan basqa, Amangeldi, Jankel­dın aýdandary men Arqalyq qala­syna ne bereri belgisiz.

 Endi bir top atalǵan úsh aımaq­ty jańadan qurylǵan Ulytaý ob­lysyna qossaq deıdi. Bul usy­nys­tyń da qısyny shamaly. Sebebi, burynǵy Jezqazǵan oblysy jabylǵannan keıin osy óńirde qordalanyp qalǵan túıindi máseleler jeterlik. Sondyqtan oblys ákimi óz jumysyn toqyrap qalǵan Jezqazǵan qalasynan jáne oǵan jaqyn aýdandardan bastaýǵa májbúr bolyp, shalǵaıdaǵy (550-600 shaqyrym) torǵaılyqtardyń máselelerin keıinge qaldyrary daýsyz.

 Úshinshi usynys – Amangeldi, Arqalyq, Jankeldın aýdandary úshin arnaýly damý jos­paryn quryp, ekonomıkasyn ór­kendetip, oblys ashý máselesin ke­ıinge qaldyrǵan durys degen tu­jyrym. Alaıda elimizde bu­ǵan deıin qabyldanǵan óńir­ler­di, mo­no­qalalardy damytý baǵ­dar­la­­ma­larynyń halyqqa tıgiz­gen paıdasy shamaly. Statıs­tıkaǵa júginsek, eldegi aılyq ortasha tabys 2020 jyly 278,47 dollar bolyp, 1990 jylǵy deńgeıden (271,00 dollar) keıingi 30 jyl ishinde nebári 7,47 dollar ǵana (2,7 paıyz) ósipti. Ártúrli damý baǵdarlamalarynyń nátıjeleri qandaı ekenin osydan-aq kórýge bolady. Demek, atalǵan usynystan da oń nátıje shyǵýy ekitalaı.

 Tórtinshi, eń negizgi nusqa – Torǵaı oblysyn qaıta ashý. О́ıt­keni óńirlerdi órkendetýdiń týra joly – bılikti halyqqa ja­qyndatý. Sonda ǵana eki jasam­paz kúsh birlesip, jeńiske jete ala­dy. Eger bılik halyqqa ja­qyn­dasa, onymen birge sol ha­lyq turatyn óńirge qarajat ta kelip, jańa jumys oryndary ashylady. Olaı bolsa, bıliktiń qasyna halyq jınalyp, sany jyldam kóbeıedi. Qazirgi naryq zamanyndaǵy damý prosesiniń negizgi súıener tirekteri – qomaqty qarajat, halyq sany jáne terrıto­rııa. Al jo­ǵarydaǵy úsh nus­qa­nyń úshe­ýin­de de Amangeldi, Ar­qa­lyq, Jan­keldın aýdandary ob­lys or­ta­lyǵynan (Qostanaı, Jez­qaz­ǵan) 550-700 shaqyrymdaı alys­ta qalady. Mundaı jaǵdaıda bas­ty damý kúshteri – halyq pen bı­lik úshin óz qýattaryn birikti­rý­ge kerekti alǵysharttar týyn­da­maıdy. Sondyqtan Torǵaı obly­sy­nyń qaıta ashylýy – turǵyndar múddesi qorǵalatyn birden-bir ádil de tıimdi jol.

 Endi osy tıimdilik máselesine, Torǵaı oblysynyń keleshegine kóz salaıyq. Birinshi baılyq, árıne, Torǵaıdyń halqy, ekinshisi – terrıtorııasy, onyń jerústi jáne jerasty baılyǵy. Torǵaıdyń jer kólemi, shabyndyǵy, jaıylymy mol, egistigi ǵana – 2370,6 myń ga. Bul – mol tabys kózi. Basqasyn aıtpaǵanda, tek 2 mln ga egistik jerden orta eseppen gektaryna 11 sentnerden bıdaı alsaq, 2 200 myń tonna bıdaı jınalady. Onyń 70 paıyzyn (1 540 myń tonna) eksportqa shyǵarsaq, sońǵy 12 aıdaǵy ortasha baǵamen (halyqaralyq bırja baǵasymen 2021-2022jj. ortasha bıdaı baǵasy – 797,97 dollar/tonna (https://bhom. ru/commodities/pshenica/)) 1228,9 mln AQSh dollaryna teń túsim túsedi eken. Bul 2020 jylǵy Qostanaı oblysynyń aýyl sharýashylyǵy óniminiń shamamen 85 paıyzyna jýyq, al Qyzylorda oblysynyń aýylsharýashylyq óniminen 3,4 ese kóp. Osyndaı asa baı, sapaly jáne baǵaly shıkizat ortasyndaǵy Torǵaı óńirinde aýylsharýashylyq ónimderin óńdeıtin, eksportqa eko­logııalyq taza tamaq, et, sút ónim­derin shyǵaratyn kóptegen za­manaýı kásiporyndar nege sal­masqa? О́ıtkeni taıaý keleshekte tamaq ónimderi munaı men gazdan da ótimdi, eń joǵary baǵaly taýar­lar qataryna qosylyp, halyq­ara­lyq naryqta turaqty sura­nysqa ıe bolatynyn baıqap otyrmyz.

О́ndiriske kelsek, Arqalyq qala­synyń mańynda boksıt keni áli sarqylǵan joq, otqa tózimdi balshyqtyń zor qory qaldy. Ol jerde mys, skandıı, ıttrıı, lantan, neodım, prazeodım de bar. Jańa Arqalyq keninde qorǵasyn, ıttrıı, mys, myrysh, kadmıı, altyn, kúmis, qalaıy, nıobıı, gallıı, lıtıı bar. Aqbulaqta sırek metall qory bar. Bular – keleshekte syrtqy naryqqa asa joǵary baǵaly ónim shyǵara alatyn ken oryndary. Arqalyqtan Esilge qaraı 100 shaqyrym jerde – úlken temir qory, Jarqaıyńǵa qaraı – kómir (Orlov keni), «Zarechnoeda» – qorǵasyn, Maıatasta – altyn, Torǵaı – Tosyn aımaǵynda – sapaly as tuzy, shıpaly bulaqtar, balshyqtar, jerasty aýyz sýy bar. Osynsha baılyqty jer beti­ne shyǵaratyn birneshe taý-ken kom­bınatyn quryp, ony óńdep baıy­ta­tyn zamanaýı zaýyt-fabrıkalar, zerthanalar, sanatorııler salyp, tıisti ınfraqurylym­dar­men qam­tamasyz etetin arnaý­ly mem­lekettik jospar jasap, iske asyrý – qoldan keletin sharýa. Torǵaı óńirinde týrızm, avtojol, áýe qatynasynyń tranzıttik áleýetiniń de keleshegi zor. Tabıǵı baılyǵy ushan-teńiz ólkede aýyl sharýashylyǵy jerlerin qalpy­na keltirip, ken oryndarynyń kó­zin ashyp, turǵyn úı, áleýmettik obek­tiler, «Torǵaı – Yrǵyz», «Astana – Arqalyq» avtojoldary sa­ly­nyp, ınvestısııa quıylsa, myń­daǵan jumys orny ashylary sózsiz. Mu­nyń ózi óńir turǵyndary sa­nyn tez kóbeıtýge múmkindik bereri anyq.

Taǵy bir mańyzdy másele: jańa oblys ashý úshin 0,6 – 1,0 mlrd AQSh dollary kóleminde qarajat qajet. Bul rette 2021 jylǵy Aqtóbe oblysy bıýdjetiniń jalpy shyǵyny – 383,1 mlrd teńge nemese 899,2 mln AQSh dollary, Soltústik Qazaqstandiki – 330,7 mlrd teńge nemese 776,2 mln dollar, Batys Qazaqstandiki – 302,9 mlrd teńge nemese 711,0 mln dollar bolǵanyn aıtqan jón. Torǵaı oblysyn ashýdaǵy birin­shi kezektegi negizgi shyǵyndar – oblystyq basqarý organdary men oblystyq mekemeler qurýǵa jumsalatyn shyǵyndar. Olar joǵaryda kórsetilgen óńirlerdiń shyǵyn kólemderinen kem bolmasa, kóp bolmaıdy. Oblys ashý máselesin memlekettik bıýdjetke aýyr salmaq salmaı sheshetin jol da joq emes. Aıtalyq, Úkimet 10-20 jylǵa oblıgasııa shyǵarsyn, ony Ulttyq bankke berip, Ulttyq banktiń ózinen tómengi paıyzben kredıt alsyn nemese Ulttyq qor jáne Zeınetaqy qoryna berip, olarǵa tıimdi ústeme aqymen kerek­ti qarajatyn alyp, Torǵaı ob­lysynyń ashylýyna jáne damýyna, ınfraqurylymdar salýǵa paıdalansyn. Mundaı opera­sııa­lardy qundy qaǵaz naryǵyn­da AQSh, EO elderinde Orta­lyq bank­ter men Úkimetter jasap júr, bizdiń ózimizde de osyndaı tájirıbe bar. Eger ashylǵan ob­lystyń damý prosesin durys jol­ǵa qoısaq, qazirgi jahandyq na­ryqtaǵy suranystyń, baǵanyń udaıy ósýi jaǵdaıynda alynǵan qarajatty tolyǵymen qaıtarýǵa múmkindik týary anyq.

Torǵaı oblysynyń jabylýy joǵaryda aıtylǵan ushqary saıa­sattan bolǵanyn eshkim teriske shyǵara almasy haq. Endi Torǵaı oblysy qaıta ashylsyn degen halyq talabyna bılik qulaq asyp, ádil sheshim qabyldansa, onyń elge de, torǵaılyqtarǵa da, bılikke de tıimdi bolaryna esh kúmán joq.   

Ǵalym BAINAZAROV

NUR-SULTAN