О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń basynan bastap, KSRO-nyń máńgilik myzǵymastaı kóringen qursaýy bosap, muzdaı siresken ıdeologııalyq ustanymdary ózgere bastady. Onyń sońy odaq quramyndaǵy respýblıkalardyń bári egemendik týraly deklarasııa qabyldaýyna ákeldi. Dál osy kezde bizdiń elimizde saıası jylymyqtyń jyly jeli soǵa bastady.
1990 jyly maýsym aıynda akademık Manash Qozybaev ýaqyt talabyna saı respýblıkamyzdyń rámizderin qaıta jańartý týraly másele kóterdi. Biz ol kezde áli odaq quramyndamyz. Belgili ǵalymnyń bastamasy batyldyq edi. Manash aǵamyz kótergen máseleni baspasóz quraldary tez ilip áketti de, ol aqparat elge jyldam tarady. Men ol kezde Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıteti men Mınıstrler kabıneti apparaty Agrarlyq bóliminiń meńgerýshisimin. Kóp áriptesterim joǵarydaǵy bastamany estip, tańdanys bildirdi. Usynysty saraptaýǵa tapsyrma alǵan Prezıdent keńesiniń múshesi, ǵalym Myrzataı Joldasbekov qoldady.
1991 jyly 16 jeltoqsanda Táýelsizdigimizdi jarııalaǵannan keıin, 1992 jyldyń basynda Joǵarǵy Keńeste egemen elimizdiń rámizderin daıyndaýǵa arnaıy komıssııa quryldy. Onyń quramynda Serikbolsyn Ábdildın, Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Ábish Kekilbaev, Serik Ábdirahmanov, Erbol Sháımerdenov jáne taǵy basqa belgili azamattar boldy. Men ol kezde Joǵarǵy Keńestiń depýtatymyn.
Jarııalaǵan rámizder baıqaýyna bir myńnan asa tý eskızderi, 250-ge jýyq eltańba men 750 ánuran jobasy tústi. Bulardyń bári Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń 12-shi shaqyrylǵan segizinshi sessııasynda qaralyp, qyzý talqylandy. Halyq qalaýlylary túrli jobalardy qarap, óz usynystaryn aıtty. Depýttar arasynda eki túrli kózqaras boldy: birinshisi – burynǵy Keńes Odaǵy kezindegi sımvoldarǵa súıeneıik dese, ekinshisi − qabyldanatyn memlekettik rámizder otarshyldyq júıeniń nyshandarynan basqa bolýdy qalady. Sondaı-aq keı azamattar jańa rámizderde qazaqtyń baı tarıhyndaǵy ulttyq sımvoldardy qoldaný kerektigin eskertti. Ásirese tarıhshy Manash Qozybaevtyń rámizder týraly arǵy-bergi tarıhty sabaqtastyra tolǵap, ejelgi saq, úısin, qańly memleketteriniń nyshandary qalaı bolǵany jaıynda sóılegen sózi kópshiliktiń kóńilinen shyqty.
Rámiz degenimiz, sol memlekettiń basty belgilileri sanalady. Sondyqtan onda eldiń ótken tarıhy ǵana emes, búgingi tirshiligi, erteńgi keleshegi jarqyrap kórinip turǵany daýsyz. Joǵarǵy Keńestiń sessııasynda baıqaýǵa túsken jańa rámizderdi saraptan ótkizýde qyzý pikirtalas boldy. Olardyń túri men maǵynasyna mán berildi. Osy talqylaýda zań ǵylymdarynyń doktorlary, áıgili zańǵarlar Salyq Zımanov pen Sultan Sartaev naqty usynystaryn aıtty. Ánurandy qabyldaýda ataqty kompozıtorlar − Muqan Tólebaev, Latıf Hamıdı jáne Evgenıı Brýsılovskıı birlesip jazǵan mýzykany sol qalpynda saqtaýǵa sheshim qabyldandy. Al gımn sózin jazǵan aqyndar arasynan Muzafar Álimbaev, Qadyr Myrza Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev jáne Jadyra Dáribaeva top jardy. Osy gımn 2006 jyldyń qańtaryna deıin elimizdiń ánurany boldy.
Belgili sýretshi Sháken Nııazbekov usynǵan Kók tý − konkýrsta úzdik dep tanyldy. Kók týymyzdyń ortasynda shuǵylaly kún, onyń astynda qalyqtap ushqan qyran beınelengen. Osy qyran beınesi kóptegen elderdiń memlekettik týlarynda bar, bizde sol qaıtalanyp ketpeı me degen pikirler aıtyldy. Biraq avtor qyrannyń qazaq úshin orny bólek ekendigin túsindirgennen keıin eshqandaı qarsylyq bolǵan joq.
Halyq qalaýlylary arasyndaǵy pikirtalas Eltańbany qabyldaý kezinde órbidi. Baıqaýǵa qatysqandardyń arasynan Shot-Aman Ýálıhanov pen Jandarbek Málibekovtiń usynǵan jobasy jeńdi. Osy basqosýda belgili sáýletshi Shot-Aman Ýálıhanov aǵamyz Eltańba mazmunyn túsindirip berdi. Árıne, Eltańbaǵa elimizdiń bar tarıhyn syıdyrý qıyn. Sondyqtan oǵan sol kezdegi Qazaqstan Dızaınerler odaǵynyń tóraǵasy, depýtat Tımýr Súleımenov Eltańbadaǵy ár elementtiń sıpattamasyn aıtyp berdi. Máselen, kıiz úıdiń qurylymy adamzat tarıhyndaǵy myńjyldyqta eshqandaı ózgermeı, bizge jetkendigin túsindirdi. Osy Eltańbany qabyldaýda jazýshylar Ánýar Álimjanov pen Kamal Smaıylov óz usynystaryn aıtty. Osy talqylaýda akademık О́mirbek Joldasbekov, jýrnalıst Aleksandr Kozlov jáne t.b. depýtattar sóz alyp, Eltańba avtorlarynyń jobasyn qoldap sóıledi.
Mine, sodan beri otyz jyl syrǵyp ótti. 1992 jyly Joǵarǵy Keńeste Memlekettik rámizderdi qabyldaǵan kúnder de tarıh enshisinde qaldy. Qazir barlyq jurt Qazaqstandy memlekettik rámizderimiz arqyly jaqsy biledi. Rámizderimiz el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev bastamasy − Jańa Qazaqstan qurýdaǵy jańarý men jańǵyrý jolynda da negizgi sımvol bolatyny aıqyn.
Jánibek KÁRIBJANOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri