Etnosaralyq yntymaq – el tiregi

Búginde Qazaqstan Respýblıka­synyń aýmaǵy – tarıhı taǵdyr toǵystyrǵan 120-dan asa ulttar men ulystardyń yntymaǵy jarasqan mekenine aınalyp otyr. Mundaı kúıge jetý bizdiń el úshin de ońaı bolǵan joq. Keńes Odaǵynyń ydyraý úderisi bastalǵan kezde jan-jaǵymyzdaǵy ulttyq res­pýb­lıkalardyń barlyǵy da ózderiniń táýelsizdikterin jarııalap, derbes memleketterin qurý qamyna kóship jatqanda, Qazaqstan KSRO-nyń eń sońǵy kóshinde qaldy. Munyń ózi, búginde popýlızm­men áýeıilenip júrgen áldekimder­diń aıtqanyndaı, sol kezdegi Qa­zaqstannyń «ortalyqqa» adal­dyǵynan nemese odan qoryq­qan­dyǵynan týyndaǵan joq edi. Onyń tamyry tereńde jatty. Munyń negizgi sebebi – sol kezdegi Qazaqstandaǵy demografııalyq ahýal men qazaq halqynyń áleý­mettik áleýeti bolatyn. Onyń ústine qaıta qurý jyldarynda bolǵan ózge ulttyq respýblıkalardaǵy etnosaralyq qaqtyǵystardan sabaq alý qajet boldy. Búgingi tańda Qazaqstan Respýblıkasy – Elbasy N.Á.Na­zarbaevtyń bas­tamasymen ult máse­lesine qatys­ty ornyqty saıasatyn qalyp­tastyrǵan, ony barlyq ult­tar men ulystardyń ulttyq múdde­lerine sáıkestendirgen álemdegi bir­den-bir memleket bolyp tabylady. Bul saıa­sattyń negizi 1991 jylǵy 16 jeltoq­sanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańda qala­nyp, onyń «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń halqy men azamaty» dep atalatyn 2-taraýynda anyq jazyldy. Mine, sol kúnnen bastap Elbasy N.Á.Nazarbaev ultaralyq tatýlyq pen qoǵamdyq kelisim týraly aıtýdan sharshaǵan emes. О́ıtkeni, ultaralyq tatýlyq pen qoǵamdyq kelisim – ózara túsinis­tik pen bolashaq jolyndaǵy múd­de birligine negizdeletinin, ult másele­sinde kúshteýge jol berýge bolmaı­tynyn Elbasymyz birinshi kúnnen bastap anyq túsingen edi. Alǵashynda halyqqa oı tas­tap qo­­ı­yp, ol ıdeıa sanada pisip-jetilgen kezde ony júzege asyratyn ádetimen Elbasy­myz N.Nazarbaev 1995 jylǵy 1 naýryzda Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly Jarlyqqa qol qoı­dy. Sodan beri arada ótken 19 jyl ishinde Assambleıa Qazaq­stan Prezıdenti janyndaǵy kon­sýltatıvti-keńesshi organ dárejesinen konstıtýsııalyq organǵa deıin ósti. Elbasynyń el birligin nyǵaıtý men ultaralyq tatýlyqty kúsheıtý jolyndaǵy sharalaryna barynsha qoldaý bildirip kele jatqan Assambleıa qyzmetin odan ary damyta túsý asa mańyzdy. 1985 jyly bastalǵan qaıta qurý saıasaty aıasynda júrgi­zil­gen «jarııalylyq» urany astyn­daǵy ádebıet pen tarıhtaǵy «aq­tańdaqtardy» zertteýge jol ashý nátıjesinde uıyǵan aırandaı bolyp kóringen keńes qoǵamynyń tas-talqany shyqty. Ulttyq áde­bıet pen tarıhtyń zerttelýi tunshyǵyp jatqan ulttyq ıdeıanyń oıanýyna, ulttardyń ózin ózi bıleýge umtylysyna alyp keldi. Munyń ózi ımperııada ortaq ıdeologııa bolǵanymen, barlyq ulttardyń teń quqyqtylyǵy saqtalmaǵan jerde ortaq ulttyq ıdeıanyń bolmaıtynyn naqty kórsetip berdi. Osyny jadyna jaqsy tutqan Elbasy N.Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bas­tap, Qazaqstandaǵy barlyq etnostyń ulttyq ıdeıalaryna qaıshy kelmeıtin, olardyń ulttyq ıdeıalaryndaǵy ortaq múddelerge negizdelgen memlekettik ıdeologııa qalyptastyra bildi. Bul ıdeologııa «Qazaqstan – bizdiń ortaq úıimiz!» uranymen qalyptastyryldy. Barlyq ulttar úshin mańyzdy nárse – til! «Tili joǵalǵan jurt­tyń ózi de joǵalady» degende Ahmet Baıtursynov eshqandaı jańalyq oılap tapqan joq edi. Tek qana ashy shyndyqty ashyp aıtty. Sondyqtan da Qazaqstan Úkimeti barlyq ulttardyń ana tilinde oqýyna, mádenıeti men salt-dástúrin saqtaýǵa múmkindik jasaı otyryp, olardyń ógeı balanyń kúıine túspeýin qamtamasyz etip otyr. «...Memlekette bári de teń bolýǵa tıis. Etnostyq nemese basqa da belgiler boıynsha jaqsy nemese jaman degen bolmaýǵa tıis. Bul másele men úshin deklaratıvti emes. Eger bireýge etnostyq belgisi boıynsha qysym jasalsa, onda búkil qazaqstandyqtarǵa qysym jasaldy dep esepteý kerek» degen Elbasy N.Nazarbaevtyń tujyrymy – qazaqstandyq halyq­tar teńdigi men dostyǵyn, olardyń birligi men bolashaǵyn qamtamasyz etetin ıdeologııa. Bizder qazaq halqynyń árbir ókiliniń osyny tereń túsingenin qalar edik. Kelesi qundylyq – dinı nanym-senim. Qazaqstan barlyq etnostyq toptarǵa dinı ustanymy boıynsha erkindik berip otyr. Sonymen qatar, Qazaqstan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń tórt sezin Astanada ótkize otyryp, gýmanıstik ıdeıalardy nasıhat­taýda belsendilik tanytyp keledi. Munyń barlyǵy da bizdiń halqy­myzdyń jarqyn bolashaǵyna baǵyttalǵan ıgilikti sharalar ekeni túsinikti. Qazaq memleket quraýshy ult retin­­­de barlyq qazaqstandyq ulttar men ulystardyń etnos retinde damýyna jaǵ­daı jasap, olardyń bolashaǵyna kepildik berip otyr. Búgingi tańda aldymyzda birtindep Qazaqstandaǵy barlyq etnostyq toptardyń múddesin eskere otyryp, qazaqtyń ulttyq ıdeıasyn júzege asyratyn ıdeologııa jasaý mindeti tur. Ol ıdeologııa – memleket quraýshy ulttyń ulttyq ıdeıasy basymdyqqa ıe bolǵan jaǵdaıda ǵana jalpyulttyq ıdeologııa bola alady. Bizdiń oıymyzsha, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maq­sat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Jol­da­ýyndaǵy damyǵan 30 eldiń qata­ryna ený ıdeıasy barlyq qazaqstan­dyqtardy uıystyratyn, ony uly maqsattarǵa jeteleıtin bolady. О́ıtkeni, Elbasymyz atap kór­setkendeı, qazaqstandyq 125 ult pen ulysqa, 17 konfessııa úshin ortaq qundylyqtardyń irge­tasy qalanyp, barlyq etnos­tyq toptardyń ulttyq ıdeıasyna qaı­shy kelmeıtin mindetter qoıyldy. Qazaqstan Prezıdenti N.Na­zarbaev «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy: bir halyq – bir el – bir taǵdyr» atty taqyryppen ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XX sessııasynda: «Qazaqstan – birtutas jer, birtutas halyq, birtutas bolashaq. Bizdiń mereı­toılyq sessııamyz – búkil qazaq­standyqtardyń ıgiligi jolyndaǵy jańa jumystar úshin jaqsy bas­taý. Aldymyzda úlken josparlar tur. Olardy júzege asyrý jahandyq qubylýlardyń kúrdeli jaǵdaılarynda júretin bolady. Oǵan búginnen bastap daıyn bolyp, halyq birligin búkil kúsh-jigermen bekemdeý qajet. Sondyqtan da biz bir halyqpyz – bir elmiz – bir taǵdyrmyz!» degen bolatyn. Búgingi Qazaqstan halqynyń aldynda turǵan uly mindet – memleketimizdiń táýelsizdigin odan ary nyǵaıtyp, ortaq úıimizdi órkendetý! «Kópulttylyq kemshiligimiz emes, artyqshylyǵymyz», degen Elbasy N.Á.Na­zarbaevtyń ulaǵatty sózinde úlken astar jatyr. Memleket quraýshy ult retinde qazaq halqy elimizdi meken etken barlyq ulttar men ulystardyń damýyna jaǵdaı jasap keledi. Bul baǵytta bizdiń ýnıversıtetimizde de mazmundy is-sharalar kesheni júzege asyrylýda. Atap aıtqanda, bizdiń ýnıversıtette halyqtar dostyǵyna arnalǵan festıvaldar, ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar, dóńgelek ústelder ótkizý ıgi dástúrge aınalǵan. Oqý úderisine toleranttylyq kýrsy engizilgen. Bul pándi oqytý barysynda Qazaqstandy mekendeıtin ulttar men ulystarǵa qurmetpen qaraý, olardyń tilin, salt-dástúrin syılaý jáne t.b. máseleler jan-jaqty oqytylýda. Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy aıasynda 2011 jyldyń sáýir aıynda ýnı­versıtetimizde «Birlik» atty Stýdenttik assambleıa quryldy. Assambleıanyń erejesi jasalyp, ózge ult ókilderinen keńes quramy bekitildi. Atalǵan uıym qurylǵan sátten bastap ózge ult ókilderi stýdentterin ýnıversıtettegi barlyq is-sharalarǵa tartý jolynda úlken qyzmet atqaryp keledi. Sóıtip, «Birlik» Stýdenttik assambleıasy Elbasynyń ultaralyq kelisim men konfessııaaralyq yntymaqtastyq saıasatyn oqý ornynda júzege asyrý maqsatynda jastar saıasaty men ultaralyq mádenıetti qalyptastyrý isine óz úlesin qosýda. Memlekettik ıdeologııa bılik pen halyq jaqyndasqanda, ózara túsinik pen úılesim qalyptasqan kezde orasan zor kúshke ıe bolady. Ideologııanyń kúshi onyń halyqqa áserinen kórinedi. Olaı bolsa, ósip-órkendegen Qazaqstandy qurý ıdeologııasy halyqtyń kóńil-kúıi men búgingi zaman talabyna saı kelgen sarabdal saıasat bolady degen oıdamyz. Serik PIRÁLIEV, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti­niń rektory, Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtaty.