Jalpy, soǵystyń aldynda jáne soǵystan keıin týǵan býynnyń ómirbaıany egizdeı uqsas keledi eken. Birimiz Jetisýdyń jánnatynda, ekinshimiz Syrdyń sabatynda dúnıege kelsek te, basymyzdan keshken enshi ǵumyrymyzdyń jaqyn tustary jeterlik.
Jaıma-shýaq sátterde balalyq, jastyq shaq jaıly tógiltip áńgime shertkende, beıne bir meniń ómirim týraly aıtyp otyrǵandaı áserde qalatynmyn. Aıyrmashylyǵymyz – Nurekeń Kegenniń Alǵabasynan Almatyǵa alǵash kelgende poıyzdy kóripti, al men Qarmaqshy aýdanynyń «Dıirmentóbe» beketinde kún saıyn temir joldyń solqylynan oıanatynmyn. Sirá, bizdi minez-qulqymyzdyń uqsastyǵy, ǵylym-bilim jolyndaǵy biregeı baǵytymyz, sondaı-aq rýhanı-estetıkalyq kózqarasymyzdyń ortaqtyǵy tabystyrǵan bolýy kerek. Kezekti bir ǵalymdar basqosýynda tanysqannan beri bir-birimizdi bala kezimizden biletin syralǵy jandardaı, tonnyń ishki baýyndaı syılasyp kettik.
Aǵa-dostyń, ilim-bilimi óz aldyna, ishki rýhanı qýaty eren. Shamdaǵaı boıynan, shalqar oıynan zııalylyq pen zııatkerliktiń asyl qasıetteri asyp-tógilip turady. Talǵampaz. Tekti. Tegeýrindi. Bálkim, osy minez ben eresen eńbekqorlyq, ilkimdi izdengishtik onyń jigerin jasytpaı, qushtarlyǵyn qanattandyryp, ǵylymnyń bıik shyńyna shyǵarǵan shyǵar. О́zi oqyp bitirgen Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde, Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqytýshy, Máskeýdegi ataqty G.Plehanov atyndaǵy halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda aspırant bolǵan kezeńder, kandıdattyq dıssertasııasyn tyń taqyrypta merziminen buryn qorǵaǵan jemisti sát, «Narhozdaǵy» kafedra meńgerýshisi, prorektor, rektor qyzmetterine satylap kóterilip, elimizge tanymal bilim ordasyn jańa zamanǵy talaptarǵa saı jańǵyrtý, jańartý jolyndaǵy jankeshti jyldar – Nurǵalı Mamyrovtyń ónegeli ómirbaıanynyń óshpeıtin betteri. Sol kezde ol basqarǵan ınstıtýttyń abyroıy dúrildep turdy. Stýdentterge arnalyp ozyq úlgidegi jataqhanalar salyndy, oqytýshy-professorlyq quram úshin turǵyn úıler boı kóterdi. Bilim sapasy joǵarǵy deńgeıge jetti. Sondyqtan da talapkerler aldymen at basyn osynda tireıtin edi. О́ıtkeni «Narhozdy» bitirgender birinshi kezekte jumysqa qabyldanatyn.
Jaqsy adamda jattyq bola ma, Máskeýge Nurekeńmen birge saparlap barǵan ýaqytymyzda alyp qalany armansyz aralaýshy edik. «Sen joǵary oqý ornyn osynda bitirdiń, kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalaryńdy da Máskeýde qorǵadyń, sondyqtan megapolıstiń tirshiligin búge-shegesine deıin bilesiń ǵoı, qaı jaqqa aparsań da, jetegińe eremin», dep kúletin.
Aǵa-dostyń tirligin oryndap, kóńilinen shyǵý úshin tarıhı oryndardy tamashalatyp, Qyzyl alańda túnniń birýaǵyna deıin qydyratynbyz. Áıgili «GÝM»-dy aralaǵanymyzda, Nurekeńniń asa talǵampazdyǵyn ańǵardym. Jyltyraq zattarǵa qyzyqpaı, baǵasy qymbattaý bolsa da sapaly, uzaqqa shydas beretin, ázirge «modadan túse qoımaıtyn» dúnıelerdi satyp alatyn. Balalaryna arnalǵan sálemdemeleri bir atanǵa júk, «Ul-qyzdarymnyń bir qýanǵanynyń ózi – ulan-asyr toı emes pe», dep aqtalyp álek bolady. Bárimizdiń basymyzdaǵy jaǵdaı ǵoı, kúlem de qoıam.
Keıin baıqadym, Nurekeń shet elderge saparlaǵanda, yńǵaıyn keltirip, bala-shaǵasyn birge ertip júredi. Jastaıynan tórtkúl jurttyń dıdaryn kórip, tanym-túsinigi keńeısin degeni. Ákeniń aıaýly mahabbaty men qamqorlyǵynyń arqasynda urpaǵy da zamanǵa saı ósip-jetildi. Jary Monshaqqa degen mahabbaty bólek. Alaqanyna salyp aıalap, oshaqtyń tirligin birlesip kóterisedi. Keshegi naryq qatynastaryna ótý kezeńinde úıde otyryp qalmasyn, zamanynyń aǵymyna ilessin dep, óz aldyna qarjy-konsaltıng fırmasyn ashyp berip, talabyn ushtady. Otyz jyldan astam otasqan jan-jary búginde ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, berekeli otbasynyń otyn mazdatyp, Nurekeńniń nemereleriniń qyzyǵyn kórip otyr. Aıtýly azamatqa arnalǵan estelik kitaptyń basy-qasynda júrgen de sol. Qaı bir kúni telefon shalyp, «Nurekeń siz týraly jıi aıtyp otyratyn», dep lámin bildirgende, aıaýly aǵa-dospen birge ótkizgen jyldardy saǵynyshpen eske alyp, jazý ústeline otyrǵanym osy...
Nurǵalı Qulshymanuly – joǵarǵy mektepterdi basqarý jáne uıymdastyrý isiniń iri ókili ǵana emes, ulttyq ekonomıka ǵylymyna jańalyq ákelgen, ǵylymı tujyrymdary óndiris salasyna batyl engizilgen úlken ǵalym. Bizdiń qazaqta ol sııaqty halyqaralyq deńgeıdegi qaıratker ǵalym neken-saıaq. Ǵylymı konferensııalarda, taqyryptyq keńesterde onyń paıym-pikiri udaıy baǵalanyp, áriptesteri arasynda sózsiz qoldaý tabatyn. Nurekeńniń jalpy ekonomıkanyń negizderi, ónimderdiń sapasyn arttyrý, ónerkásipte eńbekti uıymdastyrýdyń metodıkalyq máseleleri, tabıǵı qorlardy paıdalaný tıimdiligi jaıly eńbekteri ǵylymı ortada asa baǵalandy ári turaqty aınalymǵa endi. Akademıktiń tabıǵı daryny elimiz táýelsizdiginiń qalyptasý jyldarynda jarqyraı kórinip, ulan-ǵaıyr izdenisteriniń nátıjesinde týyndaǵan qundy dúnıeleri ulttyq ekonomıka ǵylymyn damytýǵa qomaqty úles qosty. Naryq qatynastarynyń jańa tujyrymdamalary jaryqqa shyqty. «Menedjment jáne rynok. Qazaqstan modeli», «Qazaqstan ekonomıka jáne bilimdi damytýdyń ózekti máseleleri», «Qazaqstan jaǵdaıynda ónerkásipti naryqqa beıimdeýdiń áleýmettik-ekonomıkalyq negizderi» (G.Doǵalovamen birge) atty iri ǵylymı eńbekteri jas memleketimizdiń jańa ekonomıkalyq saıasatqa kóshý strategııasyn belgilep bergen bilikti baǵyttar edi.
Keńes ókimeti kezinde joǵary oqý ornynda oqytqan josparly ekonomıka sabaqtary endi eshnársege jaramaıtyn boldy. Jas mamandardyń búgingi kúnniń qatal talaptaryna ıkemdelýi de ońaı sharýa emes. Osyny birden sezingen ǵalym joǵary mektep stýdentterine arnap «Mıkroekonomıka», «Kásipkerlik negizderi», «Qazaqstan jaǵdaıynda ekonomıkany memlekettik retteý» oqýlyqtaryn jazyp, álemdik deńgeıdegi oqymysty-ekonomıster S.Fısher men Dornbýshtyń «Makroekonomıka», «P.Samýelsonnyń «Ekonomıka» kitaptaryn týǵan tilimizge tárjimálady. Bul endi «ınemen qudyq qazǵandaı» jumys edi.
Nurekeńniń jastardy ǵylymǵa baýlýdaǵy qyzmeti óz aldyna bir tóbe. Osy ýaqyt ishinde 76 jas ǵalymnyń kandıdattyq dıssertasııa qorǵaýyna jetekshilik etse, birtýar ǵalymnyń alqaýymen 35 ǵylym doktory óz joldaryn daralapty. Bul – bir ýnıversıtettiń tutas oqytýshy-professorlyq quramy degen sóz.
О́mir biryńǵaı sáttilikterden turady dep kim aıtty? Qoǵamdaǵy oqshaý oqıǵalar men tosyn jaǵdaılardan týyndaıtyn ádiletsizdikten, qııanattan, asyra silteýshilikten árkim de zardap shegedi, qýǵyn kóredi. Osyndaı jaıtty Nurekeń de basynan keshirdi. О́tken ǵasyrdaǵy Jeltoqsan kóterilisi qazaq ultynyń bostandyq, azattyq úshin kúresiniń qarlyǵashy bolsa da, qyzyl ımperııanyń qylpýly qylyshy talaı marǵasqalardyń tóbesinde ajaldaı oınady. О́ltirmegenmen, ólimshi etti. Qanatynan qaıyrdy, erkinen aıyrdy. KOKP ortalyq komıtetiniń «Qazaq ultshyldyǵy týraly» atyshýly qaýlysy 37-shi jyldyń elesindeı elge oıran salyp, jazyqsyz jandardy qýǵyn-súrginge ushyratty. «Kolbadaǵy kósemniń» qahary, ásirese, qazaq zııalylaryna tústi. «Jastardy durys tárbıelemedi, joǵary oqý oryndarynda qazaq ultynyń úlesi óte kóp», degen jeleýmen QazMý-dyń rektory О́.Joldasbekov, dekan T.Qojakeev, Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń rektory N.Mamyrov qyzmetinen bosatylyp, partııalyq jaýapkershilikke tartyldy. Olardy qyzmetke qabyldamaý jóninde nusqaý berildi. Aıdyń-kúnniń amanynda jazyqsyz jazaǵa iliný kimniń de bolsa jigerin jasytyp, rýhyn syndyratyny ras. Biraq bizdiń Nurekeń qııanatqa qaıyspady, Qudaıǵa shúkir, Alla syılaǵan talant bar, adam bergen bilim bar, jerde qalmaıtyny haq edi. Kimniń aldyna baryp jeti nasyryn jerge búgedi. Jaqsy adamǵa qaı jerde de bir oryn tabylady. Endi Almatyda qalýdyń reti joq. Kolbınnen buryn syrtynan ǵaıbattaǵan óz qandastary báribir tynysh júrgizbeıdi Sonymen táýekel dep aldymen Máskeýge, sosyn Tájikstannyń astanasy – Dýshanbege baryp ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda eńbek etti. Shet jerde syıly, qurmetti boldy. Nurekeń sol jyldardyń zobalańdary týraly áńgimelegende, osynaý shaǵyn deneli, úlken júrekti aǵa-dostyń qajyr-qaıratyna tańǵalýshy edim.
«Aqqa – qudaı jaq» dep qazaq beker aıtpaǵan. Aqyry qaıyrly boldy. Táýelsiz elimizdiń qalyptasý kezeńinde «kúl astynan kóterilgen fenıks qustaı» túlep, qýatyna mingen ǵalym ulttyq ǵylymymyzdyń ósip-órkendeýi jolynda janyn sala qyzmet etti. Ýnıversıtet basqardy, akademık atandy, Memlekettik syılyqty ıelendi. Artynda óshpes iz qaldyrdy. Biz sııaqty ini-dostary, shákirtteri kemeńger azamatty, qarymdy qaıratkerdi árdaıym esine alyp, esimin qurmet tutady.
Baqbergen DOSMAMBETOV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi