Syr boıynda talaı dáýirler syryn búkken kóne eskertkishter kóp. Sonyń biri – Altyn Orda kezeńinde keremetimen kópke tańdaı qaqtyrǵan Qyshqala. Jýyrda oblystyq tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý mekemesi baǵzy zamanda baıyrǵy jurttyń ordasy bolǵan qonysqa baspasóz týryn uıymdastyrdy.
Oblys ortalyǵyna jaqyn qalashyq túrli derekterde Barshynkent, Barchınlygkent, Bardjınlıgkent, Qyzqala dep te atalady. Altyn Orda dáýirinde iri saýda ári qolóner ortalyǵy bolǵan qala týraly derek kóp. Tabylǵan jádigerlerden HIII-HV ǵasyrlarda berekeli baıtaq bolǵany bilinetin shahar týraly alǵashqy derekti Italııa jıhankezderi Karpını, Rýbrýktar HIII ǵasyr ortasynda jazyp qaldyrǵan. Saıahatshy Karpını jazbalarynda osy shaharmen birge Jankent jáne Asanas qalalarynyń tirshiliginen derek beredi. Jer júzin sharlaǵan jıhankez Barshynkenttiń Joshy áskerine uzaq ýaqyt berilmeı turǵany jóninde jazyp qaldyrǵan. Berik qamaldy ala almaı qaljyraǵan qol ózen arnasyn buryp, sýǵa bastyrý arqyly tas qamalǵa kirer jol taýyp, keıin qıraǵan shahar qalpyna keltirilip, Joshy ulysynyń Syr boıyndaǵy ortalyǵyna da aınalǵan.
On toǵyzynshy ǵasyrda Perovsk ýezinde barlaý jumystaryn júrgizgen V.A.Kallaýr Kys-qala nemese tasqala dep ataǵan shaharyńyz da osy. Al 1946 jyly S.Tolstov basqarǵan Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasy shashylyp jatqan ydys synyqtaryn, zattardy jınap, kartada qalanyń ortaǵasyrlyq Asanas pen Jenttiń aralyǵynda ornalasqanyn kórsetken. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda Á.Qońyratbaev, Ǵ.Musabaev zertteý jumystaryn júrgizip, munda qyshtan salynǵan kishigirim orda bolǵanyn anyqtap, qala ataýynyń shyǵý tarıhyn bekite túsedi. Biraq qazaqstandyq arheologııa ǵylymynyń mektebin qalyptastyrǵan akademık Álkeı Marǵulan Barshynkentti «Alpamys batyr» jyryndaǵy Gúlbarshynnyń esimimen baılanystyrady. Shahardy Qyzqala dep ataýǵa qazyq baılatatyn tujyrym osydan kelip shyǵady.
Tórt jyldan beri kóne qala ornynda tarıh ǵylymdarynyń doktory Madııar Eleýov jetekshilik etetin «Arheolog» halyqaralyq ǵylymı-zertteý ortalyǵy qazba jumystaryn júrgizip keledi. Bastapqyda jergilikti bıýdjetten bólingen qarjyǵa jasalǵan jumys keıin memlekettik granttar esebinen jalǵasty.
– Baǵzy zaman kýágeri sanalatyn Barshynkenttegi ár tóbeniń astynda áli de talaı dúnıe jatyr. Zertteý bastala salysymen anyqtalǵan segizburyshty medrese osy ýaqytqa deıin bizdiń elimiz turmaq Orta Azııadan kezdese qoımaǵan arhıtektýranyń ozyq úlgisi. Sonymen qatar qysh kúıdiretin peshtiń jáne HIV ǵasyrdaǵy qudyqtyń oryndary arshylyp, konservasııalandy. Qazba jumystary bastalǵaly beri 11 nysan arshylyp, merzimdeldi. Qazba jumystary kezinde Qytaı ıýaniniń, asa qymbat baǵalanatyn seladon farfor synyqtarynyń tabylýy qalanyń kezinde asa iri órkenıet oshaǵy hám saýda ortalyǵy bolǵandyǵyn dáleldeıdi. On toǵyz bólmeli, tórt munaraly, segiz qyrly medrese ataqty Erzen han bıligi tusynda salynǵan bolýy múmkin. Endigi bir másele, talaı qupııany qoınyna jasyrǵan qala ornynyń qorǵaýǵa alynýy. Elimizde Altyn Orda dáýirine jatatyn eskertkishter kóp emes. Sol zamannyń kýási sanalatyn kóne qalany tez arada memlekettik qorǵaýǵa almasaq, qazirgi kúıine zar bolyp qalamyz, – deıdi ǵalym.
Oblystyq tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý jónindegi mekeme dırektory Erǵazy Aldanazarov Qyshqala qazir aldyn-ala esepke alý tizimine engizilgen tarıhı-mádenı mura nysany ekendigin aıtady. Endi saraptama jasap, arnaıy komıssııaǵa usyný qajet. Búgingi kúni oblysta tizimge alynǵan 556 eskertkishtiń 31-i respýblıkalyq mártebege ıe. Bıyl oblystyq bıýdjet esebinen ejelgi Bábish mola, ortaǵa- syrlyq Jankent, Syǵanaq qalashyqtarynda arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip jatyr.
Byltyrdan bastap Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń granttyq qarjylandyrýy boıynsha qazba jumystaryn jalǵastyrǵan arheologter kóne qonystyń ortalyq bóligin zerttep jatyr. Kesenelerden shyqqan adam súıekteri Ulybrıtanııaǵa antropologııalyq zertteýge jiberilip, olardyń merzimdelýi HIII-HIV ǵasyrlar dep berildi. Jalpy, qazba kezinde uzyn sany 148 jádiger tabylypty.
Madııar Eleýov tarıhı jádigerlerdi saqtap qalý úshin áýeli arheologııalyq karta jasalýy kerektigin aıtady. Kórshiles Túrkistan oblysynda osyndaı kartany tarıhtyń taǵylymyn túsinetin jeke adamdar qarjy tólep jasatqan jaǵdaılar bolǵan. Al en baılyqtyń ústinde otyrǵan biz ol jaǵyna áli selsoq qarap kelemiz. Osyndaı tarıhı oryndardy kitapqa toptastyratyn «Qyzylordanyń 7 keremeti» atty joba pisip tur. Jergilikti bılikke jetken bul usynys eskeriler degen úmittemiz. Áıtpese, qaraýsyz qalǵan qazynalarymyzdyń qatary arta bermek. Mysaly, Qarataýdyń Shıeli aýdany tusyndaǵy Saýysqandyq shatqalyndaǵy tasqa shekigen jazbalar tarıhı mańyzy jaǵynan áıgili Tańbaly tastan bir mysqal da kem túspeıdi. Biraq tas jáne qola dáýirinen, odan keıingi kezeńderden de syr shertetin, 8-10 myń sıýjetti aýqymyna syıdyrǵan tarıhı-mádenı eskertkishter kesheni eskerýsiz qalyp keledi.
Qupııasy kóp Qyshqalada arshylyp jatqan on birinshi qazba týraly Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııalyq ınstıtýttyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Dókeı Táleev aıtty. Bul qarapaıym turǵyndar meken etken turǵyn úı oramynyń orny. Bıyl ashylǵan on bólme ǵımarattardyń HV ǵasyrlarǵa tıesili ekendigin kórsetip tur. Odan da erte kezeń deregin tabý úshin qazbany tereńdete túsý kerek.
Qupııasy kóp Qyshqaladaǵy zertteý jumystary jaıly jergilikti, sheteldik basylymdarda jarııalandy. Sheteldik demekshi, bizden sál keıin kóne qala ornyna ıtalııalyq jáne belgııalyq ǵalymdar jetti. Qazirgi tehnologııa arqyly ejelgi qonystardaǵy ırrıgasııa júıesin, ózenderdiń arnasyn aýystyrýyn zertteıtin olar shahardyń óz zamanyndaǵy kelbetin anyqtaýǵa sep bolmaq. Osylaısha, baǵzy zaman kýágeri Barshynkenttiń beınesi birte-birte aıqyndalyp keledi.
Qyzylorda