Asqaraly ómir asýynda túrli adamdarmen júzdesip, solardyń birimen qyzmettes, endi birimen jaı ǵana tanys, dámdes bolasyz. Olardyń keıbiri esińizde, keıbireýin, tipti umytyp ketesiz. Al solardyń arasynda esimi esińizge túsken saıyn júregińizdi jylytyp, oǵan qurmetpen qarap, jadyńyzda saqtap júretin azamattar bolady. Azamattyǵy men adamı qasıetin ózim úlgi tutatyn, sondaı tulǵanyń biri, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ekonomıst-ǵalym Bóribaı Bıqojauly Jeksembın.
1999 jyly ardaqty azamat týǵan jeri Jambylǵa – oblys ákiminiń aýylsharýashylyq salasy boıynsha orynbasary bolyp keldi. Men onda Jýaly aýdany Astyq qabyldaý kásipornynyń dırektorymyn. Shilde aıy, jıyn-terim mezgili. Dala tósinde egin jınaý naýqany qazandaı qaınap jatty. Osy kezde Astyq qabyldaý kásiporyndary men memlekettik tapsyrys esep-qoryna, astyq ótkizgen sharýshylyqtar arasyndaǵy esep-qısapta túsinbestik oryn alǵan. Jalpy, mundaı jaǵdaı aragidik bolyp turady. Osyǵan baılanysty jańadan taǵaıyndalǵan oblys ákiminiń orynbasary óńirdegi astyq qabyldaý kásiporyndarynyń basshylarymen jıyn ótkizdi. Ondaǵy basty másele – atalǵan túsinbestiktiń neden týǵanyn talqylap, sonyń sheshilýi sóz boldy. Aldymen Bóribaı Bıqojauly kásiporyn basshylarymen tanysyp, jyly áńgimelesti. Egin naýqanynyń barysyna toqtalyp, ony der kezinde jınap alýdy mindettedi. Ár basshynyń atalǵan problemaǵa qatysty jeke pikirin surady. Kezek maǵan kelgende: «Abdaly, sen astyǵy mol Torǵaı oblysynda qyzmet istepsiń, sondyqtan bul jaıdy jaqsy bilesiń dep oılaımyn, ne sebepti astyq ótkizetin sharýashylyqtar shaǵymdandy?» dep surady. Men Jýaly aýdanyna 1989 jyly keldim. Oǵan deıin joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin joldamamen burynǵy Torǵaı oblysynyń astyqty aýdandarynda eńbek etip, úlken elevatordyń dırektorlyk qyzmetin atqarǵan edim. Bóribaı Bıqojauly sony meńzep aıtyp otyrsa kerek. «Ár aýdanǵa bekitilgen quzyrly organdardyń arnaýly astyq ınspektorlarynyń quzyretteri kúsheıtilip, olar bizge tóreshi bolýy kerek» dep oıymdy jetkizdim. Ol kisi únsiz ǵana jymıdy da: «Astyq jınaý kezinde osyndaı problema kezdesedi, biraq ony ýshyqtyrmaı ýaqytynda sheshken durys» dep jıyndy ózi qorytyndylady. Men sol sátte B.Bıqojaulynyń aýyl sharýashylyǵy salasynda tájirıbesi mol, astyq óndirisiniń túıtkildi máselelerin jete meńgergen maman jáne osy salany búge-shúgesine deıin biletin basshylyq qyzmette bolǵandyǵyn ańǵardym.
2004 jyl mamyr aıynda Jambyl oblysynyń ákimi Serik Úmbetov Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolyp aýysty da, onyń ornyna Bóribaı Jeksembın taǵaıyndaldy. Men sol kezde Baızaq aýdanynyń ákimi edim, osy qyzmetti bes jylǵa jýyq atqardym. Sosyn B.Jeksembın buıryǵymen Turar Rysqulov aýdanyna ákim bolyp aýystym. Osy qyzmette júrgende ony barynsha jaqyn tanydym. О́ńir basshysy retinde aýdan-aýyldardy aralap, jurtshylyqpen jıi kezdesti. Kez kelgen máseleni uzatpaı, sol jerde sheshýge tyrysty. Eldiń jaǵdaıyna alańdap júredi. Jambyl oblysyn ol kisi alty jylǵa jýyq basqardy. Osy jyldar ishinde óńirdiń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaıy aıtarlyqtaı damydy. Aýylsharýashylyq salasy da jańasha qarqyn aldy. Ol kisi oblys ekonomıkasyn úlken yjdaǵattylyqpen zerttep-zerdelep otyratyn. Sondyqtan da oblystyń damý kórsetkishteri sıfrlaryn jatqa aıtatyn. Biz oblys ákiminiń qabyldaýyna kirýge muqııat daıyndalamyz. Aımaq basshysynyń aldynda uıatqa qalmaý úshin aýdannyń ekonomıkalyq kórsetkishterin respýblıka kórsetkishterimen saralap, analız jasap, naqty iske asqan jumysty kórsetemiz. Osynyń bárin men sol kisiden úırendim. Tájirıbe aldym. О́te bilimdi, bilikti, ıntellektisi joǵary azamat. Eshqashan daýys kóterip sóılemeıdi. Aıtatyn jerde kesip sóıleıdi. Bóribaı aǵamen qyzmet istegen jyldarymdy taǵdyrymnyń bir syıy retinde kóremin. Shyn máninde, ol kisimen birge jumys isteý qyzyq, adamdy yntalandyryp, talpyndyryp otyrady.
* * *
Jalpy Bóribaı Bıqojauly Jeksembın Jambyl oblysy Shý aýdanynda týǵanymen, jalyndy jastyq shaǵy Arqa jerinde – Jezqazǵan oblysynda ótti. Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtyn bitirgesin joldamamen sol kezdegi Jezqazǵan oblysy Aǵadyr aýdany «Qarabulaq» sovhozynyń bas zootehnıgi bolyp, alǵashqy eńbek jolyn bastady. Osy sharýashylyqta bes jyl jumys istep, óz mamandyǵynyń qyr-syryn meńgerdi. Tájirıbe jınady. El adamdarymen tabysyp, olarmen jaqyn týystaı aralasty. Odan soń Jezqazǵan oblysy Prıozersk aýdandyq aýyl sharýshylyǵy basqarmasynyń bas zootehnıgine kóterilip, sodan keıin sol kezdegi KOKP XXII partsez atyndaǵy sovhozdyń dırektory boldy. Bul jerde de talapty jas basshy óz iskerligin kórsetip, sharýashylyqty alǵa súıredi. Sovhozdyń ekonomıkalyq kórsetkishi artyp, aýdandaǵy aldyńǵy sharýashylyqtardyń birine aınaldy. Bilikti jas dırektordyń qarym-qabiletin baıqaǵan oblys basshylyǵy ony halyq depýtattarynyń Prıozernyı aýdandyq keńesiniń atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasarylyǵyna taǵaıyndady. Osylaı aǵamyzdyń qyzmeti satylap óse bastady. Aldymen Jezqazǵan oblysy Prıozernyı aýdandyq agroónerkásiptik birlestigi keńesiniń tóraǵasy, odan soń oblystyq agroónerkásiptik odaǵynyń tóraǵalyǵyna saılandy. Elimiz egemendik alǵan jyldary Jezqazǵan oblystyq ákimshiligi basshysynyń birinshi orynbasary – aýyl sharýashylyǵy jáne nan resýrstary oblystyq departamentiniń basshysy qyzmetin atqardy. Al 1995-1996 jyldary Jezqazǵan oblysy ákiminiń birinshi orynbasary boldy.
Jezqazǵan oblysynda onymen birge qoıan-qoltyq qyzmet istegen Qabdrahman Sádýaqasov sol kúrdeli jyldary Bóribaı aǵamyzdyń sheshimtal minezin tanytqan bir oqıǵany aıtty.
«1995 jyly Jezqazǵan oblysynda eki aıǵa jetetin un qaldy. Oblys ákimi Qajymurat Naǵmanov úkimet basshysy Sergeı Tereshenkoǵa shyqsa, ol: «Ár oblys kúnderińdi ózderiń kórińder, biz kómektese almaımyz» dep jaýap bergen. Sodan oblys ákiminiń orynbasary Bóribaı Bıqojauly Qostanaı jáne burynǵy Kókshetaý oblysyna baryp, eki aımaqtan 6 myń tonna bıdaı alyp keldi. Biz osy bıdaımen nan máselesin sheshtik. Odan keıin egin egý naýqany jaqyndap qaldy. Egin egeıin dese, sharýa qojalyqtarynda tuqym men janar-jaǵarmaı joq. Sondyqtan 3 myń bıdaıdy tuqymdyqqa bóldi. Qyzylordadaǵy «Qumkól» munaı-gaz ken orny, negizinen Jezqazǵan oblysynyń jeri, sondyqtan ony paıdalanyp otyrǵan ınvestorlar jalǵa alý aqysy men jer salyǵyn tóleý kerek. Olar ony 4-5 jyldan beri tólemegen. Oblys basshysy ınvestorlarǵa sony aıtyp edi, olar sonyń aqysyna janar-jaǵarmaı berdi. Sóıtip, 1996-1997 jyldary sharýa qojalyqtary egin salyp, bir qıyndyqtan shyqty. Osy sharýanyń basy-qasynda Bóribaı Jeksembın júrdi», dedi ol.
Qabdrahman aǵamyz B.Bıqojaulymen atalǵan oblysta uzaq jyl birge qyzmet istep, ómirdiń ystyq-sýyǵyn birge kórgen. Sondyqtan syılas áriptesiniń azamattyǵyn, adamgershiligin, birbetkeıligin, ýádege beriktigin joǵary baǵalaıdy.
* * *
Bóribaı Jeksembın Jambyl oblysy ákimi qyzmetine 2004 jyly kelip, ony 2009 jylǵa deıin atqardy. Osy bes jyl ishinde óńirde jańasha jobalar qolǵa alynyp, júzege asty. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge barynsha kúsh jumsaldy. Aldymen keńestik kezeńnen kúrdeli jóndeý kórmegen Taraz, Shý jáne Qarataý qalalarynyń jylý júıeleri jańǵyrtyldy. Taraz shaharynyń shaǵyn aýdandaryndaǵy kópqabatty úıler jylýmen qamtamasyz etildi. Sondaı-aq qarjy tapshylyǵyna qaramastan Shý, Qarataý, Jańatas qalalarynyń jylý ortalyqtaryndaǵy eski sý, bý qazandyqtary aýystyrylyp, kúrdeli jóndeý júrgizildi. Aýyz sýǵa aıryqsha kóńil bóldi. Taraz shahary turǵyndaryn aýyz sýmen tolyq qamtý úshin magıstraldy sý júıesin salý men qaıta jańǵyrtý jumystaryn qolǵa aldy. Sonymen qosa 2003 jyldan bastap, úkimet tarapynan da qarjy bólinip, «Aýyldyq aımaqtardy damytý» memlekettik baǵdarlamasymen «Taza sý» baǵdarlamasy aıasynda aýyldyq eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtamasyz etý jumysy bastaldy. Sol kezdegi tártip boıynsha eger oblys qansha eldi mekenge sýmen qamtamasyz etýge jobalaý smetalyq qujattardy daıyndap jáne ony oblystyq bıýdjetten qarjylandyrsa, úkimet sonsha jobany iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bóldi. Osy baǵytta Jambyl oblysynda sol kezde jyl saıyn 8-10 joba iske asty. Aýyl sharýashylyq salasy da jańa óris aldy.
Sondaı-aq halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý − eshqashan nazardan tys qalǵan emes. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasy jandandy. Oblys ortalyǵynan kópqabatty turǵyn úıler salynyp, ásem shaǵyn aýdandar boı kóterdi. О́ńirdegi barlyq eldi mekenderde feldsherlik-akýsherlik pýnkt ashyldy. Taraz qalasy men aýdan ortalyqtarynda emhana, aýrýhana jobalaý jáne salý jumystary bastalyp, olar tolyq iske asty. Mektep salý jumystary oblystyq, respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyryldy. Ásirese keıbir aýyldardaǵy eski, qulaǵaly turǵan mektepterdiń ornyna jańa bilim ordasy boı kóterdi. Úsh aýysymdyq mektepterdiń de máselesi sheshimin tapty.
2007 jyly oblys ortalyǵynan «Hıbatýlla Tarazı» meshiti ashyldy. Qasıetti Allanyń úıi shahardyń qaı tusynan qarasańyzda da kózge alystan men mundalap turady. 1500 adam namaz oqı alatyn, bıik te, záýlim ǵımarat. Munarasynyń bıiktigi 35 metr, al kúmbeziniń bıiktigi 27,8 metr, sheńberi 7,8 metr. Ǵıbadat úıiniń eni 32,4 metr, uzyndyǵy 40,1 metr, qabyrǵasynyń bıiktigi 11 metr. Ǵıbadathanada 100 oryndyq, aýmaǵy 108,6 sharshy metrlik erlerge jáne áıel, qyzdarǵa arnalǵan saýat ashý kýrsynyń bolýy da eskerilgen. Din ordasyna Tarazdan shyqqan ǵulama, zamanynda Kaırdegi Sultan Beıbarys medresesinde ustazdyq etken, birqatar asa baǵaly eńbekterdiń avtory Hıbatýlla Tarazı (1271-1330) esimi berildi.
Jol – qashanda ekonomıkanyń negizgi ózegi. Jambyl oblysyndaǵy aýdan aralyq jáne eldi mekenderge baratyn tas joldardy jóndeýge tek oblystyq bıýdjetten qarjy qarastyrylǵan. Soǵan qaramastan 2010 jylǵa deıin óńirdiń 90 paıyzǵa jýyq joly qaıta jóndeldi.
Bóribaı Bıqojaulynyń bastamasymen 2004-2009 jyldary oblys, qala bıýdjetine sáıkes sol kezeńge arnalǵan damý, órkendeý is-shara jospary jasaldy. Sonyń negizinde Taraz qalasynda birinshi Prezıdent atyndaǵy saıabaq salyndy, sonymen qosa, kóne shahardyń ajaryn ashyp turǵan Shymkent qalasyna shyǵa beristegi shaǵyn aýdanda mektep, emhana salynyp, olardy jylý, sýmen qamtamasyz etý 2008-2009 jyldary jobalanyp, qurylys jumystary bastaý aldy.
Sonymen qatar oblys basshysy «Qazfosfat» kompanııasy otandyq ınvestordyń menshigine aýysqannan keıin, onyń dırektory, Eńbek Eri Muqash Eskendirovpen birlesip, el ıgiligine biraz jobalardy qolǵa aldy. 2007 jyly Tuńǵysh Prezıdenttiń qatysýymen, tıisti salalyq mınıstrlikterdiń qatysýymen Qazaqstanda hımııa ónerkásibiniń damytýǵa arnalǵan respýblıkalyq keńes ótti. Sol keńeste bilikti basshy hımııa ónerkásibiniń elimizdegi qazirgi jaǵdaıy, órkendeý joly, hımııa ónimderin eksporttaý máselerine taldaý jasady. Zaýyttyń tehnologııalyq jabdyq quraldaryn jańartý, jańǵyrtý máselerine arnaıy toqtap, zaýyttyń óz ınvestısııasymen kúkirt qyshqylyn shyǵaratyn zaýyt salý máselesin kóterdi. Osy jobanyń bári júzege asty. Oblys ekonomıkasyn kóterýge, halyqty jumyspen qamtýǵa oń yqpalyn tıgizdi.
Qazaqstan-Qytaı magıstraldy gaz qubyrynyń Tarazdan-Almatyǵa deıin ótetin gaz qubyrynyń tarmaǵy, alǵashqy joba boıynsha Taraz-Merke-Qordaı arqyly iske aspaq boldy. Oǵan B.Jeksembın qarsylyq bildirip, gaz qubyryn Taraz-Lýgovoı-Shý-Otar arqyly Almatyǵa jetkizýin qoldady. Onyń oıynsha, keleshekte kompressorlyq qondyrǵy stansalary salynyp, Shý, Moıynqum aýdany eldi mekenderin tabıǵı gazben qamtamasyz etý edi. Bóribaı aǵamyzdyń talaby oryndalyp, qazir gaz qubyry osy baǵytpen jobalanyp, salynýda. Árıne, bul úshin ol kisige tıisti joǵary organ mamandarymen mámilege kelý ońaı bolǵan joq. Biraz oǵan kúsh-jigerin jumsady.
Aımaqqa tartylǵan iri ınvestısııalyq jobalardyń biri retinde Moıynqum aýdanyndaǵy Myńaral eldi mekeninde Fransııanyń ınvestısııalyq qarjysymen iri sement zaýyty salyndy. 2006 jyly qazyǵy qaǵylǵan zaýyttyń alǵashqy ónimi 2010 jyly shyqty.
Árıne, tirshilik damýy sheksiz. Sondyqtan ekonomıkanyń qaı salasy bolmasyn óz kezeńi men ýaqytyna saı alǵa jyljıdy. Oǵan sol kezdegi ǵylymnyń damýy, tehnologııa, memlekettiń qoldaýy jáne ınvestısııa da áser etedi. Sonymen birge eńbek adamynyń biliktiligi, iskerligi de kerek. Ol oblysqa basshylyq jasaǵan jyldary sheshimin tapqan máseleler de, sheshimin tappaǵan da máseleler boldy. Alaıda B.Bıqojauly Jambyl oblysyn bes jyldan asa jemisti basqardy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Ony oblys turǵyndary da jylylyqpen aıtyp júredi.
Odan keıin qarymdy qaıratker Qazaqstannyń О́zbekstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetin atqardy. Munda da týysqan eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq-áleýmettik jáne mádenı-rýhanı baılanystardy nyǵaıtýǵa kúsh saldy. Ol qoǵamdyq qyzmetten áli qol úzgen emes. «Aýyl» partııasynyń hatshysy retinde de el damýyna óz úlesin qosyp keledi.
* * *
Qoryta aıtqanda, Bóribaı aǵamyzdyń júrip ótken jolyn bir maqalaǵa tolyq sıǵyzý múmkin emes. Tanymal tulǵanyń otbasy da tamyryn tereńge jibergen máýeli báıterek, sol qara shańyraqtyń tórinde Záhárá apaı ekeýi nemere-shóbereniń qyzyǵyna bólenip otyrǵan ardaqty ata men áje. «Jaqsy týǵan jigitke, búkil el talasar» deıdi babalarymyz. Ol Taraz ben Arqaǵa ǵana emes, jalpaq qazaqqa ortaq azamat. Alaqandaı aýyldan qanat qaqqan qaıratkerdiń ónegeli ómir joly keıingi jastarǵa úlgi. «Ejelden er tilegi – el tilegi. Adal ul er bop týsa – el tiregi», degen dańyqty tulǵa Baýyrjan Momyshuly atamyzdyń sózi el senimin arqalaǵan Bóribaı Bıqojauly Jeksembın sekildi atpal azamatqa arnap aıtylǵandaı kórinedi.
Abdaly NURALIEV,
Parlament Senatynyń depýtaty