Azııa – jahandyq ózgeristerdiń ortalyǵy
Osymen on ekinshi ret ótip otyrǵan Eýrazııalyq Medıa-forýmnyń ashylý rásimine kópshilikke belgili telejúrgizýshi jáne prodıýser Rız Han moderatorlyq etti. Ol elimizde uıymdastyrylǵan osyndaı medıa-forýmdarǵa talaı márte moderatorlyq jasaǵan bolatyn. Bul joly moderator qatysýshylarǵa «qosh keldińizder!» aıta kelip, Forýmdy qatqyl suraqtar qoıyp, mazalaı beretin balalyq kezden ótip, endi asa mańyzdy máselelerge nazar aýdarýǵa qulshynǵan jasóspirimge teńedi. О́ıtkeni, bul jıyn álemde bolyp jatqan ótkir de ózekti máselelerge arnalyp otyr. Alys-jaqyn shetelderden jáne elimizdiń ár óńirinen arnaıy kelgen delegattar men meımandar sol máseleler jóninde pikir almasyp, óz oılaryn ortaǵa salmaq. Moderator Rız Han qatysýshylardyń Astana tórinde ótip jatqan Forýmǵa belsene qatysýlaryn ótinish retinde bildirgen soń, sózdi Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary, Eýrazııalyq Medıa-forýmdy uıymdastyrý komıtetiniń tóraıymy Darıǵa Nazarbaevaǵa berdi. Astanadaǵy sońǵy kezdesýden keıin bir jyldyń qalaı óte shyqqanyn baıqamaı da qalyppyz. Ýaqyt alǵa qaraı júıtkip barady. Keıde HHI ǵasyrda jyldar jyldam ótip jatqan sııaqty bolyp kórinedi. Biz ózgeremiz, qoǵam da ózgeredi. Qaı-qaısymyz da ózgeremiz. Eýrazııalyq Medıa-forým osymen on ekinshi ret ótip otyr, dep bastady sózin Darıǵa Nazarbaeva. Bizdiń Forýmǵa shynaıy qamqorlyǵyn bildirip, barshamyzdyń ortaq kúsh-jigerimizdi joǵary baǵalaǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa tereń rızashylyǵymdy bildirýge ruqsat etińizder. Forýmdy uıymdastyrý komıtetiniń tóraıymy, sondaı-aq, jıynǵa arnaıy kelgen Nıýt Gıngrıch, Ehýd Barak, Vladımır Pozner sııaqty qadirli meımandarǵa da rızashylyǵyn bildire kelip, Forýmnyń baǵdarlamasy men onda qozǵalatyn máselelerden habardar etti. TMD-nyń birqatar elderindegi oqıǵalardyń qaıǵy men qasiretke ulasýy, Taıaý Shyǵysta soǵys órtiniń seıilmeýi, Azııa elderinde bolyp jatqan qubylystar álemdegi kóptegen baqylaýshylarǵa «Post-Cold War Period» dep atalatyn kezeń aıaqtaldy deýge múmkindik beredi, dedi ol ári qaraı. Muny qysqasha aıtqanda, «qyrǵı-qabaq soǵystyń» aıaqtalýymen bastalǵan álemdik tarıhı dáýir óziniń máresine jetti. Álemde ne bolyp jatyr? О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń sońynda álemdik saıasatta qalyptasqan jáne jazylǵan erejeler qyzmetin toqtatty. Árbir yqpaldy kúshter olardy óz betterinshe túıindep, ózgeniń múddesimen eseptespeıtin boldy. Sodan da bolar, ǵalamshardyń ár bóliginde shıelenister oshaǵy jıi kórinis bere bastady, dedi sheshen. Budan keıin D.Nazarbaeva Forýmnyń birinshi plenarlyq otyrysynda sóz bolatyn taqyryp jaıyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, jahandyq ózgeristerdiń saıası jáne ekonomıkalyq ortalyǵy Azııaǵa qaraı oıysqan. Sondyqtan Medıa-forýmnyń eki taqyryby – Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy men Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaılarǵa arnalyp otyr. Sonymen qatar, sheshen Sırııadaǵy ahýaldy da atap ótti. О́ıtkeni, bul elde qaqtyǵystar tolastar emes. Degenmen, álemdik qoǵamdastyq Sırııada beıbitshilik ornaıdy degen senimde. Osydan eki aı buryn Sochı Olımpıadasy mıllıardtan asatyn telekórermeni ári mıllıardtaǵan medıa-bıýdjetimen ústimizdegi jyldyń eń basty gýmanıtarlyq medıa-oqıǵasyna aınalatyndaı bolyp kóringen. Biraq, ókinishke qaraı, onyń ornyn Ýkraınadaǵy qaıǵyly oqıǵalar men Qyrymdaǵy jaǵdaı basty, dep jalǵastyrdy sózin D.Nazarbaeva. Sol sebepti Forýmnyń ekinshi jumys kúni Ýkraına men osy eldiń tóńiregindegi jaǵdaıǵa qatysty sessııamen bastalmaq. Biz jaqyn dosymyz, saýda-ekonomıkalyq salalardaǵy senimdi seriktesimiz Ýkraınadaǵy ahýalǵa alańdaımyz. Bul elmen san-salaly baılanystamyz. Eýrazııalyq Medıa-forýmdy uıymdastyrý komıtetiniń tóraıymy erteń, juma kúni bolatyn ekinshi paneldi sessııanyń taqyrybymen de tanystyryp ótti. Ol «Eýrazııalyq ıntegrasııa. Ekonomıkalyq «tóńkeris» bolýy múmkin be?» dep atalady eken. Sheshen osyǵan qatysty negizgi eki máseleni atap ótti. Birinshisi – Keńes Odaǵynyń ornynda paıda bolǵan memleketterdiń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası damýyndaǵy ótpeli kezeń aıaqtalǵan. Jasalǵan taldaý osyny kórsetip otyr. Ekinshisi – Eýrazııa keńistigindegi elderdiń damý qarqynynyń árkelkiligi jóninde másele týyndaıtyndyǵy. Bul aldaǵy onjyldyqta bizdiń elderimiz sheshýge tıis asa mańyzdy túıtkilderdiń biri bolyp tabylady. Forýmda talqylanatyn sońǵy eki taqyryp ta kókeıkesti bolmaq. Bular elderdiń ımıdji men áleýmettik jelilerge arnalady. Ýkraınadaǵy ahýalǵa qatysty ótirik pen ósektiń tasqyny órship tur, dedi ol osy jaıynda. Jalǵan aqparattyń deni dál sol áleýmettik jeliler men blogtar arqyly taralýda. Túrkııada YouTube men Twitter-ge tosqaýyl qoıyldy. Artynsha Twitter-ge jol ashyldy. О́tkir pikirtalas áli tolastamaı tur. Al Reseıde Memlekettik Dýma tanymal blogerlerdi BAQ-qa teńestiretin zań jobasyn alǵashqy oqylymda qabyldady. Osy máselege qatysty qyzý talqylaý júrip jatyr. Zalda otyrǵan barlyǵymyz – Eýrazııalyq Medıa-forýmǵa qatysýshylar men meımandar sóz erkindigi men buqaralyq aqparat quraldarynyń bostandyǵyn qaltqysyz ári dáıekti túrde jaqtaıtyndar dep oılaımyn. Biz buqaralyq medıanyń jaýapkershiligin de tereń sezinemiz. О́ıtkeni, qoǵamnyń ishine iritki salyp, búldiretin de sol jaýapsyzdyq. Qazirgi zamandaǵy kóptegen shıelenis oshaqtarynyń órisin keńeıtýi mámilege júginý joldaryn bilmegendikten nemese oǵan qulyqsyz bolýdan týyndap otyr, dedi ol sóziniń sońynda. Barrıkada men maıdannyń eki jaǵyndaǵy adamdar qaýeset pen qorqynyshtyń qushaǵynda ómir súrýde. Bir-birinen úreılený senimsizdikti kúsheıtip, ózara óshpendilik pen jıirkenishti týyndatady. Buǵan tek únqatysý, senim jáne ózara túsinistikti nyǵaıta otyryp qana qarsy turýǵa bolady. Eýrazııalyq Medıa-forýmnyń ýaqyt synynan ótken asa senimdi kelissózder men ózara suhbat alańy ekendigine kúmánimiz joq.Álemdik daǵdarystyń sıpaty men saldary
Budan keıin XII Eýrazııalyq Medıa-forým «Jańa álemdegi tártip. Álemdik daǵdarystyń sıpaty men saldary» degen taqyrypta uıymdastyrylǵan plenarlyq sessııa otyrysymen jalǵasty. Árıne, HXII ǵasyrǵa aıaq basqaly álemde jańa – jahandaný úderisteriniń bastalyp ketkeni aıan. Nátıjesinde jahandaný dúnıeni tek ekonomıkalyq qana emes, sondaı-aq, saıası, áleýmettik jáne mádenı jaǵynan jańasha bólisý tásiline jol ashyp berdi. Al tutynýshy qoǵamnyń daǵdarysy, álemdik resýrstardyń sarqylýy, qaıyrshylyqqa ushyraǵan turǵyndardyń kóbeıýi – damyp kele jatqan elderdiń odan saıyn kedeılenip, baqýatty elderdiń ármen qaraı baıýyna alyp keldi. Sondyqtan, bul plenarlyq sessııa otyrysynda «Kedeı memleketterdegi azamattardyń narazylyǵy barǵan saıyn órship, ishki jáne halyqaralyq shıeleniske ulasýda. Jetekshi elder arasyndaǵy túsinispeýshilik te órship barady. Jańa álemdik tártip qaıda aparady?» syndy kóptegen saýaldar pikirtalas ózegine aınaldyryldy. Plenarlyq otyrysqa jýrnalıst, «Birinshi Arnanyń» telejúrgizýshisi Vladımır Pozner moderatorlyq etti. Alǵashqy bolyp sóz alǵan ol: «Bizdiń kópshiligimiz «qyrǵı-qabaq soǵys» jyldarynda erjetip, ómir súrdik. Bul kezeń qaýipti kezeń boldy. Eki qarsylas taraptarda ıadrolyq qarýdyń bolýy faktisinen áıteýir qaqtyǵys oryn alǵan joq, sondaı-aq, eki el bir-birine shabýyl jasamaı, sol kezde bir-birin tejeý áseri boldy. Búginde álemde «qyrǵı-qabaq soǵys» týraly áńgime kóp aıtylýda. Men óz tarapymnan bul termınologııany abaılap qoldaný qajet der edim. Kezindegi «qyrǵı-qabaq soǵys» ıdeologııalyq kúrestiń saldary edi. Al qazirgi tańda kóp aıtylatyn «qyrǵı-qabaq soǵys» – bul da ıdeologııa. Biraq bul múldem basqa ıdeologııa. Burynǵy ýaqytta álem bir tarapqa nemese ekinshi bir tarapqa sáıkes ıkemdeletin edi, al qazir mundaı nárse joq. Qazir álemniń kóptegen elderi aıtatyndaı, «árkim tek ózi úshin» qaǵıdaty aldyńǵy orynǵa shyqty. Qazir burynǵydaı «birtutas maıdan shepteri» joq ekenin kóremiz. Bul – qaýipti. Ýkraınada, Irakta, Iranda, Sırııada, Soltústik Koreıada neshe túrli jaǵdaılardyń oryn alýynan osyny ańǵarýǵa bolady», dedi sheshen. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda álem nazaryn ózine aýdarǵan aıryqsha ózekti máseleler bar. Olar – Ýkraınanyń ońtústik-shyǵysynda qalyptasqan jaǵdaı, Kıevtiń aldaǵy ýaqyttaǵy áreketi men qadamy, bul rette Reseıdiń ustanymy. Ekinshiden, Palestınadaǵy «Fath» pen «Hamas» arasynda qol jetkizilgen kelisim máselesi. Osylaı deı kele, V.Pozner sóz tizginin taqyryp aıasynda sóıleýge kelgen spıkerlerge usyndy. Jaryssózdi «Asmaýt» partııasynyń jetekshisi, Izraıldiń burynǵy Premer-mınıstri Ehýd Barak bastady. «Fath» pen «Hamas» máselesine keler bolsam, bizdiń basym kópshiligimiz úshin bul másele tańdanys týdyrdy. Sebebi, kelissózderdiń aıaqtalýyna bir aptadaı ýaqyt qaldy. Árıne, «Hamas» buryn qol jetkizilgen kelissózdi moıyndaǵysy kelmeıdi. Sondaı-aq, «Hamastyń» keıbir is-áreketteri men ustanǵan qaǵıdattaryna qarasaq, olar beıbitshilikti ornatýdy emes, soǵysty jalǵastyrǵysy keletinderin ańǵaramyz. Men sońǵy baǵa bolmaıdy dep úmittenemin. Bul rette «Hamas» úshin durys tásil Izraıldi moıyndaý, ekinshiden, terrorlyq is-áreketterden bas tartý, sondaı-aq, Izraıl men Palestına bılikteri arasyndaǵy barlyq kelissózderdi moıyndaý bolmaq der edim. Iаǵnı, Vashıngtonnyń ustanymy osyndaı bolsa, olar eki tarap arasyndaǵy kelissózderdi júrgizýdiń tásilderin jalǵastyrýy kerek. Bul – eki jaqqa da tıimdi bolar edi. Bul barlyq tarap úshin de mańyzdy. Bul rette jaǵdaıdy ýshyqtyrmaý qajet. Izraıl de myqty memleket, Palestınanyń da ustanymy óte myqty. Biraq, soǵan qaramastan, qandaı da ózgeshe kelissóz tetigin taýyp, durys memlekettik sheshim qabyldaý qajet. Bul eki jaqqa da nuqsan keltirmeý úshin, eki jaqqa da qaýip tóndirmeýdi oılastyrý úshin kerek, dedi Ehýd Barak. Sondaı-aq, ol Irannyń ıadrolyq derjavaǵa aınalýy álemge qaýip tóndiredi degen oıyn da jetkizdi. Budan keıingi kezekte Úndistan Syrtqy ister mınıstriniń burynǵy orynbasary Radjıv Sıkrı de Palestına men Izraıl arasyndaǵy teketires pen qarama-qaıshylyqty jaǵdaılarǵa baılanysty óz oıyn bylaısha sabaqtady. «Árıne, biz Taıaý Shyǵysta oryn alǵan jaǵdaılardan sabaq alatyndaı boldyq. Sondyqtan, qandaı da bir kez kelgen máselede kelissózge kelmeıtin bolsa, jaǵdaı ýshyǵyp ketýi múmkin. Al Iranǵa keler bolsaq, Iran, eger ıadrolyq derjavaǵa aınalsa, Taıaý Shyǵysqa ǵana emes, dúnıejúzine de qaýip tóndiredi», dedi ol. «Ál-Jumhurııa» saıasat pen qaýipsizdikti zertteý ortalyǵynyń dırektory Samıh Seıf Ál Iаzal: «Egıpette biz de «Hamastan» zardap shegip júrmiz. «Sebebi, «Hamas» agressııalyq qadamdarǵa kóp barady. Biraq, meniń oıymsha, eger Izraılmen salmaqty kelissóz júrgiziletin bolsa, teketirestiń belgili bir dárejede aldyn alýǵa jáne eńserýge bolatyn sekildi. Meniń oıymsha, Palestına kelissóz ústeline otyrýy kerek. Sol arqyly olar kelissózdiń bastapqy kezeńine keletin bolady. Iаǵnı, budan shyǵatyn qorytyndy mynadaı: Izraılmen kelissóz júrgizýdiń biryńǵaı formasy bolýy kerek. TMD elderi ınstıtýtynyń dırektory Konstantın Zatýlın Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıǵa baılanysty «kimdiki durys, kimdiki burys» degen turǵyda reseılik taraptyń birjaqty ustanymda turmaıtynyn alǵa tartty. «Meniń oıymsha, bul teketires pen qarama-qaıshylyq keń jaıylyp ketpeýi kerek. Iаǵnı, óńirdiń basqa, jańa elderin qamtymaýy tıis. Bul rette, biz bul kezeńde Sırııaǵa qarsy áskerı operasııanyń qajet bolmaǵanyna, oryn almaǵanyna qýanyshtymyz. Biz Iranda, ásirese, prezıdent aýysqannan keıin Iran problemasyn talqylaýǵa qatysty ózara túsinistiktiń baıqala bastaǵanyna qýanamyz. Osydan 1 jyl buryn «Sırııa – shabýyl obektisine ǵana emes, halyqaralyq shabýyldyń obektisine aınalýy múmkin ekeni aıtylǵan edi. Árıne, Sırııada azamat soǵysy áli de jalǵasyp jatyr. Bul eshkimdi qýanta almaıdy», dedi K. Zatýlın óz sózinde. Plenarlyq sessııa otyrysynyń tartysty, pikirtalasqa toly ótkeni sonshalyq, onda Ýkraına máselesine qatysty ashyq pikirler aıtylyp jatty. Máselen, AQSh Kongresi О́kilder palatasynyń eks-spıkeri Nıýt Gıngrıchtiń sózi osy aýanda órbidi. «Pýtın myrza Sochıdegi Olımpıadany sátti ótkizý úshin mol qarjy bóldi. Bul Reseı Federasııasynyń bedelin bıiktetýi kerek edi. Biraq, sońǵy ýaqytta bolǵan jaǵdaılar bul bedeldiń ǵumyrynyń qysqa bolǵanyn aıǵaqtap berdi. Reseıdiń qarajaty jeterlik, sol sebepti onyń ekonomıkalyq oıyndy jalǵastyra berýge jáne ózgeniń ekonomıkasyna nuqsan keltirýge qaýqary jetedi. Alaıda, jaqyn bolashaqta belgili bir tepe-teńdik jaǵdaıdyń oryn alatynyna úmitim bar», dedi amerıkalyq azamat. NATO Bas hatshysynyń orynbasary Alessandro Mınýto-Rıssonyń sózi de ózgeshe shyqty. Ol: «Burynǵy kezdegi jaǵdaı men qazirgi kezdegi jaǵdaıdy salystyratyn bolsaq, qazir adamzattyń adamzatty joıyp jiberýge múmkindigi jetedi. Eger ıadrolyq soǵys bastalatyn bolsa, jer betinde eshkim de, eshteńe de qalmaıdy. Mine, bul máseleniń ózekti bolatyny osydan. Iá, keıbir elde ıadrolyq qarý bar. Jalpy, men kez kelgen eldiń ıadrolyq qarýǵa ıe bolmaǵany, «sum qarýdan» bas tartqany úshin qoldan kelgenniń bárin jasar edim. Iran, Soltústik Koreıa, meıli qaı el bolsyn, eshbir elde eshqashan ıadrolyq qarýdyń múldem bolmaǵanyn qalaımyn», dedi óz sózinde. Plenarlyq otyrys sońynda jaryssózge shyqqan spıkerler jahandyq daǵdarystyń sıpaty men sebebine, saldaryna, onyń ishinde Taıaý Shyǵys, Ýkraına, Iran máselelerine qatysty zaldan qoıylǵan suraqtarǵa jaýap berdi. Plenarlyq otyrysty aıaqtaǵan Vladımır Pozner qorytyndysynda bylaı dedi: «О́kinishke qaraı, kóptegen elde BAQ negatıvti ról atqarady. Sebebi, kóp jaǵdaıda biz birjaqty beıneleý alamyz. Men kóptegen BAQ-ta jumys istedim. Onyń ishinde amerıkalyq, aǵylshyndyq, fransýzdyq, reseılik buqaralyq aqparat quraldary da bar. Sol sebepti, men sizderge bylaı dep aıtar edim. Siz eshqashan, esh jerde bir máselege qatysty tolyq kartınany ala almaısyz. Siz BAQ usynǵysy keletin kartınany ǵana kóre alasyz. Sondyqtan, árbir jýrnalıstiń mindeti – shamasy kelgenshe, meılinshe shyndyqqa sáıkesetin obektıvti málimet berý, taratý. Másele tek saıasatqa, aqshaǵa tirelmeýi kerek. Demek, halyqqa qoldan kelgenshe shynaıy aqparatty nasıhattaǵan jón bolar edi».Iran máselesin qaýzaǵan otyrys
Tústen keıingi Medıa-forýmnyń kún tártibine shyqqan másele – Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy tóńireginde órbidi. «Sońǵy otyz jyldan astam ýaqyttan beri alǵash ret «altylyq» elderi Iran máselesin dıplomatııalyq jolmen sheshý jóninde kelisim jasady. Alaıda, saıası arenadaǵy ıadrolyq «oıynǵa» qatysty bul máselege núkte qoıýǵa bola ma? Tarıhı kelisimniń buzylýy nemese onyń oryndalmaı qalýy múmkin be? AQSh Iranǵa qarsy qaıtadan sanksııa engizbeı me? Tehrannyń josparynda Vashıngtonǵa qarsy shyǵý qarastyrylǵan ba?» degen saýaldarǵa jaýap izdelinedi degen májiliske moderatorlyq etýshi Euronews telearnasynyń Shyǵys Eýropa bıýrosynyń jetekshisi Serdjıo Kantone spıkerlerdi ortaǵa shaqyrdy. Jalpy, Irandaǵy ıadrolyq másele týyndaýynyń túbirin izdesek, onda búgin Iranǵa qarsy sanksııa qoldanýshy, Iran ıadrolyq baǵdarlamasynyń basty opponenti AQSh alǵa shyǵady. Kezinde Iranda bılik basynda shah Muhamed Reza Pehlevı otyrǵan tusta AQSh joǵary deńgeıde baıytylǵan ýran paıdalanylatyn 5 megavattyq atom zertteý reaktoryn qoldan bergen bolatyn. Oǵan ıadrolyq janarmaı retinde 93 paıyzdyq baıytý deńgeıindegi ýran paıdalanyldy. Ol degenimiz, is júzinde ıadrolyq qarý materıaly bolyp tabylatyn. Keıinirek, AQSh osy ortalyqqa jylyna 600 kg-ǵa deıin plýtonıı bólip shyǵara alatyn arnaıy «ystyq kameralardy» da jiberdi. Iranǵa osy salaǵa qajetti mamandardy oqytýǵa kómektesip, qajetti ıadrolyq jabdyqtardy jetkizip berip otyrǵan AQSh, 1979 jyly ıslam tóńkerisi bolyp, shah taqtan taıyp, bılik aýysqanda júrisinen jańyldy. Endi Irannyń ıadrolyq zertteýler baǵytyndaǵy jańa áriptesiniń qataryna Qytaı men Shveısarııa, Germanııa, Nıderland memleketteri enip, al 1992 jyly Reseı men arada atomdy beıbit maqsatta paıdalaný jóninde kelisim jasaldy. Keıinnen Reseı men Iran arasynda Býsher AES-iniń birinshi blogynyń qurylysyn salýǵa kelisim túzelse, 1995 jyly AQSh Iranǵa qarsy sanksııa engizip, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasynyń máselesi bitpes daýǵa aınalyp ketti. Qalaı bolǵanda da, Irannyń ıadrolyq problemasy álem nazarynda ekeni aıan. Sondyqtan da Medıa-forým otyrysynyń birshama ýaqytynyń osy taqyrypqa arnaıy baǵyttalýy da osy álemdik nazardan týyndap otyr. Másele týrasynda óz pikirin aıtqan Nıýt Gıngrıch: «Eger Iran ıadrolyq qarý jasaý jolyn ári jalǵastyra beretin bolsa, AQSh Kongresi prezıdentke Iranǵa qarsy óte qatal sanksııalar qabyldaýdy talap etetini esh kúmán týǵyzbaıdy», dese, Iran Syrtqy ister mınıstriniń keńesshisi Seıed Muhammed Kazım Sadjapýr: «Meniń sizderge aıtatynym, Iranda atom áskerı baǵdarlamasy bolǵan emes, bolmaıdy da. Bul – Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy beıbit maqsatqa paıdalanýy múmkin emes degen oıdy mılaryna bekitip alǵan adamdardyń syńarjaq pikiri. Álemdik BAQ-tardyń Iranǵa jasap bergen jaǵymsyz beınesi men sanksııalardyń áserin naqty sezingen Iran eń joǵary dárejedegi ashyqtyqty usynýda. Irannan týǵan qaýipti seıiltý úshin MAGATE sarapshylaryna esik ashyp qoıdyq» degen jaýabyna moderator: «Degenmen, Iran ıadrolyq baǵdarlamasynan týyndaıtyn qaýipsizdik máselesi aımaqtaǵy elderdi de oılantady dep bilemin» dep baryp, Nıýt Gıngrıchten bul jaıynda ne aıtar edińiz dep suraǵan. Amerıkalyq bolsa, bul oraıda men qashanda ırandyqtardyń ıadrolyq máselege qatysty túsindirmesin tyńdaý qıynǵa túsetinin bilemin. Alaıda, osy jerge Iran ókiliniń bizde ıadrolyq qarý joq jáne bolmaıdy degen málimdemesin estigen soń eger Iran áskerı baǵdarlamada atomdy qoldaný múmkindigin paıdalanbaımyz jáne bul baǵytta óte ashyqtyqqa umtylamyz degen ýádesinde tursa, problema sheshiledi. Sizdiń eldiń jer astyna nysandar jasyrýlaryńyz, ashyqtyqtan, móldirlikten qashqandaryńyz álemdi Iran atom qarýyn jasaýda degen oıǵa ákeldi, degen. Munan soń sóz kezegi berilgen úndistandyq Radjıv Sıkrı: «Men Iranda áldeneshe ret boldym. Irandyqtarmen kezdesý barysynda túıgenim, olar óte aqyldy adamdar, olar ózderiniń ómirine balta shabatyn aqymaqtar emes. Irandyqtar atom qarýyn jumsaý úshin tetikti basyp qalady deý óte artyq aıtqandyq bolady. Máselen, men óz elimdi mysal etsem, ırandyqtarda da bizderdeı ózderine degen qurmet sezimi bar. Olardyń Iаdrolyq taratpaý jónindegi kelisim boıynsha ýran baıytýǵa quqyǵy bar. Iran ózderiniń sol quqyǵyn tanýdy qalaıdy. Al birjaqty sanksııany qabyldaýdy kúsh kórsetý dep bilemin. Al kúsh kórsetilgende oǵan qashanda qarsy qımyl ózdiginen týmaı ma?! Sondyqtan men sanksııaǵa múlde qarsylyǵymdy jetkizgim keledi», dedi. Reseılik Radjab Safarovtyń pikiri de úndilik spıkermen úndesip jatty. Amerıkalyqtar sanksııalaý saıasatynyń sońyna túsip, óz halqynyń da, ózgeniń de múddesin eskerýden qalyp barady degen reseılik sarapshy ári qaraıǵy oıyn bylaısha jalǵady. AQSh Iranǵa qatysty sanksııa qabyldaǵanda ony Iran halqynyń múddesi úshin jasadyq deıdi. Al men aıtar edim, ırandyq top-menedjerler buryn qalaı shalqyp ómir súrse, solaı jalǵastyryp jatyr. Al álemdik saýda naryǵynan ırandyqtardy alastaý qarapaıym halyqqa soqqy bolyp tııýde. Tuıyqtalǵan ortada ómir súrip jatqan halyqtyń kúrmelgen tusaýdan adymy ashylmaı otyr. Iran-Amerıka ulttyq keńesiniń prezıdenti (AQSh) Trıta Parsı da sanksııaǵa qatysty óz pikirin aıtqan. Sanksııa Iran ekonomıkasyna bolmasa, ıadrolyq baǵdarlamaǵa esh áserin tıgizgen joq dep aıtýǵa bolady. Meniń oıymsha, bul jerde sanksııa emes, dıplomatııa jumys jasaýy tıis. Alaıda, Prezıdent Obamaǵa bul jerde Kongress tarapynan sanksııa qoldaný týrasynda qysym bolǵanyn da aıta keteıin, dep Prezıdent Obamany qorǵaı sóıledi. Iran ókili bolsa, eń mańyzdysy, Jenevada dıplomatııalyq qadamnyń oń baǵytty ustanǵany bolýy tıis. Iran – álemdik tarıhqa jańadan kirgen memleket emes, Iran – ejelden kele jatqan álemdik saıasatta óz orny bar memleket, ıran halqy – álemdik órkenıettiń óz úni bar oıynshysy. Bizdegi revolıýsııa úsh urandy alǵa shyǵardy. Onyń birinshisi – táýelsizdik, ekinshisi – erkindik, úshinshisi – Islam Respýblıkasy. Táýelsizdik bizdiń paıymda óte joǵary mánge ıe. Biz eshkimniń artynan ermeımiz. Irandy túsiný kerek nemese túsinýge tyrysý kerek, Iran eshbir eldi kúshpen basý, joıý degen túsinikti qabyldamaıdy. Sondyqtan aımaqtaǵy palestınalyqtardyń taǵdyrynda da osy ustanymdy durys dep qabyldaıdy. Iran aımaqtaǵy tynyshtyq pen beıbitshilikke óz úlesin qosady. Iran halqy yntymaqtastyqty qalaıdy, dedi. Munan keıingi oı aıtqan spıker Safarov: «Meniń Iran-Reseı qatynastarymen aınalysqanyma biraz jyldyń júzi boldy. Iranǵa da jolym túsip turady. Irannyń búkil álemdi aldap, ıadrolyq qarý jasap jatyr degeni aqylǵa syımaıdy. Men bir de bir saıasatkerden, bir de bir mamannan sondaı bir habardyń ushyǵyn da estip kórmeppin. Olardyń arasynda maǵan óte jaqsy senim kórsetetin jandar bar ekenine ılanyńyzdar. Irandaǵy ıadrolyq qarý týraly áńgimeniń túp tórkininde basqa saıasat jatqanyn uǵynýǵa tıispiz», dep oıyn aıaqtady. 2 saǵat boıyna úzbesten júrgizilgen Iran ıadrolyq baǵdarlamasy jaıyndaǵy pikirtalas medıakeńistikte júrgen árbir jandy túrli oılarǵa shomyldyrdy. Qatysýshylar san-saqqa júgirgen júırik oıdyń jeteginde Iran problemasynyń oń sheshimin tabýyn kútkendeı áser qaldyrdy.Taıaý Shyǵys túıini qaıtse sheshiledi?
Medıa-forýmnyń birinshi kúngi sońǵy májilisiniń taqyryby Taıaý Shyǵys túıinine arnaldy. Osy aımaqtaǵy negizgi kúshterdiń arasalmaǵy qandaı? Negizgi oıynshylardyń kózdegen maqsaty ne? Sırııadaǵy shıelenis oshaǵy qaıda jáne ondaǵy otty qalaı óshirýge bolady? Jergilikti turǵyndar ishki saıası máselelerdi sheshýge sheteldikterdiń aralasýyna qalaı qaraıdy? Mine, osy sııaqty suraqtar ortaǵa tastalǵan edi. Májiliske «Russia Today» telearnasynyń júrgizýshisi Oksana Boıko moderatorlyq etti. Ol májilisti aǵylshyn tilinde júrgizip otyrdy. Ol alǵashqy sóz kezegin Ehýd Barakqa berip, Taıaý Shyǵystaǵy kıkiljińniń negizgi oshaǵy ızraıldikter men palestınalyqtar arasyndaǵy tartys degenge óz kózqarasyńyz qandaı dep surady. Men Taıaý Shyǵystaǵy daǵdarystyń negizgi kózi Izraıl men Palestına arasyndaǵy tartys dep sanamaımyn, dep bastady óziniń sózin E.Barak. Bul tek bizdiń problemamyzdyń bir ushyǵy ǵana. Árıne, ony da sheshý kerek. Sondaı-aq, men osyndaǵy Reseı men Sırııa problemasynyń da sheshilgenin qalar edim. Men Premer-mınıstr bolyp turǵan kezimde Sırııamen kelissózder júrgizip, eki eldiń arasynda beıbit qatynas ornatýǵa talaı ret tyrystym. О́kinishke qaraı, bizdiń usynysymyzdan eshqandaı nátıje shyqpady. Taıaý Shyǵystyń óz erekshelikteri bar, ol Batys Eýropaǵa da, Soltústik Amerıkaǵa da múlde uqsamaıdy. Munda álsizge degen janashyrlyq joq. Osyndaı máselelerdi ashyq aıtyp, biz beıbit kelisimge kelýge daıyndalýymyz kerek. Osydan keıin moderator sózdi ulybrıtanııalyq saıasattanýshy, jýrnalıst Harvı Morrıske berdi. Siz – osy aımaqty barynsha kóp jazǵan adamsyz. Ásirese, sońǵy úsh jylda Sırııada bolǵan kıkiljińderdi kóp kórsettińiz. Sizdiń osy aımaq týraly pikirińiz qandaı? –dedi oǵan moderator. Egıpet, Sırııa, Lıvııada bolyp jatqan kıkiljińderdi batystyq BAQ-ta demokratııalyq ózgeristerge degen umtylys dep baǵalaıtyn úrdis bar. Bul oıdyń durys jaǵy da bar, sonymen birge, shyndyqqa múlde janaspaıtyn jaǵy da bar. Men ózim «arab kóktemi» demokratııalyq ózgeristerge ákeletin shyǵar degen úmitte bolǵan edim. Biraq úmitim tolyǵymen aqtalǵan joq. Biraq báribir, demokratııalyq ózgerister bul elderge jetetininen úmittimin. Tek ázirge oǵan erte sııaqty. Alaıda, tóńkeristerdiń túbi báribir durys nátıjege qol jetkizedi dep oılaımyn, dedi ol. Onyń oıyn túrkııalyq jýrnalıst Savash Gench jalǵastyrdy. Men aımaqtaǵy birde-bir oıynshy «arab kókteminiń» keletinine daıyn bolǵan joq dep oılaımyn, dep bastady ol óziniń sózin. Bul tóńkeristerge qatysty qoǵamda demokratııalyq ózgerister ákeledi degen emes, qaı top jeńer eken, qaı topty qaısysy qoldar eken degen sııaqty dogmatıkalyq kózqarastar ǵana boldy. Endi Sırııaǵa qatysty aıtar bolsam, mundaǵy oqıǵalar da qalypty qısynǵa kelmeıtinin eskerý kerek. Máselen, Sırııa oqıǵasy bastalǵanda barlyq batystyq kózqarastaǵylar Bashar Asadtyń eki nemese úsh aptaǵa ǵana shydaıtynyn aıtyp, boljamdar jasap, shýlaǵan edi ǵoı. Al ondaǵy kıkiljiń úsh jylǵa aınalyp barady. Kıkiljiń bastalǵanda Sırııa qoǵamyndaǵy Asadty qoldaýshylar úlesi 30 paıyzdyń tóńireginde ǵana bolǵan. Árıne, Asadty Iran, Reseı, artynan Qytaı da qoldaıtynyn kórip otyrmyz. Tipti, Izraıldegi konservatorlyq kózqarastaǵylar da Asadty qoldaıdy. Qazir onyń pozısııasy áldeqaıda kúsheıgen. Sondyqtan «arab kókteminiń» qandaı bolaryn aldyn ala eshkim de durys boljaı almady dep nyq senimmen aıta alamyn. Jýrnalıster arasynda Taıaý Shyǵys problemalaryn demokratııalyq úderister turǵysynan ǵana baǵalaýǵa tyrysýshylyq bar, osynyń ózi, menińshe, qate kózqaras. Osy arada talqylanyp jatqan máselege Reseıdiń birinshi arnasynyń júrgizýshisi, belgili saıasatker Maksım Shevchenko aralasty. Taıaý Shyǵys óte úlken, tragedııalyq shahmat taqtasy dep aıtar edim, dep bastady ol óz sózin. Onda HH jáne HHI ǵasyrlardaǵy uly derjavalar oınaıdy. Oıyn tasy halyqtardyń taǵdyry. Ásirese, evreı men palestına halyqtarynyń taǵdyry oıynshyqqa aınalǵan. Qoryta aıtar bolsam, Taıaý Shyǵys – álemdik tártiptiń qylmyskerligi men aıarlyǵynyń aıqyn kórinetin jeri. Derjavalar túrli toptarǵa aqsha tólep, ózderiniń qylmystyq joldaryn jabady. Men Bashar Asadpen birneshe ret kezdesken adammyn. Oftalmolog mamandyǵyn meńgergen ol ózin bir ýaqytta «qanisher tıran» dep ataıdy dep oılamaǵany haq. Sırııanyń ózin alar bolsaq, bul el taıaýshyǵystyq túsinikpen qaraǵanda, birshama erkin, bostandyq súıgish el bolǵan. Árıne, onda batystyq túsiniktegi erkin BAQ joq, alaıda onda din erkindigi bar. Kimniń qandaı dinde, qandaı aǵymda bolǵysy kelse de onda erkindik boldy. Men Reseıdegi dinı ekstremısterdiń bári derlik Sırııada oqyǵanyn bilemin. Bul eldiń taǵy bir ereksheligi, kezinde ol óziniń aýmaǵyna 1,5 mln. bolatyn ıraktyq, 600 myń palestındik, 1 mıllıonǵa jýyq lıvandyq bosqyndardy qabyldady. Sırııanyń ıyǵyna túsken adamı, qoǵamdyq aýyr júkteme birde-bir taıaýshyǵystyq elge túsken emes. Al Sırııany joıýǵa, naqty aıtqanda, Bashar Asadty taqtan taıdyrýǵa baǵyttalǵan soǵysty men otarlyq basqynshylyqtyń jalǵasy dep baǵalaımyn. Árıne, munda burynǵydaı brıtanııalyq áskerdiń qyzyl formasyn kıgender emes, kózge kórinbeıtin aqshalar belsendi áreket etýde. Aqsha berý arqyly derjavalar Taıaý Shyǵys elderin bir-birine aıdap salýda. Sondyqtan biz Taıaý Shyǵystyń bostandyqqa jetýin talap etýimiz kerek dep sanaımyn. Eshkim syrttan aralaspasa, mundaǵy halyqtar, sonyń ishinde evreıler men palestınalyqtar ózara ortaq til tabady. Osy arada áńgimege taǵy da Ehýd Barak aralasty. Júrgizýshi O.Boıko onyń Sırııamen ortaq til tapqysy kelgen umtylystaryn eske alyp, osy taqyrypty jalǵastyrýyn ótinedi. Men ózimniń sózimdi aldymen reseılik áriptesimniń pikirimen kelispeıtindigimnen bastaǵym keledi, dedi E.Barak. Siz Taıaý Shyǵystyń kıkiljińder ortalyǵy retindegi rólin asyra kórsetip otyrsyz. Siz aıtqan shahmat taqtasy keshe men búgin paıda bolǵan joq, ol – tarıhtyń tereń qoınaýynan jalǵasyp kele jatqan tartystyń kórinisi. Munda memleketterdiń qýaty bir adamnyń taǵdyryna baılanyp qalǵany keńinen oryn alǵan. Máselen, H.Múbárak álsiregen edi, Mysyrda tóńkeris boldy. Sol sııaqty «Ál-Kaıdany» munda eshqandaı derjavalar jasaǵan joq, ol – osy jerdiń óz ónimi. Múmkin, siz aıtqan úlken oıynshylardyń múddeler qaqtyǵysy osy jerde alǵash dánin sepken shyǵar-aq, biraq ony eshkim de josparlaǵan joq. Sondyqtan bul jerden syrttan tańylǵan qandaı da bir jasandy qaskúnemdikti izdeýdiń qajeti joq, dedi Izraıldiń burynǵy Premeri. Odan keıin spıker júrgizýshiniń suraǵyna oıysyp, B.Asadpen eki aradaǵy kelissózderdiń nege nátıjeli bolmaǵanyna toqtaldy. Men Asadty kelissózder jasaýda óte qıyn opponent bolǵanyn atap ótkim keledi, deı kelip, odan ári Bashar Asadtyń jeke basyna qatysty jaıttarǵa toqtaldy. Sonyń ishinde onyń taza, demokratııalyq saılaýda jeńiske jetpegenin, bılikti ákesinen muraǵa alǵanyn aıtty. Sonymen birge, búgingi soǵysqa baılanysty onyń basyna birqatar syndar aıtty. Osy baǵytta tym uzaq sóılegen E.Barakty basqalarǵa ýaqyttyń ólsheýli ekenin eskertip otyratyn júrgizýshi toqtatpaı, kóp ýaqyt bergenin aıta ketý kerek. Ol sózin aıaqtaǵanda M.Shevchenko oǵan replıka jasap, ózi eshqandaı «Ál-Kaıda» emes, ekonomıka men memleketaralyq qatynastarǵa baılanysty oılaryn jetkizgenin atap ótti. Kúshti derjavalar bul jerge aralasýyn eshqandaı tarıhı túbirlermen baılanystyrýdyń qajeti joq, munda tek taza ekonomıkalyq, geosaıası múdde ǵana bar, dedi ol. Bir qyzyǵy, osy májiliske spıker retinde shaqyrylǵan sırııalyq «Ál Arabııa» telearnasynyń jýrnalısi Basıl Haj Jasım pikirtalasqa qatysýdan bas tartyp, minberge kóterilgen joq. Tek óziniń oıyn zaldan aıtty. О́kinishke qaraı, onyń sózderi anyq estilmedi. Onyń kózqarasynyń uzyn-yrǵasy Ehýd Baraktyń oılaryn teristeýge baǵyttaldy. Búgin Medıa-forým jumysyn odan ári jalǵastyrady. «Egemen Qazaqstannyń» tilshiler toby.FORÝMǴA QATYSÝShYLAR NE DEIDI?
Savash GENCh, Túrkııanyń «Týdeı zaman» gazeti bas redaktorynyń orynbasary: – Eýrazııalyq Medıa-forýmnyń plenarlyq otyrysy barysynda Túrkııa bıliginiń «Youtube» jáne «Twitter» saıttarynyń jabylyp, biraz ýaqyttan soń qaıta ashylǵany jóninde de sóz boldy. Bul áleýmettik jelilerdiń Túrkııa aýmaǵynda jabylýynyń ózindik sebepteri bar. Al «Twitter»-diń qaıta ashylýyna keletin bolsaq, bizdiń elimizde táýelsiz sottar qyzmet etedi. Eldiń Joǵarǵy soty atalǵan saıttyń jabylýyn adam quqyǵyna qarsy dep taýyp, onyń qyzmetin jalǵastyrýyna ruqsat etti. Kez kelgen memlekette sóz bostandyǵyna zań boıynsha shekteý qoıylmaǵan. Biraq, kópshilik elderde bul másele tolyq júzege asyrylmaıdy. Sebebi, jýrnalıster bılikke qarsy maqala jazyp, telehabarlar uıymdastyrýdan tartynady, táýekel ete almaıdy. Jumystan, qyzmetten aıyrylyp qalamyn ba, dep seskenedi. Al Astanada ótip jatqan Medıa-forýmda bireýge unaıtyn, bireýge unamaıtyn pikirler aıtylýda. Ásirese, Ýkraınadaǵy saıası turaqsyzdyqqa, Qyrymnyń Reseı quramyna kirýine, Taıaý Shyǵystaǵy problemalarǵa kóbirek nazar aýdarylyp otyr. Ol durys ta shyǵar. О́ıtkeni, ózekti problemalar osyndaı ashyq alańda sóz bolǵany jón. Aleksandr AVAZAShVILI, shveısarııalyq «CIS+» kompanııasynyń ókili: – Bizdiń kompanııa birqatar jyldardan beri osy jıynǵa qoldaý kórsetip keledi. Forým álemdegi ózekti máselelerdi jýrnalıster arasynda talqylaıtyn ashyq alań ǵana emes. Oǵan belgili saıasatkerler de, ǵylym qaıratkerleri de, úkimettik emes uıymdardyń ókilderi de qatysyp, óziniń oı-pikirin bildirýge múmkindigi bar. Túske deıin ótken birinshi paneldik otyrysta qazirgi kezde Ýkraınada, Taıaý Shyǵystaǵy birqatar elderde bolyp jatqan jaǵdaılar talqylandy. Mundaı jıyndar buqaralyq aqparat quraldary ókilderiniń bir-birimen erkin otyryp, pikir almasýlaryna taptyrmaıtyn oryn bolyp tabylady. Ony Azııa men Eýropany jalǵastyratyn kópir dese de bolady. Kóp jyldardan beri Medıa-forým Astanada turaqty ótip keledi. Buǵan qyzyǵýshylar qatary da kóbeıe túsýde. Mine, bul Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeıdegi bedelin ósire túsedi. Sebebi, búginde BAQ-tyń jóni de, róli de erekshe bólek bolyp tur. Zaza MEZVRAShVILI, táýelsiz jýrnalıst (Grýzııa): – XII Eýrazııalyq Medıa-forýmnyń jumysyna, jalpy alǵanda, kóńilimiz tolatyn túri bar. Bul oraıda, forýmnyń uıymdastyrýshylaryna alǵysymdy bildiremin. Sebebi, Astana qalasynda uıymdastyrylǵan úlken aýqymdaǵy mundaı únqatysý alańy kóp elge úlgi bolady dep oılaımyn. Árıne, kóptegen taqyryptar kóterildi, qarama-qaıshylyqqa toly máseleler aıtyldy. Máselen, jahandyq daǵdarys, Iran jáne Izraıl qarym-qatynasy, Ýkraınada qalyptasqan jaǵdaılar, Taıaý Shyǵys tóńireginde biraz máseleniń basy qaıyryldy. Mundaı jan-jaqty talqylaýdyń negizinde túıtkildi dúnıelerdiń túıinin tarqatý, máselege birjaqty qaramaý jatyr. Demek, bul forýmnyń Ortalyq Azııa óńiri úshin de mańyzy zor. Sebebi, forýmnyń ózeginde, túp negizinde 3-shi dúnıejúzilik soǵysty boldyrmaý jatyr. Osynyń ózi biraz jáıtti ańǵartady. Forým aıasynda kóp memlekette buqaralyq aqparat quraldarynyń negatıvti ról atqaratyny, bizge birjaqty kartınalar kórsetiletini aıtyldy. Sondyqtan, rasynda da árbir jýrnalıst shyndyqqa sáıkes keletin obektıvti málimet taratýǵa aıryqsha jaýapkershilikpen qaraǵany jón. Konstantın ZATÝLIN, Reseıdegi TMD elderi ınstıtýtynyń dırektory: – Álemdik buqaralyq aqparat quraldarynda «qyrǵı-qabaq soǵys» qaıta oralýy múmkin degen pikirler aıtyla bastady. Ásirese, sońǵy kezde. Osyǵan baılanysty túrli kózqarastar kórinis beretini jasyryn emes. Reseı «qyrǵı-qabaq soǵysqa» umtylmaıdy. Biz álemde ózara túsinistik qalyptasýyn qalaımyz. Batys Reseıdi Kanada men Meksıkany AQSh-qa qarsy qoıýǵa árekettenýde dep oılaıdy. Mundaı pikirdegiler qatelesedi. Amerıkanyń áskerı kemeleri Qara teńizge eshqashan kelip kórgen emes. Qazir olardyń kemeleri Qara teńizde kórine bastady. Eger bizder bir-birimizdi sóz júzinde emes, naqty is júzinde qurmetteı bilsek, «qyrǵı-qabaq soǵysqa» jol berilmeıdi. –––––––––––––––– Sýretterdi túsirgen Erlan Omarov.