Ár ult pen ulystyń tabıǵatty paıdalanýda, qorǵaýda ǵasyrlar boıy qalyptasqan ózindik dástúrleri, nanymdary, qundylyqtary bolatyny belgili. Bul ákeniń qanymen, ananyń sútimen urpaqtan-urpaqqa úzdiksiz daryp otyratyn asyl qasıet.
«Adam – tabıǵattyń ajyramas bóligi» demekshi, qazaq halqynyń dástúrinde «Jer-Ana» degen egiz uǵym qalyptaskan. Jerdi óz anasyndaı kórý, al anasyn kúndeı qasterleý – ultymyzdyń nanymyna tereńinen engen salt. Olaı deýge sebep, «Jer shoqtyǵy – Kókshetaý», «Jer jánnaty – Jetisý» syndy biraýyz sózder arqyly babalarymyz týǵan jerge, tabıǵatqa degen ystyq mahabbatyn, qurmetin bildirgen.
Alaıda álemdegi shıelenisken ekologııalyq máseleler adamdardyń ómir súrý ortasyna degen kózqarasyn birshama ózgertti. Kóz ilestirmes jyldamdyqpen damyp jatqan zamanda jańa ınnovasııalyq tehnologııalar, jańa áleýmettik ınstıtýttar, óndiris oryndary paıda bola bastady. Bul faktordy adamdardyń ómir súrý saltynyń transformasııaǵa ushyraýymen, sáıkesinshe suranys deńgeıiniń arta túskendigimen baılanystyrýǵa bolady. Endigide adamdar ekologııalyq apattan qalaı qutylýdy emes, kerisinshe onyń ekologııalyq-mádenı saldaryn qalaı jeńildetýge bolady degen suraqtardyń jaýabyn izdeı bastady.
«Jergilikti ekologııalyq máseleler – turǵyndardyń tirshilik etý saltynyń erekshelikterine baılanysty týyndaıdy. Demek jergilikti qorshaǵan ortanyń jaǵdaıy, ereksheligi, tabıǵat zańdylyqtary men qubylystary ǵasyrlar boıy sol aýmaqta mekendegen turǵyndarǵa ǵana jete túsinikti. Olardyń tirshilik etý salty, dástúri, nanym-senimderi sol aýmaqtyń tabıǵı, geografııalyq ereksheligi negizinde qalyptasady. Sondyqtan ekologııalyq bilim men mádenıet qalyptastyrýda ár ulttyń etnoekologııalyq erekshelikteri eskeriledi», dep esepteıdi bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, jaratylystaný fakýlteti, qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy basqarý jáne ınjınırıng kafedrasy dosentiniń mindetin atqarýshy Amanbek Zandybaı.
Ǵalymnyń pikirine qaraǵanda, ultymyzdaǵy ekologııalyq mádenıettiń qalyptasýy tabıǵat zańdylyqtaryna tikeleı qatysty. Shyndyǵynda, mádenıet túsiniginiń shyǵý tegine súıener bolsaq, adamnyń tabıǵatqa qatynasy únemi mádenıetpen «óńdelip» otyrdy. Sebebi adam tabıǵatty óziniń qajettilikterin qanaǵattandyrýdyń negizgi təsili retinde qabyldady, aradaǵy baılanys eshqashan úzilmeıtinin jaqsy túsindi, sondyqtan tabıǵatpen baılanysyn kúsheıtti. Osydan qoǵamda «ekologııalyq mádenıet» degen uǵym qalyptasty. Erte zamanda adamdar tabıǵatpen tikeleı baılanysqa túsip, bar qajetin sol arqyly qanaǵattandyryp otyrsa, al qazirgi ındýstrıaldy qoǵamda bul baılanys túri jańa deńgeıge shyqty, transformasııalyq ózgerister oryn aldy. Alǵashynda paıda bolǵan ekologııalyq mádenıet kórinisin qazirgi zamannyń ekologııalyq mádenıetimen salystyrýǵa kelmeıdi. Muny ekologııalyq mádenıettegi «daǵdarys» dep túsindirýge bolady. Daǵdarystyń basty sebebi – adamdardyń qanshalyqty ozyq tehnologııa, zamanaýı ınnovasııalyq qural oılap tapqanymen, esh ýaqytta tabıǵattan alshaq kete almaıtynyn jete túsine bermeıtindiginde.
«Ekologııalyq mádenıet – qorshaǵan ortany qorǵaý men qalpyna keltirýdegi eń basty qural. Jeke tulǵanyń ekologııalyq mádenıeti, qorshaǵan ortaǵa degen súıispenshiligi sanasynda bolmasa, qatal zańmen, mol qarajatpen, qara kúshpen, ozyq tehnologııamen tabıǵatty qorǵaý nemese qalpyna keltirem degen bos áýreshilik», deıdi Amanbek Zandybaı.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, EUÝ professory Jambyl Artyqbaevtyń pikirinshe, tiri tabıǵatqa, tipti tiri ataýlynyń barlyǵyna jan ashý, aıaý jəne mahabbat ıdeıasy – óte ejelgi ıdeıa. Gýmanızmniń qaınar kózi de osynda, kez kelgen tirshilik ıesiniń ómirdiń ərbir kórinisine degen súıispenshilik, ərbir tirshilik ıesiniń azabyn túsine bilý, oǵan janashyrlyqpen qaraý – adam məniniń, adam janynyń negizgi qyry.
«Qazirgi kezde qazaqtyń dəstúrli mədenıetindegi tabıǵatty qorǵaýǵa baǵyttalǵan yrymdar, nanymdar, salt-joralar óziniń mańyzyn joǵaltqan joq. Máselen, «bir tal kesseń, on tal ek», «bulaq kórseń kózin ash», «kókti julma», «sýdyń da suraýy bar» jəne t.b. ataly sózderdiń astarynda úlken mán-maǵyna jatyr. Qalyptasyp otyrǵan kúrdeli ekologııalyq məseleni sheshý maqsatynda qazaqtyń dəstúrli mədenıetindegi tabıǵatty qorǵaýǵa baǵyttalǵan yrymdar men nanymdardy, salt-joralardy búgingi kúni urpaq tərbıesine paıdalaný ekologııalyq mədenıetti qalyptastyrý úderisin barynsha tıimdi etpek», dep túıindedi Jambyl Artyqbaev.
«Tárbıe tal besikten», demekshi, eger ár otbasy turmys saltynda, bala tárbıesinde joǵaryda atalyp ótken faktorlardy eskeretin bolsa, demek, qoǵamda ekologııalyq mádenıet jańǵyra túser edi.
Indıra JUMAGELDI