Ǵasyrmen qurdas mektebimniń toıyna oısha jınalǵaly, júrek týlap, oılar oramdanyp, kóńil kók teńizshe dóńbekshıdi. «Baram, baram!» degen ińkárlik sezim indetip, sol qumardan shyǵarar alasurǵan yntyqtyq ón boıymdy balbyratyp, taǵatsyzdandyrady. Sonadaıdan Qyzbeldiń saǵymdanǵan alapes shyńdary kózime shalynǵanda qaıter edim? Qyzemshektiń kóterińki syńar tósi kóz qıyǵyma ilikkende, «áttegen-aı»- dan betti basqandaı bolyp túńilermin.
Nesin jasyramyn, baıaǵyda keńshar qurylysy bastalǵanda, osy Qyzemshek tósiniń biriniń tastaryn tasyp ákelip, irgetasqa qalaǵanyn kózimiz kórdi. Sodan ǵoı sulýlyq sımvolynyń syńary sypyrylyp qalǵany... Báribir-báribir, sol Qyzemshek meniń esime qaz qalpy kúıinde elesteıtini nesi eken?.. Áne, saǵym qoıýlana tústi... Kindik qanym tamǵan qasıetti jerdiń panoramalyq ǵajap kórinisteri sıqyrsha arbap, arqalandyryp jiberdi.
Esime ne túsýshi edi mundaıda? Árıne, altyn uıa mektebińniń alǵash shańyraq kóterip, bilim nárin ár balaýsa júregine syzdyqtata tamyzǵandaı jankeshti kúıi janyńdy mazdatady. Tipti jas jýrnalıst kezimdegi typyrshyp izdenýimniń nátıjesinde, mekteptiń jarty ǵasyrlyq tarıhyn ózim isteıtin oblystyq gazetke «Altyn uıa» degen taqyryppen shyǵarǵanym oı belesinen qııalaı kóterile qalǵany. Áli jadymda, ol maqalanyń astynda «Uly Oktıabr revolıýsııasynyń 50 jyldyǵy atyndaǵy Aqsýat orta mektebiniń qurylǵanyna bıyl jarty ǵasyr tolady» degen taqyrypshasy bolatyn. SSSR-diń qurylýymen qurdas dep maqtanatynbyz. Zaman sózi bolǵasyn nesine qysylasyń. Tarıh mindettegesin, aıtpasymyzǵa bolmaıtyn edi. Sol keńestik kezeńniń qarasyn batyratynyn oılaý úsh uıyqtasaq túsimizge kiretin be edi? Jo-joq! Sol maqalamnan bir úzindi suranyp turǵanyn qarashy: «...Saryqopany saǵalap, tútin tútetip otyrǵan sanaýly aýyl dúrligip-aq qaldy.Tosyn habar el ishin aralap ketti. «Mektep ashylatyn bolypty, balalardy oryssha-qazaqsha oqytady eken» degen sóz árkimniń aýzynan túspedi. Osy bir habar keıbireýlerge maıdaı jaqsa, ekinshi bireýlerge túrpideı tıdi. Sadýaqas Jaqanın osy jaılardy jıi oılap, sońǵy kezderi áldebir qym-qýyt oı sonaryna túsetin boldy... Onyń taǵdyryna mektep ashý mindeti júktelgen bolatyn...». Tarıh osy. Sol mektep qazir Mirjaqyp Dýlatuly esimin ıelenedi. Osydan elý jyl buryn buǵan kim sener edi? Alash arysyn kim taırańdatar edi? Ýaqyt tezi bárin óz ornyna qoıady eken. Shynnyń júzi qylpýynan tanbaıdy eken!
Mynań qara, Qyzbelge de kirip qaldyq. Árıne, oı júıriktiń arqasynda. Eles qýyp, árıne. Eshkim muny jazǵyrmas. Arman-maqsattyń alqynysyn kim tejegen. Qajet bolsa qııalmen sekóntine Jer sharyn mıllıon orap almaımyz ba? Al mektebimizdiń toıyna kelmek bolyp aıylymyzdy jııa almaı júrgenimizdegi oı ushqyrlyǵyn kim tejeı almaq. Eshkimniń qolynan kelmes!
Qońyraýlynyń aspaly kópirinen ótip, Qyzbel shyńdaryna súısine kóz tastap, aýylǵa suǵyna kire bergenimizde baıaǵy sýret janarymyzdy taǵy qaryp jibersin. Qolyn shyǵysqa shabyttana sozyp «kún kósem» Lenın sol tegeýrindi qalpynda, tas tuǵyrda basy jaltyrap, taltaıyp tur! Sol baıaǵy jasyl jelekti saıabaqqa ornalasqan jerinde. О́kinishtisi, mańaıynda buryn jaıqalyp turatyn tal-terek emge kórinbeıdi. Sostıyp ózi taırańdaıdy. Tabany tıgen jer keıin aq taqyrǵa aınalatyn súıkimsizder týraly talaı ertegi estigenimiz bar edi. Quddy, sol ma dersiń. Tipti qaptalyna shóp ósýden qalǵanyn aıtsaq, bireý sener, bireý senbes. Demek, tabynǵan teńdessiz tulǵanyń ıdeıasy da qýrap bitip, taqyrlanǵan-aý , shamasy. Tap solaı!
Al qyzyqtyń kókesin qarańyz! Mektep aldynda Mirjaqyp Dýlatulynyń keýde músini «kel, kel» dep shaqyrady. Túr-turpatyna qarap, amalsyzdan músirkeısiń. Bákene ǵana, áldebir áýesqoı ónerpazdyń qoltańbasy ańǵarylady. Lenın sııaqty asa zor talǵammen tulǵalanbaıdy. Qarapaıym, tipti kózge qorash-aq! Mirjaqyp kim? Lenın kim? Tarıh ekeýin de óz oryndaryna áldeqashan qoımap pa edi? Búgingi táýelsizdigimizdiń negizinde Alash arystarynyń jan berip, jan alysýlarynyń janqııarlyǵy jatyr emes pe? Lenınniń qorlyǵy óńmenimizden ótpep pe edi! Endeshe Lenın qarasyn nege óshirmeıdi? Aýyl, aýdan, oblys ákim-qaralary qaıda qarap otyr?
Bul aýylda kezinde Lenın zobalańdarynan – qyzyl bolshevıkterdiń qolynan da, jolynan da zorlyq, qııanat, saıası qýǵyn-súrgin kórgen, jandaryn qıǵan Alash arystarynyń kúresker býyny ósip jetilip, óz murattaryna adaldyqpen keıingi urpaq jadynda jattalyp qalǵan tulǵalar jetkilikti. Mirjaqyp Dýlatulynan bastap, onyń týǵan aǵasy Asqar Dýlatuly, «mınıýstiń» bas zańgeri Seıdázim Qadyrbaev, QazMÝ rektory Asqar Zakarın, muǵalim-aýdarmashy Álmaǵambet Qasymov, oblys basqarǵan Muqataı Jurmuhamedov, t.b. kúlli el maqtanyshyna aınalǵan.
Al Aqsýat mektebiniń tabaldyryǵyn attap, sapaly bilim arqasynda álemdik ǵalym atanǵan Fazylhan Báıimbetovti, aǵaıyndy akademıkter Saılaý, Sábıt Baızaqovtardy, mınıstr dárejesine kóterilgen Narıman Qypshaqbaevty, belgili aqyn, jazýshylardy árdaıym úlgi-ónege tutamyz.
«Kún kósemniń» kesiri tımegen bul óńirde ne qalypty? Eshteńe! Mańaıyn jylandaı ýlap, qazaq ultynyń keleshegine balta shapqany ýaqyt ótken saıyn aıqyn biline bastady. Otarlyq buǵaýyndaǵy jyldardyń esesi ońaılyqpen qaıtarylmaı júrgeni de barshaǵa aıan. Osy mektepke qatysty jantúrshigerlik bir ǵana mysal aıtaıyq. Mektep uıymdastyrýshylardyń biri, ataqty muǵalim Darhan Kenshimbaevty halyq jaýy atandyryp, túrmege jabý úshin onyń óz kıiz úıinde maldas quryp otyrǵan tekemetiniń astyna Stalınniń sýretin ádeıi tyǵyp qoıyp, tintý barysynda taýyp alǵan bolyp aıarlyq jasaǵany qalaı umytylady?! Qandaı qıyndyqtarǵa qaramastan bala oqytýlaryn jalǵastyra bergen Qyzbel muǵalimderiniń sımvoldyq beınesine eskertkish soǵyp, álgi Lenınniń ornyna qoısa, ǵanıbet bolar edi-aý!
Myna soraqy mysal esime entelep otyrǵany. Osy aýyl urpaqtarynyń biri, bilikti sý ınjeneri óziniń atasy týraly jazǵan ómirbaıandyq kitabynda tól rýynyń jer kartasyn jasap jarııalap, masqara qylǵany bar. Kúlkige qaldy. Bir aýyldyń jerin negizsiz bólshektep, alaýyzdyq týǵyzatyn mundaı kisápir qadamǵa ne ıtermeledi dep daǵdardyq. Ol aıylyn jımastan: «Ne ádildik izdeısińder, Lenınniń myna eskertkishi áli turǵanda», dep qalmasyn ba. Amalsyzdan betti bastyq. Bul Lenınnen dereý qutylmasa bolmaıdy, sirá... Mektep shákirtteriniń aldynda uıattan qyzarmas úshin, batyl qadamǵa barý kerek! Mektep toıyna deıin tabanyn jaltyratsyn!
Qyzbel kezinde S.Muqanovtyń «Móldir mahabbat» romanynyń oqıǵasy ótken aýyl retinde de ataǵy aıǵa bilengen edi. Osy aýyldyń kelini Roza Jamanova ıilip sálem jasap kep, án salǵan-dy. Ata-babasy osy jerden óngen Abaı Baıtoǵaevtyń ǵajap tembri tańǵaldyratyn. Nesin aıtasyz, Lenınsiz de bul aýyldyń ataǵy jer jarady!
...Mektebimniń ǵasyrlyq toıyna osylaısha oısha saparlap, baryp-kelip otyrǵan jaıym bar. Keshikpeı, Lenınsiz aýylda, Mirjaqyp alańsyz saltanat qurǵan óńirde ystyq qaýyshýǵa jazsyn!
Qaısar ÁLIM,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Qostanaı oblysy,
Jankeldın aýdany