Tektilik pen tereńdik turpaty

Ǵarıfolla Esim – syrtqy turpa­tymen de, ishki dúnıesimen de som, parasatty, dıplomat, patrıot, harızmasy qýatty tulǵa. Budan da basqa tolyp jatqan oń qasıetteri birtindep ashylyp, óziniń qaıratymen erekshe baýrap alady. Ol qatysqan jıyn árqaı­symyzǵa árqashan qyzyqty, aǵylǵan oı-pikir ortasy bolyp kórinedi. Kimmen sóılesse de ıgilikke úıretýge, jaqsy mánerge baýlýǵa tyrysyp baǵady, kórgen-bilgenin, qazaqstandyq, álemdik qubylystardy uǵynýyn shákirtteriniń boıyna sińirmek bolady, kóńildi de jaıdarly minezi, áńgime dúkeniniń taqyrybyn tereń túsinýi, shyǵys adamyna tán sypaıylyǵy men mádenıeti shyqqan teginiń asyldyǵyn, árqyrly tabıǵı daryn ıesi ekenin pash etip turǵandaı kúshti áser etedi.

Osy baǵytta oı júgirtsek, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, professor Ǵarıfolla Esimniń fıloso­fııalyq enbekterine bet burý qajettigi týyndaıdy. О́ziniń barlyq sanaly ǵumyryn qazaqtyń sana bolmysyn zertteýge arnaǵan ol týǵan eline óziniń: «Sanadaǵy tańbalar» jáne «Sana bolmysy» atty eńbekterin tartý etti. Bul eńbekter ǵalymnyń dúnıetanymdyq izdenis­teriniń, antropologııalyq týyn­dylarynyń eń mańyzdy, irgeli baǵyty bolyp esepteledi. Sońǵysy – jıyrma kitaptan turatyn toptama.

Ystanbulda túrik jáne orys tilderinde «Adamzat» kitaby, Amerı­kada «Amazon» ortalyǵynan úsh kita­­by jaryq kórdi: «Hakim Abaı» – qazaq fılosofııasy týraly eki kitap jáne «Sosıalızm» romany. Shet­eldik táýelsiz sarapshylar men pikir berý­shilerdiń baǵasy boıynsha, qazaq ǵalymynyń bul eńbekteri – álemdik fılosofııa ǵylymyndaǵy tosyn qubylys. Onda tuńǵysh ret qazaq fılosofııasyna keshendi taldaý jasalady, sonymen qatar Qazaqstannyń álemdik fılosofııadaǵy róliniń kúsheıýi jóninde oılar usynylǵan. Avtor neni jazsa da nyq sana bolmysynyń tereń bastaýlaryn aqtarady jáne qazirgi zaman tynysy týraly jan-jaqty tujyrymdar jasaıdy. Basqasha aıtqanda, sana bıiginen jeke fragmentterdi tutastyryp, ke­shegi-búgingi zaman kartınasyn usy­nady. Sonymen qatar elimizde ótip jat­qan san alýan pikirtalastar, kon­ferensııa, kongress, forýmdarǵa qa­tysýy, tabıǵat pen rýh, sana men saıasat sııaqty máńgilik taqyryptarǵa arnalǵan zertteýleri onyń nátıjesi retinde paıda bolǵan týyndylary óz aldyna bir bólek. Mysaly, elimizde ótken halyqaralyq konferensııada Iаsaýı dúnıetanymy týraly zertteýi bas júldeni jeńip aldy. Árıne bul avtordyń osy baǵyttaǵy eren eńbeginiń jemisi ekeni aqıqat, qazaq ultynyń ıslamdyq mádenıetke kelýiniń qaınar bastaýlaryn tereń biletin ma­man­nyń ǵana qolynan shyǵatyn týyndy edi.

Álem men qoǵamda, qazaq eliniń aınalasynda bolyp jatqan prosesterdi jáne ýaqyt tynysyn ótkir sezinetin ári qalamy qarymdy fılosoftyń qazaq baspasózinde jaryq kórgen tereń oıly maqalalary men aqparat qural­daryna bergen suhbattaryn atap ótetin bolsaq, olar ǵalym shyǵar­mashylyǵynyń kóp qyrlylyǵyn baıandaıdy. Bul – «Táýelsizdik fılosofııa­sy», «Bostandyqtyń baǵasy», «Erkin oılaý nemese qazaq fılosofııasy», «Táýelsizdik jáne musylmandyq», «Ult­­tyq oılaýdyń qazirgi kelbeti», «Zaıyr­­lylyq jáne dintaný negizderi», «Da­nyshpan Shákárim» eńbekterinde qazirgi zaman jáne saıasat jaıyn baǵam­daıdy ári batyl, qaıtalanbas oılar aıtady.

Eńbek taqyrybyna keletin bol­saq, «Qazaqstanda feodalızm bolǵan ba?», «Sosıalızmnen qazaq jurty ne utty?», «Agonııa sosıalızma» jáne t.b. maqalalarynda qaıshylyǵy mol HH ǵasyrdyń aqtańdaqtaryn aqtara saralaıdy. Atalǵan máselelerge baılanysty kózqarastaryn batyl da erkin, halyq sanasyna jetkizip aıtady. Sonymen qatar osy qubylystarǵa alyp kelgen koǵamdyq-saıası, áleýmettik-mádenı sebepterdi de ashyp kórsetedi.

«Qazaqstanda feodalızm bolǵan ba?» zertteýinde ǵalymnyń qazaq aýylynda tapqa bóliný bolǵan joq degen jańalyǵy, sol sııaqty zııaly qaýym nazaryn ózine erekshe aýdarǵan jańa ıdeıalar galereıasy kózge kórinedi. Bas kezinde zııaly qaýym Ǵarıfollanyń qoldanysqa engizgen termınderine ses­kene qaraǵanymen, keıin ózderi de qoldanyp jatady, ómirsheńdigin moıyn­daıdy.

Jalpy alǵanda, kórnekti ǵalym retinde moıyndatqan teorııalyq eńbek­teri ǵana emes, ǵylymı tanymdyq pýb­lı­sıstıkasy desek te aqıqattan alys­tamaımyz. Egemendik alǵannan keıin rýhanı qazynamyzdyń asqaq shyńy bolyp esepteletin Abaı fılosofııasyn teorııalyq jaǵynan zerttep, abaıtaný salasynda tereń iz qal­dyrý professordyń enshisine tıdi. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq peda­gogı­kalyq ýnıversıtetińde «Abaı dúnıe­tanymyndaǵy Alla jáne adam» taqyrybyna doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵanda sol keńestiń jumysyna qatysyp kýágeri boldym. Odan keıin de avtor Abaı murasy týraly júzge jýyq maqala jazyp, qazaq mádenıetindegi danyshpan Abaıdyń dana rýhyn aıqara ashty. Kóziqaraqty zııaly qaýymnyń esinde bolar, hakim Abaıdyń týǵanyna 150 jyl tolýyna arnalǵan búkilhalyqtyq toıǵa erekshe úles qos­qan ǵalymdar ishinde Ǵarıfolla esimi de ataldy. Sebebi sol kezde jaryq kórgen «Hakim Abaı» kitaby Abaıdyń danalyq dúnıetanymyna erekshe kóńil bólgen halqymyzdy bir rıza qylyp tas­tady. Bul eńbek ǵalymdar tarapynan da óte joǵary baǵalandy. Uly aqynnyń álemdik toıy qarsańynda qazaq radıosynda efırge shyǵyp, juma saıyn Abaıdyń qarasózin bir-birlep taldaýdy júzege asyrdy.

Qazirgi qazaq mádenıeti men fılosofııasyn zertteýshiler «Hakim Abaı» kitabyna arqa súıep teorııalyq eńbek retińde paıdalanady, osy eńbek­ten keıin «Hakim Abaı» termıni ǵy­lymı aınalymǵa endi. Ol Qaıym Muhamethanov, Mekemtas Myrzahmetov syndy ǵalymdardyń ókshesin basty. Keıingi tolqyn abaıtanýshylar ishinde aldyńǵy shepke shyǵyp, Abaıtaný mektebi ósip-órkendeýine búgin de jan-jaqty atsalysyp, aıanbaı qyzmet etip keledi. Bul abaıtaný baǵytyndaǵy eńbekteri qazaq fılosofııasyn zerttep, damytýdaǵy mańyzdy kezeń boldy.

Ǵ.Esimniń jetistikteriniń biri – qazaq eli máńgilik ulttyq ıdeıasynyń alǵashqy jarshylarynyń biri bolyp, osy ıdeıany jan-jaqty ulttyq dástúr men ulttyq sana úlgilerinen ala otyryp qyry men syryn ashýy.

Qazaq halqynyń mádenıetindegi, nanym-senimindegi, salt-dástúrindegi ıslamnyń orny men mańyzyn túsinbeı, qazirgi ekstremızm men terrorızmniń negizi bolyp otyrǵan, keıbir dindegi aýyt­qýshylyqtar, rýhanı bolmys-bitimimizdi durys boljap, zaman talaptaryna saı jańǵyrtý máselelerinde akademıktiń jasap jatqan qyrýar is-sharalary, naǵyz ultyn súıgen azamattyń qyzmeti dep bilýge bolady.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany bolyp turǵan kezde «Qazaq fılosofııasynyń tarıhy» páninen jazǵan oqýlyǵy batyl­dyǵymen, jańashyldyǵymen osy baǵyttaǵy aıryqsha mańyzdy eńbek­terdiń biri boldy. Qazaq halqynyń rýhanı qaıta órkendeýi shynaıy tarıhı paıymdaý arqyly, tóltýma mádenıet pen ulttyq fılosofııany qaıta túletý arqyly júzege asyrylady. Osyny durys túsingen ǵalym bul baǵyttaǵy zertteýlerge erekshe kóńil bóldi.

Ǵ.Esim kórsetken bul rýhanı dástúr qazaqtyń keń dalasynda naǵyz ishki, ıaǵnı ımmanetti ulttyq ıdeıaǵa aınaldy. Qobyzben qatar qazaqtyń dombyrasy tarıhı belesterde naǵyz rýhanı qarýǵa aınaldy, halyqty ishteı biriktirdi jáne úlken geografııalyq keńistiktegi etnostyq áleýmetti bir-birine tildik, dildik jáne ıdeıalyq jaǵynan jaqyndata tústi. Sóıtip, ulttyq ıdeıanyń tujyrym túrinde jarııalanatyn ekstravertti sıpatynan góri, ǵasyrlardy jalǵastyratyn, dástúrdi qııýlastyratyn ımmanetti túrde bolatynyn baıqatty. Mine, sondaı róldi qazaqtyń san qyrly sıpat­taǵy óneri atqardy. Onyń ishine danalyqqa umtylǵan sóz qadirin bıikte ustaǵan fılosofııalyq oılaý dástúri de enedi. Osy dástúrler Ǵarıfolla Esimniń qoldanysynda jańa zaman talaptaryna saı Qazaqstan halqynyń sanasyn jańǵyrtý, básekege qabiletti etý, ulttyq pragmatızmdi qalyptastyrý, ulttyq biregeıligin saqtaý, ulttyq tárbıede bilimniń saltanat qurýy úshin jetildirý qajettiligi baǵytyńda qozǵalystarǵa túsýde.

Ony zııaly qaýym moıyndap, memle­ketimizde erekshe orny bar tulǵalardyń eńbekterin baıandaıtyn Qazaqstannyń bilim men ǵylymyna eńbek sińirgen tulǵalarǵa arnalǵan «О́negeli ómir» topta­masynda Qazaq eli – máńgilik ult­tyq ıdeıasynyń jar­shysy retinde moıyndap, negizgi shyǵarmalarynan úzindiler berýin Ǵarıfolla Esimge kórsetilgen erekshe syı-syıapat dep esepteımin.

Ol álemdi fılosofııalyq, ulttyq pálsapalyq paıymdaýdyń jańa tıpi rý­hanı mádenıettiń damýynyń ózin­dik kórinisi jáne onyń qoǵam damýyn­daǵy pármendi rólin zerdeledi. Sonymen qatar ulttyq fılosofııalyq oıda qa­lyptasqan ıdeıalyq tujyrymdar­dyń tarıhı tamyrlaryn kásibı tur­ǵy­dan asha bildi jáne onyń mańy­zy men praktıkalyq mándiligin qazirgi jahandaný zamanynda arta tús­kenin kórsetti. Qazaq qoǵamynyń fılo­so­fııalyq oıynyń tarıhı evolıýsııa­syn, onyń etıkalyq baǵdarlaryn qa­zirgi ulttyq ıdeıamen jalǵastyryp, ulttyq ıdeıanyń rýhanı bastaýy retinde kórsetti. Sonymen qatar kópǵasyrlyq qazaq halqynyń fılosofııalyq jáne saıası-áleýmettik oıyn saraptaý ar­qyly qazirgi qazaq eliniń rýhanı, má­­denı, saıası jáne gýmanıtarlyq, eko­no­mıkalyq damýy úshin tıimdi ult­tyq ıdeıany qalyptastyrýdyń negiz­derin anyqtaýshylardyń biri bolyp esepteledi.

Jalpy, bolmysy – jasampaz. Ol kóp jyldar boıy Abaı atyndaǵy ýnıversıtetke kelgenge deıin Semeı pe­dagogıkalyq ınstıtýtynda ustaz­dyq etip, ınstıtýttyń kórkemsýret grafıka fakýltetiniń dekany boldy. Jas urpaqty kórkemdik álemine tárbıeleýde, osy jumysty uıym­dastyrýda belgili tabystarǵa qol jetkizdi. Bizdiń ýnıversıtetke kelgen alǵashqy jyldary fılosofııa jáne ádisnama kafedrasynda qyzmet etip, ýnıversıtettiń kórkem-sýret grafıka fakýltetine dekandyq qyzmetine saılandy. Osy qyzmetinde Ǵ.Esim árqashanda shákirtterine úlgi bolyp, álemdik mádenıet pen ulttyq máde­nıetti ushtastyra bilip, ulttyq óne­rimizdi álem týyndylarymen salys­tyra otyryp, ónerdiń alǵa damý baǵyt­taryn aıqyn kórsetti.

Abaı atyndaǵy ýnıversıtettiń kórkemsýret grafıka fakýltetinde sýretshi­lerge dekandyq qyzmet atqar­ǵanda estetıka men mádenıettaný ba­ǵy­tyndaǵy ǵylym kandıdattaryn daıyndaıtyn ǵylymı dıssertasııalyq keńes ashý isimen aınalysty. Osy baǵytta óner men fılosofııa toǵysyndaǵy mekteptiń irgetasyn qalady. Ustazdyń óner ortasyndaǵy áleýmettik-mádenı máse­lelerdiń sheshilý tetikterin izdeýi fılo­sofııadaǵy jańa baǵytqa alyp keldi.

Osy sabaqtastyqtaǵy jemisti eń­bektiń nátıjesi retinde ǵalym óziniń shákirtterin ǵylymnyń jańa salasy – óner men fılosofııanyń toǵy­syndaǵy jańa fılosofııalyq-óner­tanýshylyq mektep irgetasyn qalaı bastady. Osy ister arqyly Qazaqstanǵa keńinen taralǵan qazirgi ýaqyttaǵy ónertaný salasynyń ádisteri men tásilderin óner fılosofııasymen ba­ıyt­ty. Alǵash oqý ádistemelik meto­dıkaǵa qatynasty ónerdi taný endi álemdik deńgeıdegi fılosofııalyq, mádenıettanýlyq ádisnamalarmen qunar­­landy. Kórkemóner tarıhynan dáris beretin saýatty synshyl mamandar fılosofııa ǵylymyn meńgerýge degen qushtarlyqtaryn oıata bastady. Sóıte otyryp qazaq ǵylymynda ózindik qoltańbasy bar «beıneleý óneriniń fı­losofııalyq-mádenıettanýlyq» zert­­teý alaptaryn anyqtap, ustaz-shákirt qatynastary ǵylymı dástúrge aınalyp, ǵylymı jemisin berdi. Abaı atyndaǵy ýnıversıtette ǵana emes, keıin Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­­­tyq ýnıversıtetiniń fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany qyzmetin atqarǵanda da kóptegen shákir­tin ǵylym kandıdaty, doktory dáre­jesine kótere tárbıeledi. 24 ǵylym doktoryn, 41 ǵylym kandıdatyn jáne 7 PhD doktoryn daıyndady. 18 PhD doktor ǵylymı dıssertasııalaryn qorǵaýǵa daıyndyq ústinde. Shákirtteri respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde qyzmet istep jatqanyn eskersek, árıne bul ǵalymnyń elimizdiń ǵylymyn damytýǵa qosqan qomaqty úlesi ekeni aıqyn.

Qoryta aıtsaq, akademık Ǵ.Esim – fılosofııa ǵylymyndaǵy iri ǵalym. Búkil sanaly ómirinde osy salanyń damý joldaryn tabandy da jan-jaqty zerttep júr. Ǵylym áleminde onyń orny joǵary, esimi Qazaqstanda ǵana emes, álem elderine málim. Sońy­nan or­mandaı shákirt, izbasar ertti. Daıyn­daǵan ǵylym kandıdattary, dok­tor­lary men magıstranttary tutas bir ǵylymı-zertteý ınstıtýtty toly­ǵymen jasaqtaýǵa jetedi.

Ǵarıfolla Esim abzal aǵalarynyń, ǵylym sardarlarynyń izin basty. Ǵylym áleminde tabandy kúresker­liginiń arqasynda ózi de irgeli ǵylym sardary dárejesine kóterildi. Ǵalym týraly sóz bolǵan soń onyń ǵylymı eńbekterine kóbirek toqtaldyq. Degen­men qaıratkerlik qyrlaryna toqtal­masaq bolmaıdy. Ol – óz zamanynyń kórnekti qoǵam qaıratkeri, qansha laýazymy joǵary ǵylymı, qoǵamdyq keńesterdiń belsendi múshesi. Arnaıy Memlekettik komıssııanyń múshesi, senator retinde ult tarıhy, urpaqtar sabaqtastyǵy, saıası repressııanyń qurbandaryn eske alý, ult mádenıetin jańǵyrtý, taǵy da osyndaı el úshin mańyzy zor saıası-áleýmettik másele­lerdiń túıinin sheship, zaman talabyna sáıkes is-sharalarǵa tikeleı aralasty.

Ǵ.Esim eki shaqyrylymnyń Senat depýtaty bolǵan qaıratkerligi, Senat otyrystarynda ulttyq rýh, mádenıet, din máselelerine baılanysty kótergen qaıratkerlik isteri bir tóbe, árıne ony basqa áńgimeniń enshisine qaldyraıyq. Adamdarǵa árdaıym ashyq, bilimi, bir­týma ıdeıalarymen, qaǵıdalarymen bólisýge, olardy qoldaýǵa jáne kúrdeli ǵylymı izdenis jolyna baǵyttaýǵa daıy­n. Kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz, tany­mal qoǵam-saıası qaıratkeri, parasatty, biregeı tulǵa-akademık, jazý­shy Ǵarıfolla Esimniń ómiri men shyǵar­mashylyǵynyń kezeńderi osyndaı.

Raýshanbek ÁBSATTAROV,

UǴA korrespondent-múshesi,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor