Halyqaralyq baıqaýshylar referendýmdy oń baǵalady

Aqparattyq ashyqtyqqa jaqsy baǵa berdi

Halyqaralyq baıqaýshylar konstı­týsııalyq referendýmnyń aqparattyq turǵyda jan-jaqty qamtamasyz etilýin oń baǵalap, jergilikti jáne sheteldik BAQ-tyń Qazaqstandaǵy basty saıası oqıǵadan habar taratýyn demokratııalyq qoǵam qurýdaǵy jaǵymdy úrdiske balady.

«Qazaqstandaǵy referendýmnyń barysyn Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­mynyń músheligine kiretin 4 mem­lekettiń ókilderi baqylaýǵa keldi. Birqatar kezdesý ótkiz­dik. Atap aıtqanda Qazaqstannyń Syrt­qy ister mınıstrligi, Ortalyq re­feren­dým komıssııasy, sondaı-aq bas­qa da qu­zyrly organnyń ókilderimen kez­desip, referendýmǵa daıyndyq barysy, sol sekildi halyqtyń buǵan qatysty oı-pikirine bilýge múmkindik aldyq.

Ýchaskelik pýnktterde jumys iste­gen mamandardyń tájirıbesi bar ekeni baıqalyp turdy. Islam Yntymaq­tas­tyǵy Uıymy atalǵan naýqanǵa jumyl­dyrylǵan qyzmetkerlerdiń jumysyn joǵary baǵalap otyr. Barlyǵy ózde­rine júktelgen mindetke asqan jaýapker­shilikpen qaraıtynyn kórdik. Daýys berý ýchaskelerinde qaýipsizdik sharalary da jan-jaqty eskerilipti. Bul daýy­s berý prosesiniń qalypty jaǵdaıda ótýine septeskeni sózsiz. Qazaqstannyń Ortalyq referendým komıssııasy bul is-sharaǵa joǵary daıyndyqpen kel­genin oń baǵalaımyz. Komıssııa biz­diń tarapymyzdan qoıylǵan barlyq su­raqqa tushymdy jaýap bere aldy. Refe­rendýmdy BAQ ókilderi aqparattyq deńgeıde súıemeldegeni quptarlyq jaǵ­daı. BAQ-tyń bul proseske qatysýy demo­kratııalyq úderistiń qanshalyqty jolǵa qoıylǵanyn aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar jergilikti quzyrly organdar ha­lyq­aralyq baıqaýshylarǵa jan-jaqty jaǵdaı qarastyrǵan. Bul óz kezeginde atalǵan aýqymdy prosesti tıimdi baqy­laýǵa múmkindik berdi», dedi Islam yn­tymaqtastyǵy uıymy saılaý jónindegi bólimniń basshysy Mahmud Shákir.

Eldiń referendýmnan kúteri kóp

«Halyq bul referendýmnan keıin eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq ahýal jaqsaryp, damıtynyna úmitpen qa­raıdy». Mundaı pikirdi konstıtýsııalyq referendýmnyń ótý barysyn baqylaýǵa kelgen TMD Parlamentaralyq Assam­bleıa­­­­synyń baıqaýshylary jetkizdi.

«Álbette, referendým barysynda saılaýshylardan kóbi eldiń turaqty damýyn qalaıtyndaryn aıtty. О́ıt­keni keler urpaq óz bolashaqtaryn Qa­zaqstanmen baılanystyrsa eken degen tilekterin bildirdi. Sózsiz, adamdardyń qolaıly ómir surý úshin birinshi kezekti áleýmettik-ekono­mıkalyq jaǵdaıdy jaqsartý qajet. Parlamentte, sondaı-aq Ortalyq referendým komıssııasynda kezdesýler ótkizilip, bizdiń delegasııa Kons­­tıtýsııadaǵy óz­geristerdi daıyndaǵan mamandarmen pikir almasýǵa múmkindik aldy. Budan túıgenimiz, memleket jyldyń basynda oryn alǵan qasiretti oqıǵalardy boldyrmaýǵa qam-qareket jasap otyr. El bıliginiń halyqtyń ór­kendeýine qajetti bastamalardy der ke­zinde kótere bilýi qýantarlyq jaǵdaı. Onyń aıǵaǵy búgingi konstıtýsııalyq refe­rendým dep aıtýǵa negiz bar», dedi TMD Parlamentaralyq Assambleıasy, Reseı Federasııasy Fede­raldyq Jınalysy Federasııa Keńe­siniń Konstıtýsııalyq zańnama jáne mem­lekettik qurylys jónindegi komıtetiniń múshesi Oleg Sepkın.

TMD-dan 140 baıqaýshy keldi

TMD Baıqaýshylar mıssııasy tarapynan elimizdegi referendýmǵa 140 adam akkredıttelgen. TMD mıssııasy óz ju­mysyn Qazaqstanda 21 mamyrda bastady.

«Memlekettik organdarmen, onyń ishinde Ortalyq referendým komıssııasy, Joǵarǵy Sot, Konstıtýsııalyq Keńes, IIM, Bas Prokýratýrada birqatar kez­desý ótkizdik. Ol jerde referendýmǵa daıyn­dyq barysy týraly aıtyldy. Pikirlestik. Sonymen qatar azamattardyń ótinish-sha­ǵymdaryn qabyldaýǵa baılanysty máselelerdi de talqyladyq», deıdi TMD Baıqaýshylar mıssııasynyń basshysy Leonıd Anfımov.

Spıkerdiń sózinshe, TMD Baıqaý­shylar mıssııasynyń ókilderi Al­ma­tyda jáne Aqmola oblysynda jumys istedi. «Nur-Sultanda 7 ýchaskege baryp, daıyndyq jáne daýys berý prose­simen tanystym. Qazaqstandaǵy referen­dýmǵa oraı tehnıkalyq turǵydan da, uıym­dastyrýshylyq turǵysynan da TMD Baıqaýshylar mıssııasy eshqandaı kóńil tolmaýshylyq bildirmeıdi», dedi spıker.

Halyqaralyq mıssııanyń mańyzy zor

Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń Parlamenttik Assam­bleıa­­sy (UQShU PA) ókilderi qazaq­stan­­dyq­tardyń referendýmdaǵy bel­sen­diligin joǵary baǵalady.

«Konstıtýsııalyq referendýmdy baqylaýǵa kelgen UQShU PA ókilderi eki topqa bólinip, negizgi bóligi Nur-Sul­tan qalasynda jumys istedi. Sol sııaq­ty Almaty qalasynda da uıym ókili halyqaralyq mıssııasyn atqarǵanyn aıta keteıik. Tańǵy ýaqyttan bastap bizdiń top «Astana Opera» teatrynda ornalasqan referendým ýchaskesine baryp, ózderine júk­telgen mindetti atqarýǵa kiristi. Bir­den baıqalǵany, referendýmnyń uıym­­das­tyrylý deńgeıi óte joǵary. Halyq­tyń memleketshildik ustanymyn kórdik. Iаǵnı qazaqstandyqtardyń saıası proseske qatysýy óte belsendi.

Kúnniń alǵashqy bóliginde egde jas­taǵy azamattardyń kóp kelgenin baı­qaldy. Dese de saǵat 11:00-den keıin jas­­tardyń qarasy birtindep kóbeıdi. Referendým ýchaskelerin aralaý barysynda osy prosestiń joǵary deńgeıde ótýine táji­rıbeli mamandar tartylǵanyna kýá boldyq. Biz 10-ǵa jýyq referendým ýchaskesin aralap shyqtyq. Qandaı da bir normalar men erejelerdiń buzylǵany baıqalǵan joq. Daýys berý prosesi bar­lyq talapqa sáıkes ótkizildi», dedi halyq­aralyq uıymnyń atynan kelgen toptyń úılestirýshisi Barot Barotzoda.

Túrkııa delegasııasy tanysýdy  Túrkistannan bastady

«Biz aldymen Túrkistan qalasyndaǵy referendýmǵa daıyndyq barysymen tanystyq. Uıymdastyrý jumystarynyń joǵary deńgeıde jasalǵanyna kóz jet­kizdik. 5 maýsym kúni tańerteńnen bas­tap birneshe referendým ýchaskesine bardyq. Qatysý deńgeıiniń joǵary ekenin ańǵar­dyq. Referendým jıi qoldanylatyn qural emes, biraq demokratııaǵa jol bas­taýdaǵy mańyzy zor. Qazaqstan sońǵy 27 jylda alǵash ret referendým ótkizip otyr. Bul saıası is-sharanyń Qazaqstannyń hal­qyna, eline jáne demokratııasyna orasan paıdasy tıedi dep úmittenemiz», dedi Túrkııa Joǵary saılaý keńesiniń tóraǵasy Mýharem Akkaııa.

Qatysýshylarda merekelik kóńil kúı  basym

Halyqaralyq Túrki akademııa­synyń baıqaýshylary elimizde ótip jatqan referendýmdy oń baǵalady. Atalǵan uıymnyń baı­qaýshylary saǵat tańǵy 7:00-den bastap 9 referendým ýchaskesin aralap úlgerdi.

«Halyqtyń referendýmǵa degen qyzy­ǵý­shylyǵy aıtarlyqtaı jo­ǵary. Oǵan kýá boldyq. Referendým ýchas­kelerinen ekzıt-pol toptaryn da, ba­qylaýshy delegasııa múshe­lerin de baıqadyq. Or­talyq referendým komıssııasy jáne Qazaq­stannyń basqa da quzyrly organ­dary barlyq talaptyń múltiksiz saq­talýyn qamtamasyz etti. Aıta ketý kerek, Halyqaralyq Túrki aka­de­mııasy gýma­nıtarlyq ǵylymı ynty­maq­tastyq bo­ıynsha jumys isteıdi. Osy oraıdaTúrki áleminiń ǵy­lymı qaýymdastyǵy Qazaq­stan­daǵy referendýmdy baqylap otyr­ǵanyn atap ótkim keledi.

Dál qazirgi geosaıası turaqsyzdyq jaǵ­daıynda Túrki memleketteriniń bir­ligi óte mańyzdy jáne ony nyǵaıtýymyz qajet. О́zimizdiń baıqaý mıssııa­myzdy kúni boıy jalǵastyramyz. Biz bolǵan ýchaskelerde belsendilik joǵary boldy. Barlyq referendým ýchas­kesinde merekelik kóńil kúı sezildi. Kóp­shiliginen qonaqjaılyq baıqaldy. Qazaqstan hal­qyna rızashylyǵymyzdy bil­diremiz», dedi Halyqaralyq Túrki aka­de­mııasynyń vıse-prezıdenti Fızýlı Majıdlı.

Saıası naýqanǵa kásibı mamandar tartyldy

О́zbekstan Ortalyq saılaý komıs­sııa­synyń tóraǵasy Zaınıddın Nızam­hojaev daýys berý prosesi kezinde ási­rese jas­tar­dyń belsendiligin bóle-jara atap ótti. Zaınıddın Mahamatuly qaladaǵy jáne aýyldaǵy ýchaskelerge de barǵanyn, on­da­ǵy uıymdastyrylý deńgeıi kóńil qýan­­­typ, saıası bastamaǵa halyqtyń nem­qu­raıdy qaramaıtynyn baıqaǵanyn jet­kizdi.

«Biz barlyq ózgeris jóninde habardarmyz. Tańerteń bizdiń mamandar onnan astam ýchaskege bardy. Olardyń altaýy – Nur-Sultan qalasynda, beseýi – Aqmola oblysynda. Barlyq ýchaskede daýys berý tynysh, joǵary deńgeıde ótti. Ýchaske basshylarynyń aıtýynsha, saǵat 10 shamasynda daýys berýshilerdiń 10-12 paıyzy belsendilik tanytyp, daýys bergen. Halyq arasynan jastardy kóp baıqadyq. Qazaqstan jastary óz bolashaǵyna beıjaı qaramaıdy eken. Bizdi qýantqan taǵy bir jaǵdaı – referendým komıssııanyń músheleri árbir máseleni joǵary kásibı deńgeıde qarastyrdy. Halyqtyń Konstıtýsııada jazylǵan qu­qyǵyn óteýi úshin barlyq jaǵdaı ja­salǵan. Biz aýyldyq jerlerde de úsh ýchaskede boldyq. Eldi mekendegi jaǵdaı da, belsendilik te qalalyq ýchas­kelermen birdeı», deıdi Z.Nızamhojaev.

Halyqtyń belsendiligi joǵary

Qyrǵyzstan Ortalyq saılaý ko­mıs­­­sııasynyń múshesi Ábdijappar Bek­ma­tov halyqtyń belsendiligi qýantty deıdi.

«Referendýmnyń negizgi maqsaty – el­diń basty zańy Konstıtýsııaǵa ózgerister engizý. Bul Qazaq eli, qazaqstandyqtar úshin erek­she mańyzy bar is-shara. Halyqty aq­pa­­rat­tandyrý óte jaqsy deńgeıde júr­­gi­zil­gen. Referendým ýchaskeleriniń da­ıyn­dyǵy kó­ńilden shyqty. Barlyǵy da jo­ǵary deń­geıde. Saıası naýqanǵa qazaq­stan­dyq­tardyń beıjaı qaramaǵanyn baıqaımyz. Bári de el erteńi jarqyn bolýy úshin úl­ken bel­­sendilikpen daýys berdi», dedi Á.Bek­matov.

Spıker saılaýshylar úshin de, baıqaý­shylar úshin de jaqsy jaǵdaı jasalǵanyn atap ótti. Ol Qyrǵyzstannan barlyǵy 15 ókildiń kelgenin, olardyń Nur-Sultan, Almaty qalalarynda jáne Jambyl oblystarynda jumys istegenin jetkizdi.

Palestına memleketiniń Qazaq­stan­daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Mon­ta­syr Ábýzeıd saıası is-sharanyń uıym­das­tyrylý deńgeıine shyn rıza bolǵanyn aıtady.

«Qazaqstanda joǵary mártebeli elshi retinde 6 jyl boıy jumys istep kele jatyrmyn. Mundaı saıası is-sharaǵa ha­lyqaralyq baıqaýshy retinde birinshi ret qatysyp otyrǵan joqpyn. Buǵan deıin Prezıdent jáne Parlament saılaýyna da qatysqan edim. Sondyqtan biliktiligim men tájirıbem bar dep senimmen aıta alamyn. Tańnan bas­tap kóp ýchaskege bardyq. Adamdardyń bári de óz erkimen qatysty. Eshqandaı quqyq buzýshylyq baıqaǵan joqpyz. Komıssııa ártúrli uıymnan quralypty. Olar daýys berý prosesi boıyn­sha esh kedergi bolmaǵanyn aıtty. Tek usaq-túıek qıyndyq týyndaǵan. Máselen, Almatyda jáne Qaraǵandyda tir­kelgen adamdar el astanasynda daýys bergisi kelse, komıssııa talon alyp kelgen jaǵdaıda ǵana sol ýchaskede daýys berýge bolatynyn túsindirgen», deıdi elshi.

Abaı AIMAǴAMBET,

Jaqsylyq SAǴADAT,

«Egemen Qazaqstan»