Halyq saýlyǵy – memleket baılyǵy. Azamattardyń densaýlyǵyn jaqsartý – eldiń áleýmettik-demografııalyq damýynyń kepili. Osy qaǵıdalardy júzege asyrý maqsatynda birer jyl buryn Elbasy Jarlyǵymen densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Sonyń negizinde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi san-salaly jumystar atqarýda. Bul is-sharalardyń nátıjeli bolýy úshin azamattardyń óz quqyǵyn bilýi mańyzdy. Taqyrypty tereńirek talqylaý maqsatynda «Respýblıkalyq densaýlyq saqtaýdy damytý ortalyǵy» RMK Akkredıtteý ortalyǵynyń jetekshi mamany Araı QASYMHANOVANY áńgimege tartqan edik.
– Araı Moldahmetqyzy, jasyratyny joq, bizde ǵana emes, kez kelgen memlekettiń halqy óziniń quqyn tolyqqandy bile bermeıdi desek artyq aıtqandyq emes. Densaýlyq salasyna kelsek, sapaly medısınalyq kómek alýǵa árkim quqyly. Medısınalyq qyzmettiń qoljetimdiligine qaramastan, bul qyzmet túrine halyq keıde qanaǵattanbaı jatady. Elimizde 2010 jyldan beri azamattar medısınalyq uıymdy erkin tańdaı alady. Bul týraly talaı ret aıtyldy da. Medısınalyq uıymǵa barǵan azamattyń munan ózge qandaı quqyqtary bar? Aldymen soǵan toqtalyp ótseńiz...
– Ata zańymyzdyń birinshi babynda: «Memlekettiń eń qymbat qazynasy adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» delingen. Tipti akkredıtteý standarttarynyń biri «Emdelýshi men otbasy quqyǵy» ataýymen dál osy taqyrypqa arnalady. Bul degenimiz – azamattardyń densaýlyǵyna elimizde jiti kóńil bólinedi. Kez kelgen medısınalyq uıym turǵyndar men olardyń otbasylarynyń quqyqtaryn qorǵaý saıasatyn júzege asyrady. Osy oraıda, azamat eń aldymen qalaǵan medısınalyq uıymǵa tirkelýge, mekeme júzege asyratyn barlyq usynystardy qoldanýǵa, ózin emdeıtin dárigerdi tańdaýǵa da quqyly ekenin bilýi shart. Qajet bolǵan jaǵdaıda: naýqasqa belgili bir dıagnoz qoıylyp, medısınalyq uıym oǵan qajetti qyzmet túrin kórsetpeıtin bolsa ári ol jaıynda naqty aqparat kórsetilse, pasıent basqa medısınalyq mekemege jiberiledi.
– Máselen, aýrýhanada týystarymyz emdelip jatyr delik. Mundaı jaǵdaıda olardyń jaǵdaıyn surap mekemege erkin kire alamyz ba?
– Árıne. Biraq medısınalyq mekemege erkin kirýge bolmaıtyn jaǵdaılar da bar. Ony aýrýhanaǵa kelgen shaqta tirkeý ornynan suraǵan jón. Sebebi, ol aýrýdyń túrine baılanysty bekitiledi. Máselen, psıhıatrııalyq klınıkalarda naýqastyń bólmesine kirýge ruqsat berilmeıdi.
– Aqparat qandaı jaǵdaıda emdelýshiden jasyryn qalýy tıis?
– Emdelýshi óziniń hal-jaǵdaıy, dıagnozy, zertteý qorytyndysy men emdeý ádisteri, basyna túser qaýip-qater, medısınalyq ahýaly, dárigerlik aralasýdyń basqa nusqalary, onyń saldary, emdeý qorytyndylary, usynylyp otyrǵan medısınalyq úrdis pen preparattar, prosedýra men dári-dármektiń artyqshylyqtary, klınıkalyq zertteýlerge qalaı qatysa alatyny jóninde málimet alýǵa quqyly. Tek «medısınalyq aqparat pasıenttiń ómirine qaýip tóndiredi» degen jaǵdaılarda ǵana aqparat emdelýshige emes, onyń týystaryna nemese zańdy ókilderine beriledi.
– Jalpy, sizder akkredıtteýden ótkizetin mekemesizder. Medısınalyq uıymnyń belgili bir standarttarǵa sáıkestigin tekserý barysynda «emdelýshiniń quqyǵyn qorǵaý» degen syndy máselelerge nazar aýdaryla ma? Tekserýden ótkizý barysynda akkkredıtteýden ótýge nıettengen mekemege qatysty aryz-shaǵymdar túsken bolsa, tekserý nátıjesine keri áserin tıgize me?
– Akkredıtteý komıssııasy mundaı jaǵdaıda pasıent shaǵymyn muqııat tekseredi. Aryzdyń túrine qaraı sheshimdi komıssııa músheleri shyǵarady. Sondyqtan ár azamat árqashan óz quqyǵyn bilip, qorǵaı alýy tıis. Budan ózge daý-janjal týyndaǵan jaǵdaıda emdelýshi óz shaǵymyn mekemedegi «Aryz-shaǵymdar men usynystar» kitabyna jazyp, bolmasa «Senim telefondaryna» habarlasyp qaldyra alady. Muny kóp azamattar bile bermeıdi de. Sebebi, kúndelikti kúıbeń tirshilikpen júrip, aınalamyzdaǵy bolyp jatqan máselelerge nazar aýdarmaımyz. Sondyqtan, «qajet» degen telefon nómirlerdi ár azamat uıaly telefonyna túrtip jazyp qoısa, qajet kezinde habarlasar edi. Búgingi tańda Qazaqstanda pasıentterdiń quqyǵy qorǵalǵan desek artyq aıtqandyq emes. Onymen qoǵamdyq uıymdar, densaýlyq saqtaý basqarmalary, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi syndy uıymdar aınalysady.Ári medısınalyq mekemelerge túsken aryz-shaǵymdar jedel tekserilip, qolǵa alynady. Ár adam emdeý úrdisi medısınalyq personaldyń kásibı biliktiligin ǵana emes, mekemeniń tehnıkalyq jabdyqtalýy, qyzmetkerlerdiń mádenıeti, etıkalyq tárbıe naýqaspen jaqsy qarym-qatynasymen anyqtalatynyn jadynda ustaýy qajet. Árıne, barlyq jerde bul talaptar oryndala bermeıtin bolar. Dese de, ár azamattyń quqyǵyn bilýi, ony qorǵaı alýy mundaı keleńsizdikterdiń aldyn alady.
Áńgimelesken
Gaýhar ERMEKBAEVA.