Ulytaýda el egemendigi men táýelsizdiginiń tuǵyryn jańasha bıiktetý maqsatymen Ulttyq quryltaıdyń birinshi otyrysy ótti. Aýqymdy jıynnan jurttyń kútkeni de az emes edi. «Jańa Qazaqstandy qalaı quramyz?» degen jalpyeldik suraqqa Memleket basshysy túpkilikti saıası maqsat pen mindetterdiń strategııalyq baǵyt-baǵdaryn tereńinen qozǵap, jan-jaqty jaýap berdi.
Elimizdiń barlyq óńiriniń ókilderi, jańasha oılaı biletin, qoǵamda belsendi, bedeldi, abyroıly azamattary qatysqan quryltaıda Jańa, Ádiletti Qazaqstan – Ekinshi Respýblıka qurýdyń tyń ıdeıasy men ıdeologııasyn keleli oı talqysynan ótkizip, ortaq sheshim tabýdyń joldaryna sep bolatyn saıası sert pen qoǵamdyq-rýhanı kelisimder arqaý boldy.
Túptep kelgende, dúıim jurt Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń sóılegen sózderinen ultty uıystyryp, azamattardy ádilettilik pen shyndyqqa júgindirip, adaldyq pen ashyqtyqty ornyqtyrý úshin jurtymyzdyń jańasha ómir súrýge beıimdelýine oraı halqymyzdyń sana-sezimi, qundylyqtary túbegeıli jańarý kerektigin taǵy da tereńinen uǵyndyryp, sonda ulttyń jańa sapasy qalyptasatynyn eske salǵanyn keńinen talqylaýda.
Búkil qoǵamdy ózgertetin kúrdeli ári uzaq úrdis Jańa Qazaqstan qurýǵa úmit otyn jaǵyp, senimdi nyǵaıtatyn naqty isterdi jumyla jáne kózdelgen merzimde júzege asyrýmen tikeleı baılanysty ekeni anyq. Elimizde osy jańa kezeńde «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty azamat» qaǵıdasynyń qatańdyq pen sanaly túrde saqtalýynan bastaý alatynyn da esten shyǵarmaýymyz kerek.
Kıeli Ulytaý minberinen estilgen árbir eldik sóz ben oryndy usynystardyń arasynda ózimizge aıryqsha áser etken bir jańalyqty atap aıtar edik. Ol júrekti tebirentip, búırekti búlk etkizdi. О́tken tarıh ýaqytyn qalpyna keltirýimen asa baǵaly edi.
Bizge ǵana emes shyǵar, qalyń kópshiliktiń nazaryn aýdaryp, shynaıy qoldaý tapqan másele tutas bir ulttyq jáne memlekettik aqıqattyń qundylyǵyn qaıta oraltyp, ony esh ózgermes bıiginen qasterleý mánisimen jalt qaratty.
El Prezıdenti Q.Toqaev óz sózinde «Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usynamyn. Sondyqtan qazannyń jıyrma besi kúni jyl saıyn Egemendik kúni elimizdiń basty merekesi retinde atap ótilýi kerek» dedi.
Prezıdenttiń osy oıy men sheshimi adalyn aıtsaq, qoǵam men ýaqyttyń eshnársege moıynsynbaıtyn jáne umyttyrmaıtyn qudiretin uǵyndyrmaı qoımaıtynyna dálel. Egemen el bolýdy ǵasyrlar boıy armandaǵan ata-babamyzdyń osy eldiń egesi bar jáne azat memleket quramyz degen nıetin Zańdyq qujatyn – Egemendik týraly Deklarasııasyn álemge pash etýdiń irgetasy Joǵarǵy Keńeste qalanǵan bolatyn.
Tap solaı bolǵan. 1990 jyly 25 qazanda Qazaqstannyń Egemendigi týraly Deklarasııa qabyldandy. Bul elimizdiń táýelsizdigi jolyndaǵy tuńǵysh qadamy bolatyn. Osy qujatty qabyldaǵan kezde Almatydaǵy, Joǵarǵy Keńestiń májilis zalynda depýtattar arasynda aıtys-tartystyń qandaı qıyn, qandaı aýyr jáne uzaq jaǵdaıda ótkenine kýá bolǵan jýrnalıstiń biri retinde sarǵaıǵan ári tasqa basylǵan jazbalardy oıǵa alyp otyrǵan jaıymyz bar.
Egemendik degenniń ne ekenin sol kezdegi odaqtas, qazirgi Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna múshe memleketterdiń umtylystary men talpynystarynan kórip, sezingen adamdar alda ne bolaryna qatty alańdaıtyn, halyq depýtattarynyń kún saıynǵy sessııasy jumysyna qulaq túrip, eleńdeıtin kóńil kúıde bolatyn.
Osy qujatty qabyldaǵan kezdegi sheshýshi sátterdi biz qaǵazǵa bylaı túsirgen ekenbiz...
S.Zımanov Parlamentke keldi. Qazaqstan tarıhynyń HVII-HH ǵasyrlardaǵy memlekettik júıe, ákimshilik basqarý, qoǵamdyq-saıası qurylys máselelerin qopara zerttegen, ǵylymı ınstıtýttarǵa basshylyq jasaǵan tájirıbeli zańger-ǵalym úshin alda erekshe syn saǵattar kútip turǵan-dy. Jasy jetpiske ıek artqan shaǵynda qyzý aıtys-tartystyń qaınaǵan ortasyna túsip, ult múddesi úshin bilek sybanǵan Zımanov 1990 jyly 25 qazan kúni tórt saǵat boıy minberde tabanynan tik turyp, egemendi eldiń aq jolyn aıqyndap beretin Deklarasııany qorǵap shyqqanyn jurt kórdi.
Úkimet úıinde Joǵarǵy Keńestiń sessııasy júrip jatty. Tarıhta tuńǵysh ret qazaq memlekettiliginiń egemendigi týraly másele qaraldy. Saıası resmı tilmen aıtsaq, memleket qurylysy salasyndaǵy alǵashqy mańyzdy qujat – «Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııasy edi. Qysyltaıań shaqta KSRO-nyń taǵdyry áli tolyq sheshilmegen kezeńge qaramastan, jekelegen odaqtas respýblıkalar mundaı qujatty, tipti keıbireýleri táýelsizdik týraly zańdardy qabyldap ta úlgergen bolatyn. Al Qazaqstannyń geosaıası jaǵdaıy bárimizge de belgili, kúrdeli jaǵdaıdy basynan keshken saǵattar ǵoı. Egemendik Deklarasııasyn talqylaý kezinde «Demokratııalyq Qazaqstan» fraksııasy zańnyń balama jobasyn usyndy. Olar «qazaq ultynyń ózin ózi bıleýi», «qazaq ultynyń taǵdyrly jaýapkershiligin sezine otyryp», «memlekettik til – qazaq tili» degen tujyrymǵa qasarysyp baqty. Deı turǵanmen, 1989 jyly qabyldanǵan «Tilder týraly» zańda memlekettik til qazaq tili ekeni taıǵa tańba basqandaı jazylyp qoıǵan-dy. Qazaq ultynyń taǵdyrly jaýapkershiligin seziný máselesi de úlken arpalyspen kórinis tapty. Parasatty aqyl-oıǵa kópshiligi jyǵyldy. Sol tarıhı sessııada elimizge áıgili S.Sartaev, Sh.Murtaza, О́.Joldasbekov, Á.Kekilbaev, Q.Turysov, J.Ábdildın sekildi dara úndi depýtattarmen birge prezıdıýmda otyrǵan laýazymdy kisiler de Deklarasııanyń negizgi jobasyn saıası erik-jigermen, mámilegerlikpen qorǵap shyqty.
Depýtattar Deklarasııadaǵy 17-bapty segiz saǵat boıy talqylady.
Egemendik Deklarasııasy týraly kelisim komıssııasynyń túpkilikti jobasy týraly baıandama jasaǵan Salyq Zımanov qyzý pikirtalas shegine jetkende: «Qazaq ultynyń ómir súrýi kerek pe, kerek emes pe?» degen másele qaıdaǵy bir kópirme sózdiń mazmunyna aınalatyn nárse emes. Ulttyq til, ulttyq memlekettilik, qazaq halqynyń baıyrǵy ult atalý quqyǵy, tarıhı Otan, menshiktiń ulttyq mentalıtetiniń bolýy bultartpaıtyn zańdylyq» dep, taban tirep teńdik suraǵany da jurttyń esinde. Egemendik Deklarasııasynyń zańdylyǵyn jan-jaqty saıası turǵydan dáleldep berý qanshama bilimdi, kúsh-jigerdi jumsaýdy talap etkeni kópshilikke jaqsy málim. Sodan keıingi bir ýaqytta akademık Zeınolla Qabdolovtyń «Elge egemendik alyp berý úshin qarsylardyń jaǵyn qarystyratyn, mısyzdardy mılandyratyn, daýkesterdiń dińkesin qurtatyn Zımanovtyń zııalylyǵy, bilgirligi, teorııalyq tereńdigi, dáleliniń bultartpas dáleldigi, aǵyl-tegil sheshendigi, tipti kóregen kósemdigi kerek boldy jáne aýmaı-tókpeı solaı bolyp shyqty» dep jazǵany bar.
Shyn máninde erlik pen eldikti kútken Egemendik Deklarasııasyn qabyldaýǵa qol jetkizip, armany oryndalǵan Salyq Zımanovtaı suńǵyla saıasatkerler men qoǵam qaıratkerleriniń saıası erik-jigerimen, aqyl-oıymen budan keıin de talaı-talaı zańdar qabyldandy.
Alaıda Qazaq eliniń álemdik qaýymdastyq pen halyqaralyq saıasat keńistiginde «Biz Egemen el, táýelsiz memleketpiz!» dep jar salǵan alǵash aıǵaq qujat osy Egemendik týraly Deklarasııa bolatyn.
El damýynyń jańa basymdyqtaryn belgileýde saıası úılesimniń bolýyna joǵary deńgeıde mán bergen Memleket basshysynyń «Respýblıka kúni eldiń memleket qurý jolyndaǵy tarıhı qadamynyń sımvoly bolýy kerek. Árıne, Táýelsizdik kúniniń bastapqy máni saqtalady. Bul kún memlekettik mereke bolyp qala beredi. Biraq táýelsizdik alýǵa zor úles qosqan ulttyq batyrlarymyzǵa taǵzym retinde atap ótilýi kerek» dep, bul ulttyq merekeler men ataýly kúnderdiń elimiz úshin qadir-qasıettiligimen jáne memlekettilik tarıhı mańyzdylyǵymen óte oryndy qoıyp otyr.
Biz «egemendi» sóziniń el enshisindeı estilip, erkindikti bildiretin maǵynasyna erik bergenimizdiń, eń baıyrǵy, eń qymbat uǵymnyń el ishine máńgilikti mártebe ekenin eske túsirgen, tarıhı sáýleli jańalyqtyń Ulttyq quryltaıda aıtylǵanyn jaqsy yrym jáne jaqsylyq joralǵysyna balaımyz.
Eleń-alań, alaı-dúleı sol toqsanynshy jyldary elimizdiń mańdaıaldy gazeti «Egemen Qazaqstannyń» urany etip «Egemen bolmaı, el bolmas» degen amanatty ári aıbarly sózdi batyldyqpen jazyp qoıǵan bas redaktor Sherhan Murtaza aǵalarymyz da ulttyń bolashaǵy osy derbes eldikte ekenin sezine otyryp ony halyqtyń sanasyna sińirýdi maqsat etken bolar. Solaı boldy da. О́jet ómirsheńdiktiń órlik sózin sóılep ótken Sheraǵanyń ózi de qalyń eldiń bolashaǵy men asyl muraty jolynda, el men jer, qazaq tili men ulttyq rýhtyń abyroıyn saqtap qalýda naǵyz qaısarlyq minez jáne qaıtpas iri qaıratkerlik kórsetti. Halyq jazýshysy, kórnekti qoǵam qaıratkeriniń osy erekshe tarıhı kezeńdegi ultjandylyq qasıetin týǵan jurty eshqashan umytqan emes.
Ulttyq tarıhymyzdyń shejireli jylnamasynda Egemendik kúni – elimizdiń eń basty merekesi bolyp atalyp ótýi endi Jańa Qazaqstan – Ekinshi Respýblıka qurýdaǵy qadamdarymyzǵa qut bolsyn dep tileımiz!
Bul merekeni búkil halyqtyń shyn peıildi, aq nıetti, qýanyshty jáne taǵlymdy kóńil kúımen jáne eńbek qundylyqtarymen atap ótýdiń tujyrymdamasy men ıdeologııasy da jańasha bolatyny haq. Jalpy, ulttyq jáne memlekettik merekelerdiń sanaly qoǵam qurýǵa, ekonomıkasy qalypty, rýhanı jaǵynan damyǵan qoǵamdy qalyptastyrýǵa yqpaly zor, sol sebepti de árbirine tereń mazmundyq turǵydan mán bergenimiz abzal.
Teginde taza jáne ádiletti sheshimder ómirsheń keledi.
Meırambek TО́LEPBERGEN,
Májilis depýtaty