Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı kómirteginiń kórsetkishterin nóldik mejege jetkizip, ekonomıkany karbonsyzdandyrýǵa baılanysty kózdegen josparlaryn júzege asyrmaq nıette. Buǵan baılanysty tıisti doktrına men ulttyq joba ázirlenip, jańa Ekologııalyq kodeks te qabyldanǵan bolatyn. Alaıda óndirýshiler men qoǵam belsendileri bul zańnamadaǵy keıbir tolyqtyrýlar jetildirýdi qajet etedi dep sanaıdy.
Úkimet is-qımyl josparyn daıyndamaǵan
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen elimiz 2060 jylǵa qaraı tolyq kómirtekti beıtaraptylyq jónindegi mindetti qolǵa alǵan bolatyn. Bul neni bildiredi? Iаǵnı osydan keıin Qazaqstanda óndirilgen taýarlar men kórsetiletin qyzmetterde zııandy qaldyqtardyń kólemi eń tómengi deńgeıde nemese nóldik kólemde bolýǵa tıis. Sózsiz, bul óte kúrdeli mindet ári alǵa qoıylǵan aýqymdy jospardy oryndaý ońaı sharýa emes. Biraq sarapshylardyń aıtýynsha, keshendi jospar men júıeli jumysty jolǵa qoıý arqyly muny iske asyrýǵa bolady. Nelikten elimiz mundaı jaýapkershilikti alyp, bıik maqsatqa qol jetkizýdi kózdep otyr degenge kelsek, birinshiden bul – jahandyq úrdis. Máselen, kórshiles Qytaı memleketi bul maqsatqa 2050 jylǵa deıin jetý mindetin qoıyp otyr. «Álbette, halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti bolǵymyz kelse, onda mundaı aýqymdy mindetterdi iske asyra bilýimiz kerek» dep sanaıdy Qazaqstannyń jańǵyrmaly energetıka qaýymdastyǵynyń qurmetti bas dırektory jáne dırektorlar keńesiniń múshesi Arman Qashqynbekov.
«Eýropalyq odaq shamamen bir-eki jyldan keıin kómirtegi salyǵyn engize bastaıdy. Sol kezde Eýropaǵa ımporttalatyn barlyq taýar men kórsetiletin qyzmetter muqııat tekseriledi. Atap aıtqanda, óndiriste qandaı elektr energııasynyń paıdalanylǵany, onyń ishinde kómir me, álde jańǵyrmaly nemese balama energııa kózderine basymdyq berildi me, osynyń bári maıshammen qaralady. Sondaı-aq qurylys pen tasymaldaýdyń ádisteri de tekseriletin bolady. Bul rette Qazaqstannyń buǵan daıyn bolýy óte mańyzdy. Árıne, ol úshin elimizdiń búkil ónerkásibi men ekonomıkasyn qaıta qurý qajet.
Meniń bilýimshe, tómen kómirtekti damý strategııasynyń alǵashqy jobasyn Úkimet Nemis energetıkalyq agenttiginiń (Deutsche Energie-Agentur) kómegimen ázirlegen. Bul baǵytqa bizde Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi jaýapty. Atalǵan strategııa Prezıdentke tanystyrylǵan edi.
Biraq bul segmenttegi ıdeıalar men usynystar «EKSPO» kórmesi kezeńinen beri aıtylyp kele jatyr. Sol kezde kópshilikpen birge balama energııa kózderin damytý strategııasynyń qajettiligi týraly aıtqanmyn. Sebebi 2013 jyly qol qoıylǵan «Jasyl» ekonomıkaǵa kóshý tujyrymdamasynyń kúshi joıylǵan joq. Onda 2020 jylǵa qaraı JEK-ti 3%-ǵa jetkizý týraly kórsetilgen. Osy kórsetkishterge qol jetkizgenimiz qýantady, árıne. Endi onyń kólemin 2030 jylǵa qaraı 15%-ǵa ulǵaıtý qarastyrylyp otyr. Al 2050 jyly 50%-ǵa jetýimiz kerek. Muny is júzinde oryndaý úshin arnaıy strategııa kerek. Nege deseńiz, aldymyzǵa kóptegen zor maqsat qoıǵanymyzben ony júzege asyratyn naqty tetik bolmasa, munyń barlyǵy qur sóz júzinde qala beredi. Bul tómen kómirtekti damý strategııasyna da qatysty. Onyń negizgi qaǵıdalaryna sáıkes iri jáne monoqalalardaǵy aýanyń lastanýyn tómendetý úshin ónerkásip pen kólik sektoryna qyrýar kólemdegi qarajatty tartýǵa týra keledi. Biraq Úkimette buǵan arnalǵan is-qımyl jospary ázirge joq. Osyǵan baılanysty Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda birneshe ret óz usynystarymyzdy jetkizgenbiz. Jańylmasam, Ekologııa mınıstriniń baǵalaýyna sáıkes kómirtekti beıtaraptylyq tujyrymdamasyn júzege asyrý úshin 600 mlrd dollardan astam qarajat qajet. Elimizdiń bir jyldyq ishki jalpy óniminiń kórsetkishin eskersek, bul Qazaqstannyń úshjyldyq IJО́-niń kólemine teń soma. Dese de álemdik tájirıbege súıensek, kózdegen maqsattardy dúnıejúzilik qarjy ınstıtýttarynyń zaıymdary arqyly júzege asyrýdyń joldary bar. Mysaly, Dúnıejúzilik bank pen Azııalyq bank osy baǵyttaǵy qanatqaqty jobalardy qarjylandyryp keledi. Ekinshiden, bıýdjettiń aqshasy men sýbsıdııa berý, sondaı-aq tarıf engizý tetikterin qarastyrǵan artyq bolmaıdy. Mundaı tájirıbe elimizdegi JEK úlesin arttyrý kezinde qoldanylǵan», dedi Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi A.Qashqynbekov.
Qoǵamnyń pikiri eskerýsiz qalǵan
«EkoMýzeıdiń» dırektory Dmıtrıı Kalmykovtyń pikirine súıensek, jańa Ekologııalyq kodekste qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý tártibi buǵan deıingi zańdarǵa qaraǵanda áldeqaıda jaqsy jazylǵan. Árıne kemshilikteri bar, biraq tutastaı alǵanda jaman emes. Alaıda qoǵamdyq ashyqtyq turǵysynan baǵamdaǵanda zańǵa táýeldi aktiler áli de bolsa jetildirýdi talap etedi.
«Shyndyǵyna kelgende, bul zańǵa táýeldi aktiler keıbir máseleler boıynsha qoǵamdyq ashyqtyqty qıyndatyp jiberdi. Ekinshiden, onda ónerkásipke tym artyq talaptar qoıylǵan. Aıtalyq, qoǵamdyq tyńdaýlardy qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý kezinde, sondaı-aq osy baǵalaýǵa qol jetkizgen soń tıisti ruqsatty alýǵa barǵanda taǵy bir ret ótkizýińiz kerek. Meniń oıymsha, bul problemanyń basty sebebi – qoǵam belsendileri zań aktilerin tolyq ázirleýge qatystyrylǵan joq. Muny túzetý kerek dep esepteımiz», dedi D.Kalmykov.
Kásipkerler zardap shegip jatyr
Ornyqty damýdy kózdeıtin tabıǵat paıdalanýshylardyń qazaqstandyq qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Galına Artıýhına aıtqandaı, bir jyl buryn ǵana qabyldanǵan Ekologııalyq kodeks birqatar jaǵymsyz jaıtty ashyp berdi. Ásirese shaǵyn jáne orta bıznesten túsip jatqan shaǵym óte kóp.
«Ekonomıkany transformasııalaý týraly aıtqanda eki máselege toqtalý kerek. Birinshiden, bul qajetsiz kedergilerdi týdyrmaıtyn zańnamalyq normalarǵa, ekinshiden ınvestısııalarǵa baılanysty. Osy rette qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý men skrınıngterge toqtalǵym keledi. Ekologııalyq kodekstiń qabyldanǵanyna bir jyldan asty. Osy aralyqta birqatar jaǵymsyz jaıt anyq baıqaldy.
Bizge shaǵyn jáne orta bıznes ókilderinen kóptegen suraq pen shaǵym túse bastady. 2021 jyl jergilikti ýákiletti organdardyń bızneske memlekettik baqylaý júıesin júrgizýdiń lıberaldy jolymen júrýge múldem daıyn emes ekenin kórsetti. Esterińizde bolsa, bul qabyldanǵan reformanyń basty maqsaty retinde jarııalanǵan edi.
Qoldanysqa engizilgen zańǵa táýeldi aktiler, ásirese ruqsat berý rásimderi men obektilerdi ekologııalyq qaýiptilik sanattary boıynsha bólý ólshemderin qoldaný kóp jaǵdaıda Kodekstiń negizgi erejelerine qaıshy keledi.
Jańa jobalarǵa qarastyrylatyn skrınıng rásimi jáne qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý prosesi ınvestor jańa óndiris oryndaryn ashý ıdeıasymen kelgen kezeńde ǵana bastalýǵa tıis edi. Is júzinde munyń bári qaýiptilik sanattary boıynsha barlyq kásiporyndy qaıta qaraý men bıznesti jasandy túrde qajetsiz prosesterge tartýǵa aınaldy. Eger de kez kelgen oblystyq aýmaqtyq organnyń saıtyna kirseńiz, onda kásiporyndardyń skrınıng rásiminde 22 nemese 30 jumys kúni emes, 8 aı turǵanyn baıqaısyz. Eń azy kem degende 4 aı kútýge májbúr. Onyń ózinde bul qaýiptilik jaǵynan 3-4-shi sanattaǵy kompanııalar týraly aıtyp otyrmyn. Jergilikti organdardyń buǵan daıyn bolmaýy shamadan tys yryqtandyrýdan úreılenetinge uqsaıdy. Munyń saldary negizsiz qysymǵa ákeldi. Onyń zardabyn ásirese shaǵyn jáne orta bıznes sezip jatyr. Búginde tipti iri kompanııalar da bul máseleni aınalyp ótetinin kórip otyrmyz. Al shaǵyn bıznes iri qaýymdastyqtarǵa da birikpegen jáne olardy qorǵaıtyn eshkim joq», dedi G.Artıýhına.
Ozyq qoljetimdi tehnologııalar anyqtamalyǵyn jetildirý qajet
Atalǵan zańdaǵy jańashyldyqtardyń biri – Ozyq qoljetimdi tehnologııalardyń anyqtamalyǵy da qoǵamda biraz pikirtalas týdyrǵany ras. Kazenergy qazaq munaı-gaz jáne energetıka kesheni uıymdarynyń qaýymdastyǵy Ekologııalyq retteý departamentiniń dırektory Askar Ementaevtyń sózine súıensek, ásirese anyqtamalyqta qarastyrylǵan «Energııa óndirý maqsatynda iri qondyrǵylarda otyn jaǵý» jobasyna baılanysty týyndaǵan másele kóp. Qaýymdastyq ókili atalǵan normada shıkiligi kóp bolǵandyqtan ony muqııat qarap, qaıta tolyqtyrý kerek degen uıymnyń usynysyn jetkizdi.
«Munaı-gaz salasynda ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizýge baılanysty jumys júrgizilip jatyr. Máselen, munaı men gazdy qaıta óńdeý baǵytynda anyqtamalyq ázirlendi. Ol maquldaýdyń sońǵy satysynda tur. Bul anyqtamalyqqa baılanysty salada aıtarlyqtaı problemalar men táýekelder joq. Ras, pikirtalastar, onyń ishinde shekti deńgeılerdi naqtylaýǵa qatysty áńgimeler boldy. Dese de myna bir máseleni aıtqym keledi. Bul atalǵan anyqtamalyqta qamtylǵan «Energııany óndirý maqsatynda iri qondyrǵylarda otyn jaǵý» jobasyna baılanysty. Bul jerde osy tarmaqqa qatysty kóptegen suraq pen táýekel týyndaǵanyn joqqa shyǵarmaımyz. Sebebi ol da salalyq komıtettiń daýys berý prosesinen ótkizilgen edi. Biraq búkil salanyń atynan aıtqymyz kelgeni osy nusqaýlyq qaıta qaralsa degen usynys bar. Sebebi eýropalyq elder men bizdiń jaqyn kórshilerimiz bul baǵyttaǵy jumysty buryn bastaǵan. Atalǵan memleketter lastaný deńgeılerine kezeń-kezeńmen ótti. Mysaly, Belarýs pen Reseı bul úderisti bizden áldeqaıda buryn engize bastaǵandyqtan tájirıbesi kóp. Al biz alǵashqy kezeńnen bastap eýropalyq talaptarǵa umtylyp otyrmyz. Sondyqtan osy shekti deńgeıge birtindep ótip, anyqtamalyqtyń osy tarmaǵyn qaıta pysyqtaý kerek degen usynysymyz bar», dedi A.Ementaev.
Strategııa men kodeks ózara úılespeıdi
Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndary qaýymdastyǵy (TMKQ) Qazaqstannyń kómirtekti beıtaraptylyq jónindegi strategııasyn Ekologııalyq kodekspen, onyń ishinde ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizý jónindegi normalarmen, sol sekildi ázirlenip jatqan OQT anyqtamalyǵymen úılestirý qajet degen ustanymda. Salalyq uıym ókilderi tómen kómirtekti jáne kómirteksiz jobalardy jedel engizýdi kózdeıtin OQT anyqtamalyǵynyń qazirgi redaksııasy joǵarydaǵy Strategııada qamtylǵan is-sharalarǵa qarama-qaıshy dep esepteıdi. Nege deseńiz, kásiporyndar Ekologııalyq kodekske sáıkes tehnologııalarǵa ınvestısııa jumsaǵanymen keıinnen kómirtegi beıtaraptylyq Strategııasynda kózdelgen parnık gazdarynyń kólemin azaıtý boıynsha ólshemderge saı bolmaǵandyqtan qyzmetterin toqtatýy da múmkin.
«Kásiporyndardyń zııandy zattardyń kólemin, onyń ishinde kómir generasııasyn tómendetýge baılanysty OQT-ny engizý jónindegi mindettemelerin de eskerý qajet. Demek Strategııada kózdelgen kómir generasııasynan bas tartý jónindegi mindettemelerdi oryndaý OQT-ǵa ınvestısııa tartýdyń orynsyz shyǵyn ekenin kórsetedi. Bul óz kezeginde Ekologııalyq kodekstegi talaptaryn oryndaýdyń qajettiligine kúmán týdyrary sózsiz.
Bul oraıda jańa kodekske sáıkes kásiporyndar paıdalaný saldaryn da joıýǵa baılanysty qarjylyq qamtamasyz etýdi qalyptastyrýǵa tıis. Atalǵan norma strategııada da jazylǵan eskerý qajet», dedi Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndary qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Nıkolaı Radostoves.
Budan bólek qaýymdastyq kómirdi taza jaǵý tehnologııasyn egjeı-tegjeı zerttep, osy jónindegi aqparatty Strategııada qamtý qajet dep sanaıdy. Qazir álemde kómirdi taza jaǵýdyń perspektıvaly tehnologııalary qarastyrylǵan. Olar Clean Coal (Taza Kómir) nemese High Efficiency Low Emissions (Joǵary Tıimdi Tómen Emıssııalar) degen jalpy uǵymdarmen biriktirilgen. Osyǵan baılanysty kómir elektr stansalarynda Clean Coal nemese High Efficiency Low Emissions tehnologııalaryn ornatýdy energetıkalyq sektordy karbonsyzdandyrý jónindegi is-sharalardyń biri retinde jatqyzý qajet degen ustanymdaryn jetkizdi TMKQ.
Eco Network jobasynyń negizin qalaýshy Evgenıı Muhamedjanovtyń aıtýynsha, elimizde halyqpen jumys jolǵa qoıylmaǵan. «Eger qandaı da bir memlekettik sheshimder qabyldaý kezinde qoǵamnyń pikiri eskerilmese, halyq bul ózgeristerdi qabyldamaıdy», deıdi ol. Sebebi túpkilikti tutynýshy jáne salyq tóleýshi-halyq.
«Meıli kompanııalar bolsyn, ár kompanııanyń artynda adamdar tur. Iаǵnı, barlyq 19 mıllıon halyq kómirtekti beıtaraptyqtyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsinbeıinshe, bul jaı ǵana ádemi baǵdarlama bolyp qala beredi. Eger de ony sońǵy tutynýshyǵa deıin qalaı jetkizýdi oılastyrmasa. Salystyrmaly túrde aıtsaq, ekologııalyq turǵyda taza óndiriletin elektr energııasy dástúrli kómir generasııasynyń energııasynan sál qymbat bolatynyn túsiný kerek. Biraq osy arqyly ár azamat qorshaǵan ortany saqtaýǵa óz úlesterin qosyp jatqanyn túsinip, tutynýdy únemdeıtin bolady. Bul óndirilgen taýarlar men qyzmetterge de qatysty.
Mysaly, mektepterdi alaıyq, oqýshylar ata-analar úshin negizgi aýdarmashyǵa aınalyp, resýrstardy únemdeý, aqyldy tutynýdy engizý nemese qaldyqtardy suryptaýdyń mańyzdylyǵyn túsindire alar edi. О́kinishke qaraı memleket bul tetikti tıimdi qoldana bilmeıdi. Saldarynan ádetterine basyp ekologııa pánin engizip jatyr - bul jumys istemeıdi.
Úkimet saýda jelileri jáne basqa da bıznes qaýymdastyqtarmen kelissózder júrgizip, olardyń marjalaryn azaıtýǵa kúsh salýy kerek. Mysaly, shaǵyn jelilerdi qurýǵa yntalandyryp, olardyń bir-birimen básekelesý úshin jaǵdaı jasaý tıis. Sáıkesinshe, baǵalar da tómendeıdi. Bul óte úlken mindet. Biz oǵan ońaı iske asyrylatyn baǵdarlama retinde qaraımyz. «Ozyq qoljetimdi tehnologııalardy ázirledik, endi birden ekologııalyq taza elge aınalamyz» dep oılasańyz qatelesesiz. Bul olaı jumys istemeıdi. Elimizdiń árbir azamaty qandaı da bir ónimdi satyp alarda nemese qyzmetti paıdalanǵanda onyń tańdaýy qanshalyqty mańyzdy ekenin túsinýi tıis», dedi E.Muhamedjanov.