Eýropalyq odaq «Jasyl kelisim» jobasyn usynǵaly beri ortaq mámilege kelý qıyn bolyp tur. Buǵan deıin gaz ben atom energııasyn «jasyl» sanatyna engizý máselesi birazǵa deıin Brıýsseldegi sheneýnikterdiń basyn aýyrtqan edi. Endi elektr toǵymen júretin kólikter Ortalyq Eýropadaǵy birneshe memleketti qıyn jaǵdaıǵa túsirmek.
Máseleniń bári mynada. Eýropalyq odaq aýaǵa taralatyn parnıkti gazdardyń kólemin azaıtý maqsatynda 2035 jylǵa deıin elektr kólikterge tolyqtaı aýysýǵa kelisken-di. Osyndaı qadamdar arqyly qart qurlyq 2050 jyly aýaǵa múldem zııandy gaz shyǵarmaýdy kózdep otyr. Biraq bul jospar kólik shyǵarý ónerkásibine ıek artqan memleketterge ońaıǵa soqpaýy múmkin. Ásirese Eýropanyń ortalyǵyndaǵy elder qıyndyqqa tap bolmaq.
Jumys kúshi arzan, ınfraqurylymy bar Chehııa, Slovakııa sekildi memleketterge iri kólik óndirýshiler mıllıardtap qarjy quıyp keldi. Birneshe zaýyt ashyp tastady. Mysaly, Chehııada avtoónerkásip ishki jalpy ónim kóleminiń 10 paıyzyn quraıdy. Shamamen jarty mıllıondaı adamdy jumyspen qamtyp otyr. Slovakııada bul kórsetkish 14 paıyzǵa jetken.
Slovakııada halyq arasynda «Folksvagen» túshkirse, búkil el tumaýratyp qalady» deıtini de sondyqtan. «Jasyl kelisimge» Chehııa árdaıym qarsylyq bildirip keledi. Atalǵan eldiń premer-mınıstri kelisimdi «tóngen qaýip» dep baǵalady.
Elektr kólikterdi qurastyrýǵa ketetin jabdyqtar qarapaıym kólikke qaraǵanda áldeqaıda az. Onyń ústine kóp adamnyń eńbegin qajet etpeıdi. Sondyqtan zaýyttardan mundaı kólikter kóbirek shyqqan saıyn jumyssyz qalǵandardyń da sany artady.
Chehııa bıligi jarty mln adamnyń taǵdyry qyl ústinde turǵanyna qaramastan, elektr kóligine otyrýǵa asyǵatyn emes. Onyń ornyna Brıýsseldiń kez kelgen usynysyna qarsy shyǵýǵa beıil. Máselen, byltyr jeltoqsanda premer-mınıstr Petr Fıala úsh kún boıy «Jasyl kelisimge» qarsylyq bildirip turyp aldy.
Chehııanyń О́nerkásip jáne saýda mınıstrliginiń ókili elektromobılder parnıkti gaz shyǵarylymyn azaıtýdyń jalǵyz joly emes ekenin alǵa tartady. Onyń ornyna balama otyndy paıdalanýdy jón sanaıdy. Áıtse de, úkimet óndiris ıelerine zııandy gaz shyǵarmaıtyn kólikter shyǵarýǵa kómek qolyn sozatynyn ýáde etti.
Shartaraptyń túkpir-túkpirinde elektr kólikterdiń tanymaldylyǵy da, óndiris kólemi de artyp keledi. Germanııanyń, Ońtústik Koreıanyń jáne Japonııanyń negizgi kólik óndirýshileri qaı elderdegi zaýyttaryn elektromobıl qurastyrýǵa qoldanýǵa laıyq ekenin zertteýge kiristi.
Endeshe, Ortalyq Eýropa elderi úshin erterek qamdanbasa ýaqyt kesh bolýy múmkin. Qazirdiń ózinde Ispanııa sekildi memleketter qart qurlyqtyń habyna aınalýǵa baryn salmaq. Pıreneı túbegi osy maqsatta elektromobıl salasyna 14 mlrd dollar ınvestısııa quıdy. Mundaı qadam tıimdiligin kórsetti. Elde birneshe elektrmen júretin jáne gıbrıdti kólikter shyǵaryla bastady. Bul salaǵa qyzyǵýshylyq bildirip otyrǵan ınvestorlar da kóp.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Chehııa, Slovakııa, Majarstan men Polsha erterek iske kóshpese, 2035 jyly qıyn jaǵdaıǵa tap kelýi ábden yqtımal. Iri kólik óndirýshiler qajet emes dep tapqan zaýyttaryn japqanda atalǵan elderde jumyssyzdar sany kúrt kóbeıedi.
Áıtse de, Ortalyq Eýropa elderin qutqara alatyn joba bar. Ondaǵy zaýyttardy elektr kólikterine qajet jabdyqtar shyǵarýǵa qaıta óńdeý kerek. Máselen, taıaýda «Folksvagen» kompanııasy Chehııada quny 4,4 mlrd dollar bolatyn alyp zaýyt ashýdy kózdep otyr. Onda elektromobılge qajet batereıalar shyǵarylmaq. Jospar boıynsha 40 myń adam jumyspen qamtylýy tıis.
«Folksvagenniń» chehterdiń eline qyzyǵýynda úlken mán bar. Germanııa men Chehııa shekarasy mańynda jatqan Kendi taýynyń qoınaýynda lıtıı qory bar. Bul – elektr kólikterge qajet batereıa jasaýǵa taptyrmas shıkizat.
Ázirge zaýyt qurylysy naqty qashan bastalyp, qashan aıaqtalatyny belgisiz. Alaıda sarapshylar jospar boıynsha mundaı óndiris oshaqtary 3-6 jyl kóleminde salynatynyn aıtyp otyr.