Tuńǵysh Dostyq úıi

Tóle bı babamyz «Tóbedegi kisi tórt jaǵyn, etektegi kisi eki jaǵyn, jerdegi kisi aldyn kóredi», degen eken. Den qoısańyz, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń ultaralyq kelisim modeli tórt taraptyń tilin tapqan bilgir bastama bolǵanyn baǵamdaısyz. Teperish kórse de tarıh tezinen, ýaqyt ýysynan esen shyqqan Qazaq eli az jylda jańa turpatty memleket qurdy. Beıbitshilik pen kelisimniń turaqty mekenine aınaldy. Bir shańyraq astynda tatý-tátti turýdyń jahandyq úlgisin qalyptastyrdy. Shyǵystan bas­taý alǵan dostyq baǵdarlamasy alaýyzdyqqa toly ǵalamda óziniń ómirsheń ári qajet ıdeıa ekenin dáleldedi. Ásili, shyǵystan bastaý alǵan deýimiz beker emes. Elbasynyń endi qaz turǵan Qazaqstannyń ulttyq quramyn eskere kelip, eldi birlikke jetelegen berik saıasa­tynyń alǵashqy naqty qadamdary shyǵys óńirinen órken jaıdy. Aıta­lyq, elimizdegi tuńǵysh Dostyq úıi О́skemende ashyldy. Beı­bit­shil de berekeshil ıdeıany besigine bólegen Dostyq úıleri búginde barlyq óńirlerde qurylǵan. Shyǵys óńiriniń ózinde toǵyz Dostyq úıi jumys isteıdi. Jýyrda О́skemendegi etnoaýylda túrli etnos ókilderimen ótken basqosýda óńir basshysy Berdibek Saparbaev jyl sońyna deıin aımaqta taǵy on Dostyq úıi ashylatynyn jetkizdi. Iаǵnı oblystyń barlyq qalalary men aýdandarynda Dostyq úıi jumys isteıtin bolady. Árıne, búginniń bıiginen kóz salǵanda, bári ońaı bolǵan sekildi kórinetini bar. Alaıda, keshegi «aryq atqa qamshy, jyrtyq úıge tamshy aýyr» ótpeli kezeńde bul istiń de qatpary qyryq qabat edi. Qaltarysta qalmasyn dep jadymyzdyń talshyqtaryna jan bitirip alǵandy jón sanap otyrmyz. Bireýdi naıqaltyp, bireýdi shaıqaltyp jibergen naryqtyq qoǵamǵa bet burǵan jyldar edi ǵoı. Eń basty qundylyq – táýelsizdikke qol jetken, kóńil toq bolǵanymen, qaryn toq emes. Áleýmettik másele, ultaralyq qatynastar – ottyń qozynda. Alaıda otty úrlemeı, shoqtyń ózine taba nan pisirip alǵan jón. О́zge ulys ókilderi molynan shoǵyrlanǵan, keńestik «ulttar laborotorııasynyń» murageri bolyp qalǵan jas memlekette Dostyq úılerin qurý ıdeıa­sy osyǵan saıatyn. Árıne, aǵashtyń tamyrynda kóktem bar. Úzdiksiz búrlegen birlik-berekeniń nátıjesi – tu­raqtylyq. Qıyn jyldary qa­byl­danǵan sheshimniń durys bolǵanyna qazirgi tańda tórt taraptyń da, tórtkúl dúnıeniń de kózi jetip otyr. Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń múshesi, óńirdiń belsendi ardagerleriniń biri Leo Shıkpen áńgimeleskenimizde, qarııa ótkenge kóz jiberip, oblystyq Dostyq úıiniń qurylý tarıhyndaǵy orny bar adamdardy erekshe iltı­patpen atady. Olardyń qata­rynda Muhamet jáne Baǵdat Shaıahmetovter, Tóleýhan Qoǵa­baev, Oral Maldybaev jáne basqa da belgili tulǵalar bar. Bul azamattar – elimizdegi eń alǵashqy Dostyq úıiniń qurylýyna jan dúnıesimen berile atsalysqan, álem kartasynda paıda bolǵan táýelsiz Qazaq elinde birlik pen turaqtylyqtyń saltanat qurýyna, memlekettiń ósip-órkendeýine ózindik úles qosýǵa yqylasty bolǵan biregeı qaıratkerler. Leo Bogdanovıchtiń aıtýynsha, Dostyq úıi alǵash ret qaladaǵy kınolandyrý basqarmasynyń beıneqor ǵımaratynda qalyp­tasty. 1992 jyldyń kúzi bola­tyn. Eldegi ekonomıkalyq aýyrt­palyqtarǵa qaramastan, adam­dardyń ulttyq sana-sezimi oıanyp, etnomádenı birlestikter quryla bastady. Dostyq úıi qanatynyń astyna alǵashqylardyń biri bolyp «Vıdergebýrt» nemis mádenı ortalyǵy, Shyǵys Qazaqstan koreıler assosıasııasy, «Vaınah» cheshen mádenı ortalyǵy, slavıan mádenı qoǵamy, «Qazaq tili» oblystyq jáne qalalyq qoǵa­my, qytaı jáne uıǵyr mádenı orta­lyqtary endi. Keıinirek armıan, orys, tatar, ýkraın, belorýs, ázerbaıjan, polıak, evreı etno­mádenı birlestikteri  ashyldy. 1995 jyly naýryz aıynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵany belgili. Ultaralyq kelisimniń jańa ınstıtýty qalyptasa bastaǵan kezeńde Dostyq úıi ǵımaratynyń etnomádenı birlestikterdiń jan-jaqty damýyna tolyq múmkindigi jetpeıtini baıqaldy. Jańa ǵımarat izdep, onyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý qajet edi. Onyń ústine ekinshi máse­le boı kóterdi. Oblysta da, jalpy el aýmaǵynda da demokra­tııanyń dúmpýimen qatar dinı bir­lestikterdiń de kúrt kóbeıgeni belgili boldy. – Mine, naǵyz paradoks! Táýel­sizdik jyldaryna deıin О́skemen shaharynda birde-bir meshit bolmapty, – dedi Leo Bogdanovıch. – Aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Tóleýhan Qoǵabaev kóptegen emen esikterdi qaǵyp, meshit qu­rylysyn júrgizý usynysymen taban tozdyrdy. Alaıda Tóleýhan Qusaıynulynyń áreketi nátıjesiz boldy. Aqsaqaldar keńesi já­ne etnomádenı birlestikter jetek­shileriniń usynysymen osy másele boıynsha sol kezdegi oblys basshysy Qajymurat Naǵymanovtyń qabyl­daýyna surandym. Jaǵdaı­dy túsindire kele, sol kezde Dos­tyq úıiniń qaraýynda bolǵan, Ýshanov kóshesindegi №63 eki qa­batty ǵımaratty meshit retinde paıdalanýǵa berýdi suradym. Alaıda biz suraǵan Dostyq úıine aýqymdy kúrdeli jóndeý júrgi­zý kerek eken. Áńgime sońyn­da Q.Naǵymanov kútpegen jerden: «Jaqsy, biraq jóndeý jumys­tarynyń qarjysyn elý de elý qylyp bóleıik», dedi. Iаǵnı kúrdeli jóndeýge ketetin jarty qarjyny biz demeýshilerden jınaýymyz kerek. Ekonomıkanyń shaıqalyp, eńbekaqy men zeınetaqynyń aılap tólenbeı jatqan kezinde bul múmkin emes edi. – Alań bolma, Baǵdat kó­mek­­tesedi, – dedi Tóleýhan Qu­saıyn­­uly. Sodan soń Tóleýhan Qo­ǵa­­baev, Oral Maldybaev, Arsen Gevor­kıan bar, bárimiz Tıtan-magnıı kom­bınatyna qaraı bet al­dyq. Kásip­orynnyń basshysy Baǵ­dat Muha­metuly kútip aldy. Baǵdat Shaıah­metov bizdi muqııat tyńda­ǵan­nan keıin Dostyq úıin keńeı­tý ıdeıasyna qoldaý bildirip, kó­mektesýge ýáde berdi. – «Baǵdat kómektesedi» dep aıt­tym emes pe – dep Tókeń de rıza boldy. Osylaısha, seń qozǵaldy. Baǵ­dat­tan keıin kómek qolyn sozýshy­lar tabyla bastady. Kásip­ker Shormanov, О́skemen jıhaz mekemesiniń dırektory Voznıýk jáne basqalar qosyldy. Oblysqa kelgen ákim V.Mette jóndeý ju­mystary shyǵynyn kóterip aldy. Iá, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń qaty­sýymen ashylǵan, dostyq pen bir­liktiń, turaqtylyqtyń tutqasyna aınalǵan alǵashqy Dostyq úıiniń irgetasy osylaı qalanǵan edi. Oǵan ótken jyly ómirden ozǵan Baǵdat Shaıahmetovtiń qosqan úlesi aıryqsha ekenin aıtqym keledi. Oblysymyzda respýblıkalyq I Dostyq úıleri kongresi ótken kezde de Baǵdat Muhametulyna júgindik. Sońǵy ret ol Dostyq úıiniń ashylǵanyna 20 jyl tol­ǵanda jarty mıllıon teńge qara­jat bóldi. Dostyq úıinde ótken is-sharalarǵa, konferensııa, baspa ónimderin shyǵarýǵa kómektesti. Bul – onyń aıryqsha azamattyǵy. Dostyq úıi – 22 jyl boıy úzdiksiz qyzmet etip, adamzattyń jarqyn qasıeti – meıirim, dostyq pen turaqtylyq mekeni bolyp keledi. Leo Shık áńgimesin ári qaraı jalǵady. – Biz Dostyq úıiniń múmkindigin arttyrǵan jańa ǵımaratqa ıe bolǵan soń burynǵy ǵımaratty О́skemendegi alǵashqy meshitti ashýǵa berdik. Tóleýhan Qoǵabaev aqsaqal ekeýmizdiń arqamyzdan aýyr júk túskendeı boldy. Alaı­da, óńir basshylyǵy bizdiń aldymyzǵa taǵy bir tapsyrma qoıdy. Dostyq úıin jóndeýden ótkizý úshin 6 mıllıon teńgeden astam demeýshiler qarjysyn tabý kerek. Bul rette Nadejda Averıachkınamen keńestim. Na­dejda Maksımovnamen erteden aralas-quralas dos edik. Men Le­nınogorsk qalasynda nasıhat bóliminiń meńgerýshisi bolǵanda, ol Zyrıanskide jumys istedi. – Toqanǵa ótinish aıtyp kórdiń be?, – dep surady Nadejda. Ol Úlbi aýdanynyń partııa uıymyn basqarǵanda Toqan Shaıjúnisov birinshi kómekshisi bolǵan eken. – Mindetti túrde kómektesedi. Ol – qaıyrymdylyq jasaý úshin jaratylǵan adam, – dedi. – Nadejda qatelespegen eken. Sodan beri Toqan Shaıjúnisov biz­ge jıi kómek kórsetip keledi. Onyń ákesi – Kókpekti balalar úıin 40 jyldan astam ýaqyt basqarǵan, Sosıalıstik Eńbek Eri, «Qazaqstannyń eńbek sińir­gen muǵalimi» atanǵan Jaqııa Shaı­júnisov. Ákeden daryǵan tekti­lik qoı. Kóptegen jyldar boıy Shyǵys Qazaqstan óńir­lik áleýmettik jaǵynan az qam­tyl­ǵan otbasylardy qoldaý qoryna jetekshilik etti. Men balalar úıiniń tárbıelenýshilerimen qatar ósken Toqannyń bolmysyn jaqsy túsinemin. О́ıtkeni, ózim de eńbek jolymdy balalar úıinen bastaǵan edim. Biz Dostyq úıiniń 20 jyldyq merekesin atap ótken kezde Toqan Jaqııauly shyǵys óńirinde bastalǵan «Beıbitshilik pen turaqtylyqtyń jol kartasy» aksııasyna úlken qoldaý kórsetti, – dedi Leo Shık. Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń ardageri tarqatyp aıtqan áńgimeden ár bastamanyń nátıjeli baǵyt alýy da túsinistiktiń, dos­tyqtyń, til tabysýdyń arqasy eken­digin ańǵarýǵa bolady. Búginde Elbasy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevtyń uıytqy bolýymen respýblıkamyzda birinshi bolyp qurylǵan Dostyq úıi baıandylyq pen berekeli qo­ǵamnyń bastaýyna aınaldy. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». О́SKEMEN.