Shortandy – sý teńgerimi boıynsha zertteý nysany

Sýly, nýly Kókshede, keń kó­silgen Qorǵaljyn dalasynda aı­dyn shalqar az emes. 1959 jyly jaryq kórgen «Tyń aımaǵyndaǵy jerústi sý qorlary» dep atalatyn jınaqta bir ǵana Kókshetaý óńirinde úlkendi-kishili 1 515 kól bar ekeni taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan. Mamandardyń esepteýine qaraǵanda, sol qısapsyz kólderdiń

1 320-synyń sýy tushy bolǵan eken. Dál qazir soqanyń tisimen jony jaralanyp, jotasy jermen-jeksen bolǵan dalada qansha kóldiń qal­ǵanyn eshkim tap basyp aıta almaıdy. Mine, tabıǵatqa degen kóz­qarasymyz osyndaı.

О́zgesin bylaı qoıǵanda, halyq­tyń kóz aldyndaǵy, kýrort­ty óńirdegi kól­der de adam qolymen jasalatyn kesapatty tartyp otyr. Taıaýda Nazarbaev ýnı­versıtetiniń postdoktoranty Marjan Baı­ǵalıevanyń Shortandy kólin zerttep, sý balansynyń modelin jasaǵany týraly estigenimizde janashyr jandar bar eken ǵoı degen úmit oty laýlaǵanyn nesine jasyramyz. Tabıǵat janashyry týraly bir aýyz sóz aıta ketelik. Ol 2013 jyly Dýblın ýnıversıtetiniń kolledjinde magıstr dárejesin aldy, al 2021 jyly Nottıngem ýnıversıtetin geografııalyq ınfor­ma­tıka salasyndaǵy PhD dáre­jesimen támam­daǵan. «Bola­shaq» halyqaralyq jáne Nazarbaev ýnıversıtetiniń «Ta­lap» stıpendııalarynyń ıegeri. Doktorlyq dıssertasııasyn daıyndaý barysynda «Býrabaı» ulttyq tabıǵı parkinde or­nalas­qan kólderge arnalǵan sý teńge­rimin ázirleýmen aınalysqan.

Ǵalymnyń aıtýyna qaraǵanda, arnaıy joba aıasynda irgeli gıdro­logııalyq baılanystar negi­zinde Shortandy kóliniń sý balansynyń jańa modeli ázirlendi. Bul mo­delde kóldiń bir táýliktiń ishinde ósimdikterdiń sýdy býlandyrýy, qar sýy men jaýyn-shashyn mólsherin esepteý arqyly kóldegi sý deńgeıi men onyń kólemi aı saıyn tarazylanady. Sonymen birge modelde antropogendik sýdy tar­týdyń boljamy da bar ekenin aıta ketken jón. Balans modeli jahandyq temperatýranyń ósýine de baılanysty.

Jalpy, kólderdi jazyq dala­lyq jáne taýly qyratty kólder sanatyna saralap, ekige bólýge bolady. Bir ereksheligi, saıyn dala tósindegi shaǵyn kólderdiń sýy negizinen taıyz bolyp keledi, jan-jaǵynan kelip qosylatyn aǵyndy sý joq. Sol sebepti qur­ǵaqshylyq jaılaǵan jyldary dala kólderiniń tartylyp qalýy jıi kezdesedi. Ǵalymdardyń ese­bine qaraǵanda, qyryq kún shil­dede sýdyń býǵa aınalyp ushyp ketý mólsheri bir jyldyq jınalǵan sýdyń 70-80 paıyzyna deıin jetedi. Al taýly-qyratty jerlerdegi kólder dala kólderine qaraǵanda birshama tereń ári sýy moldaý. Mine, osyndaı kólderdiń qataryna Býrabaı baýraıyndaǵy aıdyndardy jatqyzýǵa bolady. Áıtse de, ýaqyt óte kele bar­han taýdyń baýraıyndaǵy kúmis kólder de adam qolymen ja­salǵan qııanattyń saldarynan tartylyp, sýy azaıýda. Sebebin aıta ketelik, kól sýy negizinen bulaqpen qorektenedi. Jaǵalaýǵa jaqyn, kólge ıegin artyp salynǵan qu­rylys qanshama?! Osynyń barlyǵy ta­bıǵı sý jyl­ǵalaryn bitep, bulaq kóz­derin jaýyp tastady. Qorektenbegen kól­­diń keleshegi joq. Kókshetaýlyq ǵalym Aıt­qajy Qazbekovtiń zertteý ju­my­­syn­da 1960-jyldardaǵy jaǵ­daı­men sal­ys­tyr­ǵanda, Shor­tandy kóliniń deńgeıi sha­ma­men 7 metrdeı tómen túskeni aıtylady. Baǵzy jaǵalaýdan bir shaqyrymǵa deıin alshaqtap ketken. О́tken ǵasyrdyń ba­synda ómir súrgen, Býrabaıdyń adam aıa­ǵynan azbaı turǵan kezinde, taza, saf ýa­qytynda at izin salǵan belgili saıahatshy V.Semenovtiń esebinde Shortandy kó­liniń uzyndyǵy 7 verst, eni 5 verst, tereń­digi eki arshyn bolǵandyǵy týraly máli­met bar. Eger ejelgi uǵymdy qazirgi ól­shemge qotaratyn bolsaq, 1 verstiń – 1,0668 shaqyrym ekeni belgili. Demek Shor­tandy kóli áý bastaǵy kóleminen kóp kishi­reıgen.

Marjan Baıǵalıevanyń piki­rine súıensek, kól taǵdyry qyl ústinde tur­ǵanǵa uqsaıdy. Árıne, Býrabaı baý­raıyn­daǵy kúmis kól­der elimizdiń basty týrıstik aımaǵy ekeni belgili. Zamanynda balyǵy taıdaı týlaǵan Shortandy kóli Shýche qalasynan taıshaptyrym jerde ǵana. Osy óńirge at izin salǵan jannyń Shortandyǵa soqpaı ketýi múmkin emes. Jal­ǵyz adam aıaǵy ǵana emes, sýǵa qajettilik osy kólderdiń esebinen ótelgen. Keıin kól sýynyń birte-birte tartylýyna sebep boldy. Uzaq ýaqyt boıy Shýche qalasyn sýmen qamtamasyz etý úshin jerasty jáne jerústi sýlary paıdalanyldy. 2000 jyly «Býrabaı» ulttyq parki qurylǵannan keıin týrızm salasy burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda, birshama qarqyndy damyp, sýǵa degen su­ranys óse tústi. Mine, sol ýa­qyt­tan beri Býrabaı, Shor­tandy, Úlken jáne Kishi Shabaqty, Maı­ba­lyq kólderi tartyla bastady. Kól sýyn paıdalaný 0,5 mln tekshe metrden 3 mln tekshe metrge deıin jetti.

– Býrabaı kólderin basqarý strategııasy áldeneshe ret ózgeriske ushyrady, – deıdi M.Baıǵalıeva. – keleshekte gıdro­logııa­lyq modelder arqyly kólderdiń qurǵaý sebebin anyqtaı alamyz. Basqarý stra­tegııasy arqyly joıylyp ke­týine jol bermeımiz.

Jas ǵalymnyń paıymdaýynsha, kó­gildir kólderdiń kópshiligi tartylyp qalǵan ózen júıelerinen túzilgen eken. Jalpy, apattyń ten­densııasy XIX ǵa­syr­dyń so­ńyn­da bastalǵan. Aıtalyq Bý­rabaı, Úlken jáne Kishi Shabaqty men Qotyrkól kólderi bir sý alabyna tıesili. 1930-1940 jyldar­daǵy alapat qurǵaqshylyq ke­zinde sý deńgeıi qatty ózgeriske túsken. Sol sebepti qazir Býra­baı kólderi endoreılik kól sanatynda. Endo­reılik kólder qorshaǵan ortanyń kez kelgen ózgerisine jáne adamdardyń aralasýyna óte sezimtal bolyp keledi.

– Elimiz úshin sý resýrstary óte qajetti, – deıdi M.Baıǵalıeva. – geografııalyq ornalasý erekshe­likterine baılanysty kóptegen ózen transshekaralyq resýrs­tar bolyp tabylady. Bul arada jer­gilikti kólderdi baqylaý men saqtaý óte mańyzdy ekenin aıtqym keledi. Búginde ǵylymı granttar arqyly sý resýrstaryna birqatar zertteý jasalyp jatyr. Alaıda elimizde gıdrolog mamandar tapshy. Sondaı-aq sý resýrstaryn saqtap qalý úshin gıdrologııalyq modelderdi jetildirý qajet. Bul úshin birqatar klımattyq derek kerek bolady. Qazirgi kezde mun­daı derekter qoljetimsiz nemese tolyq emes. Meniń oıymsha, klı­matty baqylaý júıelerin je­til­dirip, mundaı derekterdi qol­jetimdi etý qajet.

Shortandy kólin zerttegen jas ǵalym­nyń paıymy osyndaı. Endi óz tarapymyzdan bir aýyz pikir qosalyq. Býrabaı baýraıyndaǵy kúmis kólderdiń ishindegi eń tazasy – Áýlıekól. Qazir keıbireýler bul sý aıdynyn Býrabaı kóli dep te ataıdy. Eń ókinishtisi, Áýlıekóldiń de sý qorynyń azaıyp bara jatqandyǵy. Ári kól tabanynda jyldar boıy jınaqtalyp qalǵan órkesh-órkesh shógindiler orasan zor zııanyn tıgizip otyr. Kóldiń ońtústik jaq bóliginde óte qalyń qabat paıda bolǵan. Áne bir jyldary kól ja­ǵa­laýynda sý ósimdikteri qaýlap, qa­lyń bolyp ósipti. Keıin ol ósimdikter shirip, birte-birte kóldiń tabanyna shóge bastaǵan. «Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, tabıǵattyń dıdaryna kireýke túspeı turǵan erterek ýaqytta Imanaı men Sarybulaq aǵyndylary Áýlıekólge quıy­lyp, kúmis kóldiń sýy jyl saıyn molaıyp otyrsa, keıingi jyldary bul ózender birte-birte tartylyp, aǵysynan jańylǵan. Ma­mandardyń aıtýyna qara­ǵanda, kól qabaǵynyń kemýi, sýdyń tartylýy osy sebepke baılanysty. Endi ne istemek kerek? Qarapaıym qısynǵa sal­saq, eń aldymen syzdyqtap quıylyp turǵan qos ózenniń ańǵaryn tyńǵylyqty tazartyp, kóktemgi erigen qar sýy­men, jazǵy jańbyr sýynyń ysyrap bolmaı, kólge jetetindeı jaǵ­daıyn jasaý kerek. Ekinshi másele, bir kezde jamyraı, jarysa aqqan bulaq sýlarynyń bitelýi. Áridegi sebebin aqtarsańyz, tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýdiń tabıǵatqa tıgizgen zalaly. Býrabaı baýraıyndaǵy jaýyn jáne qar sýy jınalatyn eńis-oıpattar jospar qýalaýdyń kesirinen jappaı jyrtylyp tastaldy. Sóıtip tabıǵattyń ózi qalyptastyrǵan sý aǵyndarynyń baıyrǵy joly buzyldy. Endi jalǵyz Shortandy kólin ǵana emes, aımaqtaǵy bar­lyq aq aıdynnyń ahýalyn mu­qııat zerttegen jón. Barlyq ke­leń­sizdiktiń tamyryn anyqtap, bastapqy qalpyna keltirsek, bir ǵasyr burynǵy qalpyna qaıta keler edi. Ras, el úmit etken jobalar jasaldy. Áne bir jyly kól túbin tazalaý úshin jarııalanǵan tenderdi Germanııanyń ataqty fırmasy da jeńip alǵan. Tabıǵat janashyrlary bir jaqsylyq bolar dep úmittengen. Biraq qyrýar qarajat aqqan sýdaı belgisiz ba­ǵytta joǵalyp ketti.

Keler urpaqqa ne qaldyramyz degen saýal kópshilikti qatty tol­ǵandyryp otyr. Sondyqtan kól taǵdyry kóptiń kókeıin­de, onyń ishinde de janashyr bılik­tiń jadynda júrse, jaqsy bolar edi.

Aqmola oblysy,

Býrabaı aýdany