Sý resýrstarynyń kúrdeli máseleleri kóp

Otyrys Parlament Máji­lisi Tór­aǵasynyń Oryn­ba­sary Balaım Kese­baevanyń tór­aǵalyǵy­men, Máji­lis­tiń Ekologııa máse­leleri jáne tabı­ǵat paıdalaný, Ekono­mı­kalyq reforma jáne óńirlik damý men Agrarlyq máseleler komı­tetteriniń uıym­dastyrýymen ótti.

Parlamenttik tyńdaýǵa Má­jilis pen Senat depýtattary, or­talyq mem­lekettik jáne jer­gi­lik­ti atqarýshy or­­gan­dardyń bas­shylary, sý salasy­nyń ǵa­lym­dary men mamandary, shet­eldik jáne otandyq sarapshylar, Par­lamentarızm ınstıtýtynyń, son­daı-aq «Atameken» UKP men BAQ ókilderi qatysty.

Jıynnyń kirispe sózin sóı­legen Májilis Tóraǵasy Erlan Qoshanov bul taqyrypta arnaıy tyńdaý ótkizýdiń máni erekshe ekenin aıtty.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń sý resýrs­­­taryn paıdalaný tıimdi­ligin arttyrý jáne qorǵaý – mem­lekettiń basym mindeti eke­nin birneshe ret atap ótti. Ha­lyq­aralyq sarapshylardyń aıtýynsha, 2040 jylǵa qaraı Qazaqstanda sý tutyný 46 pa­ıyzǵa artady. Al sý resýrs­tary­­nyń tapshylyǵy jylyna 12 tekshe kılo­metrge jetýi múmkin. Buǵan áser etýshi faktor­lar jeterlik. Halyq sanynyń ósýi, ekonomıkalyq damýdaǵy erekshelikter men basqa da sebepter yqpal etip otyr», dedi E.Qoshanov.

Spıker óz sózinde ónerkásip pen turmys­tyq sektorda sý tutyný jyl saıyn artyp kele jatqanyna ekpin berdi. Máselen, aýyl sharýashylyǵy – sýdy eń kóp tutynatyn sala. Osy má­selege nazar aýdarǵan Májilis Tór­­aǵasy memleket tarapynan tıisti sharalar qabyldanyp jatqanyn da jetkizdi.

«Biraq sý resýrstarynyń kúr­deli máseleleri áli de bar. So­lardyń keıbi­reýine toqtalyp ótsem. Birinshiden, Mem­leket basshysy byltyrǵy Jol­daýynda bes jylda qalalar men aýyldardy 100 paıyz aýyz sýmen qamtamasyz etý mindetin júktedi. Biraq áli 1 543 aýyl nemese 544 myń adam taza sýmen qamtamasyz etilmegen. Demek bul baǵyttaǵy jumysty áli de kúsheıtý qajet. Keıbir oblystarda bul baǵytta tıisti jumystardy atqarý kerek.

Aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy sýarmaly jerler negizgi sý tutynýshy bolyp sanalady. Qazaqstan 2030 jyl­ǵa deıin sýarmaly jerdiń kóle­min 3 mln gektarǵa deıin jet­kizýi kerek. Alaı­da sýarmaly egin­shiliktiń odan ári damýy­na ırrıgasııa júıeleriniń tozýy kedergi keltirip otyr. Elimiz­de gıdrotehnıkalyq qurylǵylar­dyń 90 paıyzynyń tehnıkalyq jaǵ­daıy tómen. Sol sebepti tutynýshyǵa tasymaldaý kezin­de sý shyǵyny edáýir artty. Sondyqtan gıdrotehnıkalyq qurylǵylardy jańǵyrtý kerek. Byltyr 248 myń gektar alqap sý únemdeıtin tehnologııamen jabdyqtalǵan. Bul jetki­liksiz kórsetkish. Budan basqa, damyǵan elderdegideı sý tutyný máde­nıetin qalyptastyrý qajet», dedi E.Qoshanov.

Sondaı-aq E.Qoshanov kór­shi eldermen tıimdi sý dıplo­matııasyn jolǵa qoıýdyń ma­ńyzyna toqtaldy. Qazaqstan aýmaǵynyń sýmen qamtamasyz etilýi ózen aǵysy boıynsha joǵary ornalasqan kórshi memleketterdiń sý saıasatyna baılanysty.

«Sondyqtan transshekaralyq nysandardy birlesip paıda­lanýǵa, memleketaralyq sý qa­ty­nastaryn jetildirýge eko­logııalyq qana emes, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdy sharttarynyń biri retinde qaraǵan jón. Kórshi eldermen ózara tıimdi yntymaqtas­tyq ornatý Qazaqstannyń sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi negizgi faktor bolýǵa tıis.

Qazirgi kezde sý aǵyndary men sý aıdyndarynyń rejimin zerdeleý úshin nebári 310 gıd­ro­l­ogııalyq beket jumys is­teı­di. Jalpy, mundaı beket­ter 800-den asýy qajet. To­lyq­qandy memlekettik sý kadastry joq deýge bolady. Osynyń bári sý resýrstarynyń sandyq jáne sapalyq jaı-kúıine monıtorıng júrgizýdi, ekonomıka salalarynyń sýmen qamtamasyz etilýi boıynsha naqty teńgerimniń bolýyn qıyndatady», dedi Májilis tóraǵasy

Sonymen qatar ol sý paıdalaný salasyn­daǵy vedomstvoara­lyq úılestirý másele­sine toq­tal­dy. О́ıtkeni sý sharýashy­ly­ǵy ınfraqurylymy ár­túrli memlekettik organnyń qa­raýyn­da. Bul sý resýrstaryna qa­tys­ty tıimdi saıasat júrgizýdi qıyndatady. Máselen, sýmen jabdyqtaý kózderi (jeras­ty, jerústi) men toptyq sý­tart­­­qyshtarǵa Ekologııa, geologııa jáne tabı­ǵı resýrstar mı­nıstrligi jaýap bere­di. Eldi mekenderdi sýmen jab­dyq­­taýdy damytýǵa Indýstrııa jáne ınf­raqury­lymdyq damý mınıstr­ligi jaýapty. Jos­parlaý, salý jáne odan ári paıdalaný jer­gilikti atqarýshy organdardyń quzyrynda.

«Aýdandar men aýyldyq okrýg­terdiń ákimdikteri ara­syndaǵy basqarýdyń júıesizdigi biryńǵaı tehnıkalyq, kadrlyq, tarıftik saıasattyń bolmaýyna alyp keledi. Elimizdiń sý salasyn damytý úshin birneshe usynysym bar. Birinshiden, jaqyn arada Parlament Májilisine jańa Sý kodeksin engizý kerek. Mendegi aqparat boıynsha bul Sý kodeksi mınıstrlikte ázirlenip jatyr. Bul qujatty bizdiń qaraýymyz­ǵa tez arada engizý mańyzdy. Eń basty­sy, kodeks sý resýrstaryn saqtaýǵa jáne olar­dy tıimdi paıdalanýǵa baǵyttalýǵa tıis.

Eldi mekenderde sýmen jab­dyqtaý, sý burý júıelerin paıdalaný, jobalaý, salý jáne rekonstrýksııalaý jónindegi Biryńǵaı operator qurý kerek. «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasyn iske asyrý aıasynda bıýdjet shy­ǵys­taryn jos­parlaý kezinde qarajatty sýmen qamtamasyz etý kórsetkishteri respýblıkalyq deńgeıden tómen óńirlerge bólgen jón», dedi E.Qoshanov.

Otyrysta sý qaýipsizdigin qamta­masyz etý men resýrstaryn paıdalaný, qabyldanyp jatqan sharalar men Qazaqstannyń sý salasyn damytý perspektıvalary, sondaı-aq qoldanystaǵy zańnamany jetildirý boıynsha ózekti máseleler talqylandy.

Parlamenttik tyńdaýda Premer-Mı­nıstriniń orynbasary Eraly Toǵ­janov sý resýrstaryn damytýdyń kele­shegi týraly baıandama jasap, jańa Sý kodeksinde qandaı negiz­gi baǵyttar redaksııaǵa ushyraı­tynyn aıtty.

«Qazaqstan Úkimetiniń aldynda turǵan eń ózekti máselelerdiń biri – sý sala­sy­nyń jaı-kúıi men damý perspektıvalary. Búginde sý resýrstary ekonomıkalyq damý­dyń, áleýmettik ál-aýqattyń jáne álem­degi turaqtylyqty qoldaýdyń negizgi fak­toryna aınal­dy. Sý tapshylyǵynyń ósýi, klımat­tyq ózgerister, sharýa­shylyq qyzmet­tiń qar­­qyn­daýy eldegi áleýmettik-ekono­­mı­kalyq problemalar men shıele­nister­ge sebep bolýy múmkin ekeni ózderińizge belgili.

Sý sharýashylyǵy salasyn­daǵy problemalardy sheshý bir­qatar gıdro­logııalyq táýe­kel­diń bolýy­men kúrdelenip otyr. Olardy iske asyrý búkil el aýqymyndaǵy qaýip­sizdik­ke qater tóndirýi ábden múmkin. Birin­shiden, klımattyń ózgerýi. Bol­jam­­dyq baǵalaýlar boıynsha 2035 jyl­ǵa qaraı jer betindegi aýa tempe­ratý­­ra­sy­nyń uzaq kóterilýi kútilýde. Ekin­­shi­den, transshekaralyq aǵyn sý kólemi­niń bola­shaqta qysqarýy Qazaq­stan ekono­mıka­synyń damýy­na jáne ekojúıeleriniń jaı-kúıine qolaı­syz áser eteri aıtpasa da túsinik­ti. Úshin­shiden, sý resýrstaryn tıimsiz paıdalaný. Jyl saıyn aýyl sharýa­shy­lyǵynda sý ónimdiliginiń tómendeýi ózderińizge belgili», dedi E.Toǵjanov.

Osy oraıda Premer-Mı­nıstr­diń orynbasary mundaı táýekelderdi barynsha azaıtýdyń basty faktorlaryn atap ótti. Máselen, «jasyl» tehn­olo­gııalar jáne resýrstar­dy tıim­di basqarýdy engizý qajet. So­nyń ishinde qolda bar ınfra­qu­rylymdy jańǵyrtý jáne jańa ınf­ra­qurylymdy damytý, qorshaǵan ortaǵa áser etý dárejesin qysqartý arqyly tıimdi sharalardy qoldaný kezek kúttirmeıtin másele.

«Memleket basshysy 2021 jyl­ǵy 1 qyr­­kúıektegi Jol­daýynda sý únem­deýdi qolǵa alýdy, sondaı-aq qalalar men aýyl­dardy taza aýyz sýmen to­lyq­taı qamta­masyz etý qajettigin atap ótti. Bul mindetter basym­dyq retinde belgilendi. Qazaq­stannyń 2025 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparyna sáıkes sý sharýashylyǵyn damytýdy jaqsartý, ırrıgasııalyq, sý tartý qurylystary men drenajdyq júıelerdi qalpyna keltirý, jańa sý sharýashylyǵy obektilerin salý, toptyq sý qubyrlaryn rekonstrýksııalaý jáne sýdy únemdeý boıynsha sharalar qabyldaý qajet. «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasynda jańa sý qoımalaryn salý, kanaldar men gıdrotehnıkalyq qurylystardy rekonstrýksııa­laý kózdelgen. Sondaı-aq sýarý kanaldarynyń jumysyn sıfr­ly basqarýdy engizý boıyn­sha jumystar júrgiziledi», dedi E.Toǵjanov.

Baıandamashy agroónerkásiptik keshendi damytýdyń ulttyq jobasynda memle­ket­tik qoldaý esebinen sý únemdeý tehno­logııa­lary qoldanylatyn sýarmaly jer­ler­diń aýmaǵyn 450 myń gektarǵa deıin ul­ǵaıtý kózdelgenine nazar aýdardy. Sýdy únemdeıtin sýarý tehnologııa­laryn qoldaný sýdy únemdeýge ǵana emes, sonymen qatar joǵary ónim alýǵa múmkin­dik beretini belgili. E.Toǵjanovtyń keltir­gen derek­terine súıensek, «Aýyz sý», «Aq bu­laq», «О́ńirlerdi damytýdyń 2020 jyl­ǵa deıin­gi baǵdarlamasy» jáne «Nur­ly jer» mem­lekettik jáne salalyq baǵdar­­lama­laryn iske asyrý nátıjesinde halyqt­yń 96 pa­ıy­zy sýmen jabdyqtaý qyzmetimen qamtylǵan.

«Aýyldyq eldi mekenderde sýmen jabdyqtaý jelilerin salý men rekonstrýksııalaýdy jal­ǵastyrý «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq joba­synda kózdelgen. Nátıje­sin­de, turǵyndar 2025 jylǵa qaraı sýmen jabdyqtaý qyzmet­terimen 100 paıyz qamtamasyz etiledi.

Sondaı-aq Qazaqstannyń 2025 jylǵa deıingi ulttyq damý josparynda jeke tulǵalardyń, agrarshylar jáne kásip­oryn­dardyń sýdy tıimdi paıdalanýyna túrtki bolatyn júıeli normalardy engizý maqsatynda sý zańnamasyn ózektendirý, kásiporyndar men turǵyn úı-kommýnaldyq salasynda sýdy paıdalaný men tazartýdyń tuıyq sıklyn yntalandyrý qajettigi atap ótildi», dedi E.Toǵjanov.

Sonymen qatar otyrys barysynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev, Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Baǵlan Bekbaýov jáne Májilis depýtaty, tyńdaýdy daıyndaý jónindegi arnaýly ýaqytsha komıssııanyń jetekshisi Edil Jańbyrshın sóz sóıledi.

«Parlamenttik tyńdaýlarǵa da­ıyndyq kezinde, biz, óńirlerdiń jáne ekonomıka sektorlarynyń bolashaqta damý tendensııasy eskerilgen, keshendi ǵylymı-zertteýlerdiń negizinde jasaq­talǵan, sý resýrstaryna qatys­ty stra­tegııalyq jospardy kóre almadyq. Bo­lashaqta sý qory­myzdyń potensıaly qalaı ózgeredi jáne sýǵa degen su­ranystyń deńgeıi qandaı bolmaq? Júıeli túrde taldanǵan boljamdar bar ma? Aldaǵy on jyldyqta elimizdi sýmen qamtamasyz etý qalaı iske aspaq? Suraq kóp», dedi E.Jańbyrshın.

Depýtat sý Tujyrymda­masynyń gorızontyn 2025 jylǵa deıin emes, 2030 jylǵa deıin uzartýdy usyndy. Bul qujatty daıyndaýǵa jáne talqylaýǵa arnaıy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men mamandardy keńinen tartýǵa shaqyrdy.

«Sý salasynyń baǵyttaryn basqarý men retteý úsh mı­nıstrlikke bólinip berilgen, tipti transshekaralyq sý resýrstarymen Syrtqy ister mınıstrligi de aınalysyp ketedi. Baqtashy kóp, nátıje mardymsyz. Kórshi memleketterdi alyp qarasaq, olarda sý sharýashylyǵy­men tıisti mınıstrlik nemese agenttik aınalysyp otyr. Bul máseleniń aktýaldy ekenin Májilis tóraǵasy Erlan Jaqan­uly atap ótti. Sondyqtan sý salasyna jaýapty jáne Qazaq­stan Respýblıkasy atynan ha­lyqaralyq deńgeıde kelissózder júrgizetin tıisti mınıstrlik qurýdyń ýaqyty kelgen sııaqty», dedi E.Jańbyrshın.

Depýtat baıandamasynda jer­asty sý qorlaryna nazar aýdardy. Memlekettik balansta 4 324 sý ken oryndary bar. Halyq tu­tynyp otyrǵan aýyz sýdyń 48%-y osy resýrs­tar­ǵa tıesili. Alaıda qory anyqtalǵan jer­asty sýlary elimizde birkelki ornalaspaǵan jáne olardyń lokasııasy sý tapshy óńir­lerden qa­shyq jerde. Aýyz sý qory mol ken oryndarynyń aınalasyn­da, ár­túrli qazba baılyqtyń ıge­rilýi­n­e baılanysty, jerasty sýlary zııandy zattarmen lastanady.

«Jerasty sý qorlaryn tıimsiz paıda­lanýdyń kórinisi – óz betimen aǵyp jatqan sý uńǵylary. Qazirgi tańda joıy­lý men konservasııalaýǵa jatatyn Qazaqstanda 2 256 gıdro­geologııalyq uńǵy bar, onyń ishinde Túrkistan oblysynda – 411, Soltús­tik Qazaqstan oblysynda – 361, Mańǵystaý oblysynda – 299, Aqtóbe oblysynda  278. Sý resýrstaryn únemdeý úshin bul uńǵylardy ınventarızasııa jasap, joıý, konservasııa jáne krandyq rejimge qoıýdy iske asyrý kerek. Alaıda 2017 jyldan beri jergilikti atqarýshy organdardyń uńǵy­lardy joıý úshin bergen bıýdjettik ótinish­teri, Qarjy mınıstrligi tarapynan tolyq qoldaý kórmeı kele jatyr», degen depýtat sý dıplomatııasyna qatysty másele kóterdi. Kórshi memlekettermen transshekaralyq ózen­derge baılanysty ondaǵan kelisim-shart­tar jasaqtalǵanyn, biraq kóńilden shy­ǵa­tyndaı nátıje joq ekenine nazar aýdardy.

Odan ári Atyraý oblysynyń ákimi Serik Shápkenov pen Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev baıandama jasady. Parlamenttik tyńdaý barysynda BUU Bas hatshysynyń Ortalyq Azııa boıynsha arnaýly ókili Natalıa German beınejoldama formatynda qatysty.

Sondaı-aq otyrysta Senat depýtattary Aqylbek Kúrish­baev pen Dúısenǵazy Mýsın, «Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty» aksıonerlik qoǵa­mynyń basqarma tóraǵasy, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń aka­demıgi Ahmetqal Medeý, Má­jilis depý­tattary Aıjan Sqaqova men Ekate­rına Smysh­lıaeva, Halyqaralyq Aral­­dy qutqarý qorynyń atqarýshy dı­rek­sııasynyń basshysy Bolat Beknııaz, Rubicon Water Australia konsýltanty Entonı Oýksk, «Adaldyq alańy» respýb­lıka­lyq járdemdesý orta­lyǵy» bas­qarma tóraǵasy Bolat Qasymov sóz sóılep, sý máselesi salasyn­daǵy ózekti problemalardy talqylady.

Jalpy aıtqanda, otyrysta Qazaq­stannyń sý salasyn jetildirý úshin Parla­ment, Úkimet, azamattyq qoǵam, ǵalym­dar men sarapshylar qoǵam­das­tyǵy, kásipkerler naqty usynys­tar berdi.