Kúni keshe bolyp ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasynda sóılegen sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Bıyl biz tyń epopeıasy bastalýynyń 60 jyldyǵyn atap ótemiz jáne eldiń astyq qambasyn qurý úshin jumys istegenderdiń bárin eske túsiremiz» dedi.
Osynaý tamasha tarıhı sózde oryndy aıtylǵandaı, aýyr jaǵdaıda tyń kóterip, ashyq dalada ınfraqurylym turǵyzǵandardyń ishinde orystar, ýkraındar, nemister, tatarlar, qazaqtar, basqa da on san ulttar ókilderi bar edi. Bizdiń búgingi áńgimemiz óz týǵan jerinde tyńdy túletken barlyq ult ókilderiniń qurmetine bólengen, osy epopeıanyń shyn mánindegi bir qaharmany, arýaǵy rıza bolǵyr birtýar asyl azamat haqynda.
Tyń ıgerýdiń otymen kirip, kúlimen shyqqan qazaqtyń apaıtós azamattarynyń arasynda Qıma-Jaqsy, tutas Torǵaı óńirin túletýge eren eńbek sińirgen Biráli Nurtazınniń orny bólek. Ol qashanda osynaý zamana joryǵynyń qıyndyǵyn da kótergen, nesibesin de tergen, qaıshylyǵyn da ótkergen, keıinnen abyroıyna da bólengen qara narlarynyń qatarynda turary haq. Kezinde toǵyz jyl taban aýdarmaı Torǵaı oblatkom tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolǵan, odan soń Kókshetaý oblysyn basqarǵan, respýblıka basshylyǵynda asa joǵary laýazymdy qyzmetter atqarǵan, halqymyzdyń qadirmendi aqsaqaly Maqtaı Ramazanuly Saǵdıev «Ardager azamattar» degen kitapta bylaı dep eske alady: «Oblystyń ekonomıkasy men mádenıetin damytýǵa qabiletti kadrlar ósip, iste shynyqty. Solardyń biri Qıma aýdanyndaǵy «Eshim» sovhozynyń dırektory B.Nurtazın edi. Sovhozdyń ósip-órkendeýine úlken úles qosqan jigerli uıymdastyrýshy Biráli Nurtazın keıin Eńbek Eri ataǵyn aldy». Baıqaǵan adamǵa osy bir aýyz ǵana lepestiń astarynda úlken mán jatyr. «Topqa túser eriń kim edi, betke tutar beliń kim edi?» degende Biráliniń atalatyn jóni de bar eken.
1970 jyldardyń orta tusy. Qıma aýdany kommýnısteriniń konferensııasy ótip jatyr. Jalǵan jarqyldaq. Dabyra-dańǵaza. Kólgirsigen madaq. Lepirgen kóbik tasqynnyń sál tolas tapqan bir shaǵynda minberge jas jigitshe jeńil basyp orta boıly, myǵym da kesek deneli, aqsary júzinen aınalasyna shýaq tókken kórkem kisi kóterildi. Sálden soń-aq birtúrli qatań keıipke kóshken sheshen kóp kúttirmeı sóılep ketti. Orysshalap anyq, sańqyldaı sóılegen sózderi jatyq, oıly da qısyndy ári naqty. Sypaıylyq rásiminen jańylmaǵan ol óz sharýashylyǵynyń jaı-kúıin, jalpy, ýaqyt talabyn baıandaı kele, sóziniń bar salmaǵyn túpke saqtaǵanyn ańdatty.
– Qurmetti konferensııa delegattary! – dep sózin jalǵastyrǵan sheshen, – osy arada aıtpasqa bolmaıtyn bir jáıt bolyp tur. Men óz basym qasqa mańdaıdan qara tyrnaǵyma deıin ınternasıonalıst adammyn. Sovhozymdaǵy bes myń halyqtyń orysy men qazaǵy, nemisi men ýkraıny jáne basqalarynyń eshqaısysy meni ult máselesinde qyldan taıdy dep aıta almaıtyn shyǵar. Eshkimdi ultyna qaraı alalamaımyn da. Taǵdyrym, ómir tarıhym meni osyǵan úıretken.
– Men syrttan sypsyń taratpaımyn, – dep jalǵady sózin sheshen. – Áldekimdershe joǵaryǵa aryz-shaǵym da joldamaımyn. Kelispeıtin nársemdi týra kózge, osy konferensııa ústinde, obkomnyń ekinshi hatshysy Golýbenko joldastyń qatysyp otyrǵanyn paıdalanyp, ashyq aıtamyn. Kasıanov joldastyń ózine budan burynǵy plenýmdarda da birneshe ret eskertip aıtqanmyn. Biraq odan qorytyndy shyǵatyn túri kórinbeıdi. Aýdanda qazaq kadrlaryn elemeýshilik, ári-beriden soń túrtpektep, orynsyz qýdalap, shetqaqpaı qylý kórinisteri beleń alyp barady. Ol ol ma, laýazymdy qyzmette júrgen qazaq azamattarynyń ózin túrli qıturqylyqpen qaqpaılap qorlaý áreketteri osy konferensııa ústinde de baıqalyp otyr. Lenındik ult saıasatyn burmalap, qazaqtardy jek kóretin pasyq qolamtany qozdatýshy– raıkomnyń uıymdastyrý-partııalyq bóliminiń meńgerýshisi Sımakın. Ol aýdandyq halyqtyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Hasenovti, kásipodaqtar aýdandyq keńesiniń tóraǵasy Ǵaısındi, aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Sadyrbekovti osy konferensııada aýpartkom bıýro músheligine ótkizbeýge kúsh salyp, olardy, tipti, tizimge de engizbeı qoıǵan. Esesine ózi bıýro múshesi bolýdan dámeli. Joǵaryda atalǵan úsh laýazymdy qyzmet ıeleri kúlli Qazaqstan, búkil Sovet Odaǵy boıynsha partııalyq tájirıbede eshbir sózsiz, avtomatty túrde bıýro músheleri bolyp keldi emes pe. Endeshe, Sımakınniń sol partııalyq tártipti buzyp, ózim bilemmen beıbastyqqa salynýyn, bul jolsyzdyqty Kasıanovtyń elemeýin, kórmeýin shekten shyǵý, ult kadrlaryn shetke qaǵý dep baǵalaımyz. Eger osy synnan tıisti qorytyndy shyqpaıtyn bolsa, men konferensııa delegattaryn birinshi hatshymyz Kasıanov joldasqa senimsizdik kórsetýge shaqyrýǵa májbúr bolamyn. Taǵy da aıtarym, joldas Golýbenko, meni qate túsinip qalmaýyńyzdy suraımyn. Men áste bas paıdamdy, basqadaı jeke múddemdi kózdep turǵan joqpyn. Qazirgi basqaryp júrgen sovhozym, osy dırektorlyq qyzmetim ózime jetedi. Oblystyq partııa komıtetiniń bıýro múshelerine, Saqan Qusaıynuly Qusaıynov joldasqa bolǵan jaǵdaıdy obektıvti jetkizersiz dep oılaımyn!..
Sheshen sózin osylaı aıaqtady da, minbeden shapshań túsip ketti. Aıyzy qanǵan zal dýlata qol soǵyp jiberdi. Endi qaıtsin-aı, basym kópshiligi qazaq. Sol bir tymyrsyq zaman, qıyn shaqta qyrsyǵy tıer-aý dep qoryqpaı, qazaq ultynyń jyrtysyn jyrtyp, tasadan tas atatyndarǵa sileıte soqqy bergen azamat joǵaryda aıtqan «Eshim» sovhozynyń dırektory Biráli Nurtazın bolatyn.
...Iá, Biráli sırek qasıet ıesi edi. Sonymen birge, baıqap qarasaq, bul kisi sırek taǵdyrdyń da ıesi bolǵan eken. Sarǵaıǵan qujat-qaǵazdary sýyrtpaqtap sarań syr shertedi. Biz olardan azamat Biráli Nurtazınniń 1948 jyldyń aqpanynda jıyrma bes jylǵa sottalǵanyn, odan 1954 jyldyń 25 qyrkúıegindegi KSRO Joǵary soty Áskerı kollegııasynyń sheshimimen merzimi 5 jylǵa deıin shegerilip, sottalǵan degen aıyby alynyp, saılaý quqyǵyna qol suǵylmaı bosatylǵanyn bilemiz. Fashıstik Germanııaǵa qarsy soǵysta polk barlaýshysy bolyp, qan maıdanda ot keship, Otan qorǵaǵan, erligi úshin eki «Qyzyl Juldyz», «Dańq» ordenderimen marapattalǵan, eki márte ólimshi jaralanǵan saıypqyran soldatyn bolmashyǵa bola naqaqtan-naqaq, maǵynasyz bezbúırektikpen sottaı salý stalındik qanypezer júıeniń ǵana qolynan keler.
Al endi ómirge ǵashyq ǵajaıyp adamnyń qudiretine qarańyz. Osy tamuqtan tamtyǵy qalmastaı bolyp shyqqan Biráli osydan on bes jyl ótkende sovhoz dırektory, jıyrma jyl ótkende Keńes eliniń eń kórnekti ataǵynyń ıegeri – Sosıalıstik Eńbek Eri. Myna bir sýrette kúni keshe ǵana zamana tálkegi kereksiz qylyp qoqysqa tastaǵan adam Qazaqstannyń basshysy Dinmuhamed Qonaevpen jaıdary kúlip, jaımashýaq sóılesip tur. Al myna bir jerde Biráli el ardaqtylarynyń ortasynda. Sosıalıstik Eńbek Erleri – Zylıqa Tamshybaeva, Kámshat Dónenbaeva, Turlybek Ábilpeıisov sııaqty sańlaqtar. Qonaev. Báıken Áshimov. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń Bıýro músheleriniń tórt kózderi túgel. Táýelsiz Qazaq eliniń bolashaq Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ta osy qatarda. Osyndaı ıgi jaqsylar men jaısańdardyń bel ortasynda júzinen shýaq tógilip, keýdesinde ordenderi men medaldary juldyzdaı samsap taǵy da ardaqty da aıaýly Biráli aǵamyz otyr. Onyń munshalyqty bıik dárejege jetýin jazyqsyz toǵyz jyl túrme qapasynda bolǵanda búgilmegen, túńilmegen, tabandy da qaısar jannyń taǵdyrdy jeńýi dep qana aıta alamyz.
Zaryǵyp ańsaǵan bostan ómirdiń aýasyn Biráli keýdesin kere jutty. Qushtarlana, qumarta súıdi ómirdi. Taǵdyry ózine uqsas, órimdeı jas qyz Záınıge úılenip, otbasylyq baqytynyń aq otaýyn tikti. Túrmede júrgenniń ózinde tyrmysyp alǵan qurylysshy-prorab mamandyǵy tekke ketken joq. «Jaqsyqurylys» tresi qurylys-montaj ýchaskesine sheber bolyp jumysqa kirdi. Az ýaqytta osy ýchaskeniń proraby, bastyǵy bolyp ósti. Jaqsydaǵy úlken elevatordy salyp, 1956 jyly tyńnyń alǵashqy kól-kósir astyǵyn qabyldady. Almatydan ýákil bolyp kelgen eski joldas, keıingi abyz ádebıetshi Tursynbek Kákishevpen kózaıym bolyp kezdesetini de osy kezde. Odan trest taratylǵanda «Jaqsy» keńsharynyń aǵa proraby bolyp aýysty. Budan soń el men jerge burynǵydan da etene jaqyndap, jeti jyl sol «Jaqsy» keńsharynyń Podgornyı bólimshesin basqardy. Sóıtip júrip Selınograd qalasyndaǵy bir jyldyq mehanıkalandyrý kýrsyn bitirip, ári Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda syrttaı oqyp, ǵalym-agronom mamandyǵyn alyp úlgerdi.
1969 jyldyń aqpanynda ysylǵan óndiris sardary Biráli Nurtazındi, sol kezdiń tilimen aıtqanda, «jaǵdaıdy qutqarýǵa», tyǵyryqtan jol tabýǵa Qıma aýdany «Eshim» keńsharynyń dırektory etip jiberdi. Osy «Eshim» keńsharyn úzdiksiz basqarǵan jıyrma bir jyl Biráli Nurtazınniń taǵdyrǵa quryq salǵan, qaırat-jigeri tasyǵan, ulaǵat-ónegesi ózinen asyp, baıtaq eline jaıylǵan juldyzdy jyldary boldy. Buryn ilbip artta qalǵan keńshar órkendep alǵa shyqty. Tóskeıde maly myńǵyryp, Ábdirahman Birgebaev sııaqty shopandary Sosıalıstik Eńbek Eri atandy. Eginshiligi jáne órkendep, sonyń ozat tájirıbesinen Birekeń «Zernovoı gıgant-Astyq alyby» degen kitap ta jazyp shyǵardy. Aýyl-selolarda qanshama qurylys salǵyzyp, sý qubyryn tartqyzyp sáýlettendirdi. Osy jyldarda aýylsharýashylyq óndirisiniń bilgir uıymdastyrýshysy, tamasha basshy retindegi daryny jarqyrap ashylǵan, keńshardy keremet kórnekti kórsetkishterge jetkizgen onyń ózi de keýdesine Altyn Juldyz taqty. Orys-qazaǵy, nemis-ýkraıny aralas tórt myńnan astam halqy bar, tórt bólimsheli «Eshim» keńsharynyń kári-jasyna, jumyskeri men mamanyna, dıqany men shopanyna adam, azamat retinde de Birekeń asa syıly boldy.
Týǵan el-jurtynda Birekeńniń eńbegi men elgezektigin jyr qylyp aıtady. Sonyń biri Jaqsy kentinde, osydan 10 shaqty jyl buryn 97 jastaǵy Nurjan qajy Muqanuly aıtqan áńgime... Podgornyı bólimshesinde alpysynshy jyldardyń ortasynda basqarýshy bolyp júrgen kezi eken. Bir top shaldar Belaǵash saıynyń boıyn qol shalǵymen shóp shaýyp jatady. Sóıtse, dırektor Ivan Tarkıevskıı kelip qalyp, «Bul jerdiń shóbin shabýǵa ruqsat joq!» dep, shaldardy saıdan tym-tyraqaı, sútke tıgen mysyqtaı etip qýyp shyǵypty. Amaldary quryǵan shópshiler jyldaǵy shaýyp júrgen sybaǵaly nesibelerinen qaǵylǵandaryna qynjylyp tarap ketedi. Sodan Nurjan aqsaqalǵa jolaı bul oqıǵadan beıhabar Biráli kezigip: «Aý, Nureke, ıá, shóp ne bolyp jatyr?»dep suraıdy emes pe. «Shóptiń ne bop jatqanyn» bilgesin Biráli eshbir saspastan jaımen ǵana «Jylda shaýyp júrgen jerlerińiz, ýaıym etpeı, baryp shaba berińizder, sovhoz dırektoryna jaýabyn ózim beremin», deıdi. Sosyn dırektorǵa baryp aıtady. «Aý, Ivan Matveevıch, shaldardy renjitip qaıtesiz? Saıdyń tabanynda ne aqymyz bar? Onsyz da 30 myń gektar eginimizge úlgere almaı jatyrmyz. Qaıta, shaýyp alsyn. Sonda qysta shóp surap kelip mazamyzdy almaıdy ǵoı», deıdi. О́zi de arqa súıep, betin qaıtara almaıtyn bedeldi basqarýshynyń qısyndy sózine dırektordyń toqtamasqa amaly qalmaıdy.
Biráli dırektorlyqqa bekýge Almatyǵa barǵanda ataqty Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Motorıko tosynnan:
– Sharýashylyqta eń bastysy ne? – dep suraq qoıypty. Qapelimde abyrjyp, ańtarylyp qalǵan Biráli aqyry oılanyp otyryp:
– Adamdar, – deıdi.
– Durys!.. – degen eken sonda máshhúr mınıstr Motorıko.
Biráliniń bir ádeti, qarbalas aýyr jumystardan keıin adamdardyń jaqsylap dem alýyn, kóńil kóterýin qalaǵan, ózi sony júgirip júrip uıymdastyrǵan. Keıbir tasyr basshylarsha, buıryq jazyp, oryndy-orynsyz tópelep jeksenbi kúni de jumys istetýge qarsy bolǵan. «Adamdardyń kóńili alańdaýly bolǵasyn, jeksenbi kúngi jumys – jumys emes, ánsheıin júıke tozdyrý. Demalys úshin úkimettiń arnaıy bólgen jeksenbisinde jurt dem alsyn, tynyqsyn, basqa sharýalaryn bitirsin», deıdi eken.
Al biraq jumysqa kelgende, tap Birálideı talap qoıǵysh, aıtqanyn istetkish basshy bolmaǵan. Qysta kún saıyn tańǵy beste mal qoralarynan tabylǵan. Aralap, jumysty óz kózimen kórip, eskertýin aıtyp, malshy-saýynshylarǵa, aıqaı-uıqaısyz kórsetip, kózin jetkizgen. О́zi de janyn jep, uıqy-kúlki kórmeı jumys istegen Biráli sodan soń qaramaǵyndaǵy halyqqa ótimdi, bedeldi bolǵan.
Birde, Biráliniń Podgornyıda bólimshe basqarýshysy kezinde bular egin oraǵyn bitirip, endi kombaınshylar «Ostrovskıı» keńsharyna kómekke barsyn degen pármen keledi. Biraq mehanızatorlar qyrsyǵyp, brıgadırdiń tilin almaı, kórshilerdiń eginin jınaýǵa kómekke barýdan bas tartady. Sodan, aqyry, ne kerek «búlikshilerge» Biráli ózi keledi. Onyń qarasy kóringennen-aq órekpip, brıgadırdi bettetpeı turǵan jigitterdiń júnderi jyǵyla bastaıdy. Biráli kele sózge kirisedi. «Áı, Tolıa, aıtshy, byltyr ǵoı sen menen buzaý suradyń. Men betińdi qaıtardym ba? Sereja, Pavlık, qaısyńa bolsyn kómek kórsetpegen jerim bar ma? Al, bularyń ne?» Jigitter uıalyp, basqa sózge kelmesten «Borıs Grıgorevıch, keshirińiz, bizden qatelik boldy» desip, «Ostrovskııge» sol arada bir kisideı attanyp ketipti.
Biráliniń uıymdastyrýshylyq sheberligi men áriden oılaıtyn iskerligi «Eshim» sovhozyn basqarǵan jyldarda jarqyrap kórindi. Munda ásirese Esil men Terisaqqan ózenderiniń toǵysqan tustarynan bóget salǵyzyp, jasyl jelek shabyndyqty sýǵa toıǵyza jaıqaltýy, Krasnoıar ólkesindegi taıgada aǵash daıyndaıtyn ýchaske qurýy, keńsharda kirpish quıatyn zaýyt ashýy, kókónisterdiń nesheme túrin ósirtkizýi, úırek-qaz fermasyn ashýy, keńshardyń aýyl-selolaryn qurylyspen kórkeıtýi onyń jańashyldyǵyn, ulan-ǵaıyr qabiletin, býyrqanǵan jiger-kúshin, tolaǵaı qaıratyn pash etkendeı. Iá, tyń ıgerý elge qut-bereke ákelýge tıisti bolsa, sol ıgilikti qolymen jasaýshy, sol zamannyń bir atpal Eri Biráli edi.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».