Aqbókenderdi atýǵa ruqsat etý týraly zań jobasy ashyq talqylaýǵa usynylǵaly el ishinde búginde shekten tys kóbeıip ketken kıiktiń aýyl sharýashylyǵyna keltirip jatqan zııany týraly jıi aıtyla bastady. О́ıtkeni saıyn dalany erkin tóstep, 50 mln jyldan beri adamǵa azattyǵyn aldyrmaı kele jatqan dala erkesi men qolǵa úırenip qońyrqaı tirshilikke moıynsunǵan tórt túliktiń arasyndaǵy báseke jyl sanap ýshyǵyp barady.
Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Jánibek Ersultanovtyń aıtýynsha, byltyr Qostanaı, Aqtóbe, Aqmola jáne Qaraǵandy oblystarynyń aýmaǵynda ári-beri jóńkile kóship-qonyp júrgen Betbaqdala kıikteriniń sany 285 myń bolǵan. Túz janýarlary bir jyldyń ishinde 71,3 paıyzǵa kóbeıip, búginde 489 myńǵa jetti. Osydan keıin Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine qarasty Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń janynan aýyl sharýashylyǵyna kıikten kelgen zııandy anyqtaıtyn arnaıy jumys toby qurylǵan. Onyń quramynda jergilikti atqarýshy organdardyń ókilderi bar.
Osylaısha, atalǵan jumys tobynyń oblystaǵy ókilderi maýsym aıynyń 6-sy men 8-i aralyǵynda Amangeldi, Jangeldın, Naýyrzym aýdandary men Arqalyq qalasynyń mańaıyn sholyp qaıtty. Atalǵan aýdandardyń ákimdikteri Betpaqdala kıikteri mekendeıtin aýmaqtar men olardyń mıgrasııalyq jolynda jatqan egistikter men shabyndyqtarǵa qaýip tónip turǵanyn alǵa tartyp otyr. Mysaly, Amangeldi aýdanynda 83 myń gektar egistik pen 449 jaıylym, Jangeldın aýdanynda 27 myń gektar egis alqaby men 16 myń gektar jaıylym, Naýyrzym aýdanynda 117 myń gektar egistik, al Arqalyq óńirinde aýylsharýashylyq maqsatynda paıdalanylyp otyrǵan 71 myń gektar jerge kıik tuıaǵy tıse, adam da, mal da azyqsyz qalýy múmkin. Biraq komıtet janynan qurylǵan komıssııa júrgizgen monıtorıng barysynda búginge deıin kıikten zııan kelgen eshqandaı aýylsharýashylyq alqaby anyqtalmaǵan. Jumys tobyna sharýalar tarapynan da eshbir shaǵym túspepti.
– Atalǵan aýdan ákimdikteriniń mamandarymen kezdestik, ári qaraı aýylsharýashylyq alqaptarynyń bárin araladyq. Dál qazirgi tańda eginge de, jaıylymǵa, shabyndyqqa da kıikten kelgen zııan joq. Alaıda alda qaýip joq emes. Qazirshe kók bar, sý jetkilikti. Al erteń bir-bir jarym aıdan keıin kún ysyp, qurǵaqshylyq kúsheıip, jerdiń oty qashyp, sý men ylǵal azaıa bastaǵan shaqta kıikterdiń de egistikke kirý qaýpi kúsheıedi. Endi biz osy ýaqytqa deıin aqbókenderdi memlekettiń kúshimen qorǵap, suq qoldan saqtap, kóbeıtýge tyrystyq qoı, – dedi aýmaqtyq ınspeksııa basshysynyń orynbasary Jánibek Saparǵalıuly.
Kıiktiń kıesi bar bolǵanymen, jerdiń ıesi bar. Oblystyń ońtústik aýdandarynda egin egip, bıdaı ósirip otyrǵan sharýa qojalyqtarynyń janaıqaıyna qulaq túrmese bolmaıdy. Mysaly, Jangeldın aýdanyna qarasty Bıdaıyq aýylynyń sharýalary aqbókender egis alqaptaryn taptap jatyr dep shyryldap júr. Bul óńirdegi astyq shyǵymy onsyz da tómen. Bıyl Bıdaıyqta 10 myń gektarǵa dán sepken alty sharýa daqyldy kútip-baptaýdyń ornyna alqapty kıikten qorýmen kún ótkizip jatqanyn aıtady.
– Kıik bizge orny tolmas zııan keltirip jatyr. О́zimiz 6 sharýashylyqpyz. Osy sharýashylyqtardyń basshysy da, jumysshysy da dál qazir egindi kıikten qorǵap júr. Kıik qýyp tastaǵanǵa kónse jaqsy ǵoı. Bir jaǵynan qýyp jatsań, aınalyp kelip ekinshi jaǵynan kirip jatady. Kıikti kólikpen de, basqamen de qýyp jetý múmkin emes. Bizdiń qorǵanyp jatqanymyzǵa kónetin kıik joq. Endi olar eginniń ústinen bir ótkende, túgeldeı typ-tıpyl etip ketpegenimen, ósip turǵan 10 sabaqtyń úsh-tórteýin tuıaǵymen taptap syndyryp ketedi. Bıdaıyqtaǵy alty sharýashylyqqa tıesili 1 600 gektardaı jerdiń ústimen kıik ótti. Bir ret ótip qana qoıǵan joq, aınalyp kelip qaıta kirip jatyr. Byltyr biz qýańshylyqtan bir, kıikten eki zardap shektik. Tolyp jatqan nesıemiz bar. Ol jaı tutynýshylyq nesıe emes, tehnıka alý, egin sebý, egin jınaý, jerdi óńdeý úshin alynǵan nesıe. О́kinishke qaraı, ony tóleıtin qarjymyz kıiktiń tuıaǵynda ketip jatyr. Byltyr Fermerler odaǵyna, birqatar depýtattarǵa shaǵym aıtyp edik, áli kúnge deıin eshbir kómek bolǵan joq. Kıikten qorǵanýdyń jalǵyz joly – alqaptardy qorshaý. Oǵan qyrýar qarjy qajet. Sondyqtan bul jumysty memlekettiń kómeginsiz júzege asyrý múmkin emes. Byltyr eseptegenimde, óz jerimdi qorshaý úshin 125 mln teńge qajet eken. Bul – eki kombaınnyń quny. Mysaly, shetelde ańdy qorǵaıtyn zań qabyldaǵanda, aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanylyp otyrǵan alqaptardyń bárin memleket óz qarjysymen qorshap beredi. Bizge de osyndaı qoldaý kórsetilse, bizdiń kıikte, kıiktiń bizde shataǵy bolmas edi. Kıikti úrkitip, qýyp tastaý múmkin emes. Júırik janýardyń jyldamdyǵy saǵatyna 80 shaqyrymǵa deıin jetedi. Dalamen qýǵanda oǵan kólik jete almaıdy. Men qazir tórt kólikpen eginnen qýyp shyǵa almaı otyrmyn, – deıdi ashynǵan sharýanyń biri Qaırat Raıysov.
Naýyrzym óńiriniń dıqandary da bıyl alqapqa aqbóken kirip, taqyrǵa otyrǵyzyp kete me dep alańdap otyr. О́leńdi aýylyndaǵy sharýa qojalyǵynyń basshysy Dmıtrıı Isaevtyń aıtýynsha, qazir egistikke kıiktiń 40-50 bastan turatyn shaǵyn otarlary ǵana kirip júr eken. Alaıda alqaptan 2-3 shaqyrymdaı jerde myńdap órip júrgen kórinedi.
– Kıikter qazir bizdiń jaıylymda sıyrlarmen birge órip júr. Endi bıdaı sabaǵy sál kóterilip, dán búr jaryp, balaýsanyń jupar ıisi shyǵa bastasa, ıis sezgish janýarlar alqapty túgel jaıpap ketedi. Qazirdiń ózinde Býrevestnık jaqtaǵy sharýa qojalyqtarynyń eginderin taptap ketip jatyr, – deıdi sharýa.
Osylaısha, kıikti atýǵa ruqsat beretin zańnyń qabyldanýyn qoldap otyrǵan sharýalar tek dala janýarlarynyń azaıyp nemese shekten tys kóbeıip ketpeýin baqylap, zań kúshimen rettep otyrý qajet ekenin jetkizdi.
Kásibı ańshy, kásipker Batyr Seıkenov Betpaqdala popýlıasııasyna jatatyn kıikterdiń sany resmı oryndar aıtyp otyrǵan 485 myńnan 2-3 ese kóp ekenin aıtady.
– Aqbóken asa ósimtal janýar. Qazir Oral men Ústirtti qospaǵanda, Qostanaı, Aqmola, Aqtóbe, Qaraǵandy oblystarynyń aýmaǵyndaǵy Betpaqdala kıikteriniń ózi mıllıonnyń syrtyna shyǵyp ketti. Olar tirshilikke tózimdi, ómirsheń keledi. Mamonttyń zamandastarynyń 50 mln jyl jasap kele jatqany sonyń aıǵaǵy ǵoı. Kıik ómirinde 6 ret tóldeıdi. Mamyrda týǵan quralaılar jeltoqsanda tekeden qashady. Alǵashqy jyly bireýden, kelesi jyly ekeý-úsheýden laqtaıdy. Al endi aqbókender sońǵy jyldary qalaısha shamadan tys kóbeıdi? Oǵan eshkim taldaý jasaǵan joq, onyń qalaı jasalatynyn qazir eshkim bilmeıdi de. Kóbeıýdiń kesiri qurǵaqshylyqtan zardap shegip otyrǵan halyqqa áser etpeı qoımaıdy. Kıikter mal jaıylymyna ortaqtasady. Shabyndyqty taptap, eginge túsedi. Sondyqtan, kıikterdi atýǵa ruqsat berilýi kerek. Bosqa aram ólip, brakonerlerdiń jemtigine aınalǵansha, el etin azyq qylyp, múıizi men terisin satyp, paıda tapsyn. Bıznestiń kózine aınalsyn. Ol úshin bul másele ábden zerttelip-zerdelenip, ǵalymdar jumys isteýi shart, – deıdi Batyr Seıkenov.
Kásipkerdiń aıtýyna qaraǵanda, qazirgi zań jobasyn áli de jetildirip, onyń keıbir baptaryn ózge de zań tarmaqtarymen sáıkestendirý qajet.
– Qazirgi erejege sáıkes, ańdy kólikpen qýyp, túnde jaryqqa qamap atýǵa ruqsat joq. Al kıikti kúndiz qýyp júrip atsań, qashyp, denesine ter sińip, eti jeýge jaramaı qalady. Ony tek túngi ýaqytta kóliktiń shamymen jaryqqa qamap, aıaǵynan nemese basynan atyp alý kerek. Sonda eti de buzylmaıdy, múıizi de kádege asady. Et pen múıizdi, janýardyń terisin kádege asyrý úshin óndiris ashý kerek. Oǵan arnaıy tońazytqysh, etin múshelep bóletin arnaıy soıý sehtary qajet. Kıiktiń etiniń eń ótimdi múshesi artqy sany men beldemesi ǵoı. Qalǵanyn óńdeıtin óndiris ashý kerek. Ony eshkim bilmeıdi. Biletin mamandar kerek. Sondyqtan aldymen osynyń bárin úırenip alý kerek. Tabıǵat janashyrlary eger kıiktiń múıizin alýǵa ruqsat berilse, tekesi joıylyp ketýi múmkin dep qaýiptenedi. Onyń bári bos sóz. Meniń AQSh-ta turatyn bir dosym kezinde mynadaı aqyl aıtty: «Eger sen qandaı da bir janýardyń joıylyp ketpeýin oılap, qorǵaǵyń kelse, onyń mańdaıyna dollardyń sýretin salyp qoı», deıdi. Túsindińiz be, eger halyq kıikten paıda kóre bastasa, onyń quryp ketýine eshqashan jol bermeıdi, – dedi kásibı ańshy.
Qostanaı oblysy