Quryltaı qaǵıdaty

5 maýsymda Qazaqstanda ótken referendým – jańarýdyń zańdyq negizderin rásimdedi. Daýys berýge kelýshiler men jańarýdy qoldaýshylardyń paıyzdyq esebine qarap, kóńil toǵaıyp, eldik birliktiń áleýeti artqanyn túsingendeı boldyq. Muny senim men jaýapkershiliktiń bıik úlgisi deýge tolyq negiz bar.

Biz osy referendým men taıaýda Ulytaýda ótken Ulttyq quryl­taı arasynda bir-birin tolyq­tyratyn tabıǵı sabaqtastyq baryn jaqsy bilemiz. О́ıtkeni ekeýi de – senimniń júgin arqalaǵan qoǵamdyq-saıası bilik synaǵy. Daýys berý nemese tańdaý – atqarýshy bılik jumysyna jal­pyhalyqtyq baǵa berý nemese jurtshylyq ólshemi bolsa, jańa formatta túrlenip jat­qan quryltaı – qoǵamdyq pikir aınasynyń alańy.

Memleket basshysy Uly­taý­daǵy alqaly jıynda: «Biz búkil el bolyp Jańa Qazaq­stan­dy quramyz. Bul – ońaı sharýa emes. Jurtymyz jańasha ómir súrýge beıimdelýi qajet. Hal­qy­myzdyń sana-sezimi, qun­dy­lyqtary túbegeıli jańa­rýy kerek. Sonda ulttyń jańa sapasy qalyptasady. Bir sóz­ben aıtqanda, barsha elimiz ja­ńa­rady. Jańa Qazaqstan bir kún­de nemese bir jylda quryl­maı­­tyny anyq. Bul – búkil qo­ǵam­dy ózgertetin kúrdeli ári uzaq úderis. Muny júzege asyrý úshin bir ǵana bılik áreket etse, bul, árıne, jetkiliksiz. Búkil el bolyp jumylsaq, kózdegen maqsatymyzǵa jetemiz», dep, qoǵam aldyndaǵy jańashyl mindettiń parqyn aıqyndady. Biz bul paryq osyǵan deıin jınaqtalǵan tájirıbege, sondaı-aq Prezıdent Q.Toqaev 2019 jyly aıqyndaǵan ádilettilik, sabaq­tastyq, órleý qaǵıdatyna taban tireıtini sózsiz.

Memleket basshysy quryl­taıdaǵy sóziniń kirispesinde tutas eldiń atynan uly Joshy hannyń rýhyna quran baǵyshtap, taǵzym etkenin, Jańa Qazaqstandy qurý jolynda tarıhı qadamnyń osy qasterli orynnan bastalǵa­nyn jaqsy yrymǵa balaıtynyn, memleketshildik turǵysynan áıgili handar men sultandar­dyń izi men isi urpaǵy arqyly jalǵasatynyn júıeli jetkizdi. Ult tarıhyndaǵy eldik pen memleketshildik bastamalardyń irgeli negizderin baıyptady.

О́zderińizge málim, buǵan deıin eldegi ózekti máselelerdi talqylap, atqarýshy bıliktiń tıisti qurylymdary men qoǵam­nyń arasynda altyn kópir bol­ǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­si tarıh júktegen mindetin qal-qa­derinshe oryndady. Endi onyń sapalyq jalǵasy Ulttyq quryl­taı bolatyny BAQ-ta, áleýmettik jelilerde meılinshe talqylandy. Jańa qurylym Ulttyq keńestiń qyzmetin jalpyhalyqtyq deń­geı­ge kóteredi degen úmit bar.

Quryltaı – ultymyzdyń tarı­hı jadynda, dala demokra­tııa­synda bar format. Kezinde el basyna kún týǵan syn saǵat­tar­da ata-babamyz ortadan halyq ókilderin saılap, keleli má­sele­lerdi osyndaı quryl­taı­larda sheshti. Aýzy dýaly, sózi ýáli azamattardyń oı-pikirin, joba-usynysyn talqylap, ortaq jáne ońtaıly pátýa jasasty.

Ulytaýda tusaýy kesilgen Ulttyq quryltaıǵa toqtalsaq, ol jahandyq geosaıası jaǵdaı qubylǵan kezde, keshegi qańtar qasiretinen keıin eldik bereke-birlik kún tártibine qoıylǵan shaqta ómirge keldi. Elimizde kóterilip jatqan Ekinshi respýb­lıka, Jańa Qazaqstan bastamalary ult zııalylarynan, qoǵam belsendilerinen, ǵalymdar men mádenıet tulǵalarynan, túrli etnos ókilderinen, jastar­dan qo­ǵamnyń ózekti, shetin má­se­le­lerine baılanysty basta­ma jo­balardy, janashyr ári dilgir ıdeıalardy kútedi. Buryn Ulttyq keńes qysqa mer­zimdi saıası reformalar men ekono­mıkalyq máselelerdi talqylasa, Ulttyq quryltaı Qazaqstannyń uzaq merzimdi damý perspektıvalaryn anyqtaıtyny belgili bolyp otyr. Quryltaıda halyqqa abyroıly, tanymal tulǵalar oı-pikir aıtýmen birge, qordalanǵan máselelerdi sheshý amaldaryn kórsetip, baıypty baılamdardy úkimetke usynady. Ol – naq­ty isterdiń tetigi bolady dep senemiz.

Ulttyq quryltaı Erejesin­de Prezı­dent janyndaǵy konsýl­ta­tıv­tik-keńesshi organnyń nemen shuǵyldanatyny, jıyn merzimderi, usynystary men sheshimderiniń  salmaǵy men bási naqty kórsetilgen. Memleket basshysynyń ózi tóraǵa bolyp bekitilgen Quryltaı – saıası kúsh­terdiń, qoǵamdyq birles­tikterdiń basyn qosatyn asa iri alań nemese parlament emes, ol – qoǵam belsendileri men sarapshylardyń atqarýshy bılikke, qoǵam damýyna kózqarasyn aıqyndaıtyn keńesshi qurylym.

Saıası reformalar óz deń­geıinde júre bastaǵannan keıin túrli jańa partııalar, saıası uıymdar ómir júzine shyǵady. Olardyń arasyndaǵy tabıǵı báseke, úılesim qalyptan shyǵyp, saıası kúreske nemese teketireske ulaspaýy úshin, uıysqan qoǵamǵa jik túspeýi úshin Quryltaı ortaq qundylyqtardy qalyptastyryp, ózara túsinistik pen bereke máde­nıetiniń ózegi bola alýy kerek. Memleket basshysynyń piki­rinshe, eldegi túrli pikirtalas alań­darynan Quryltaıdy erek­shelendiretin sıpat – onyń keń aýqymdylyǵynda, jumystyń sapasy men tıimdiligine tike­leı áseri bar azamattardyń bas qosýynda, halyqtyń únin, muń-muqtajyn, talap-tilegin shynaıy jetkize alýynda. Baıandamadaǵy elshildik oıdyń astary kóp nárseni ańǵartady.

Qoǵam jańarýynyń klassı­kalyq júıesin ekonomıkalyq jańarý, saıası jańarý, áleýmettik jańarý, mádenı jańarý quraı­tyny málim. Olar naryqtyq eko­­nomıkaǵa, demokratııaǵa, qo­ǵam­nyń erkindigine taban tireı­di. Ekonomıkalyq jańarý ǵylym jańalyqtaryna, eńbek bóli­nisine, óndiristi tıimdi bas­qarý­ǵa súıenedi. Al saıası ja­ńarý­dyń máni – halyq múd­de­sin kóz­degen qurylymdyq refor­ma­larǵa qoǵam men bıliktiń qol us­ta­syp kirisýinde. Iаǵnı saıa­sı óz­gerister qoǵamnyń bar mú­she­sine, jigine qoljetimdi bolýy kerek. Oılana qarasaq, Pre­zıdent ıdeıasymen ómirge kelgen Ulttyq quryltaıdyń fýnksııa­sy osyǵan sáıkes keledi. Bul jerde áleýmettik jańarýdyń da mańyzy aldymyzdan shyǵady. Onyń máni – áleýmettik qury­lym­darmen bite qaınasqan qoǵam­dy qalyptastyrý. Munda tarazynyń eki basynda ashyqtyq pen zań jaýapkershiligi turady. Qoǵamdyq-saıası ómirge joldama alǵan Ulttyq quryltaı osy shetin máseleni de úılestiredi dep úmittenemiz. Endi tórtinshi arna – mádenı jańarýǵa kelsek, onyń asyl muraty – qoǵam­daǵy árbir jannyń, árıne, so­nyń ishinde aıtary bar men bereri bardyń bilimin, biligin, shyǵar­ma­shy­lyǵyn, sezim men senim múm­kindikterin qoldaý. Onyń arǵy jaǵynda ǵylym, zerde, aqyl-parasat tur. Quryltaı quramyna baǵamdap, atalǵan qurylymynyń bul baǵdarǵa da eleýli septigi tıetinine senimmen qaraımyz.

Alqaly jıynda Prezıdent Quryltaı aldyndaǵy mindet­ter júıesin belgiledi. Olar: jal­py­ult­tyq birlikti nyǵaıtý, re­for­ma­lardyń mán-mańyzyn ha­lyqqa tú­sin­dirý, jańa tehnologııa­lar ar­­qyly jurtshylyqty refor­ma­­larǵa qatystyrý. Mu­nyń ná­tı­­jesi bılik pen qoǵam árip­testi­gin jańasha qalyp­tastyryp, nyǵaıtady.

El basshysy Quryltaıdyń áser aımaǵy meılinshe keń bolýy qoǵamnyń bar jigi úshin ma­ńyzdy bolatynyn atap ótti. Osy rette ol eldik suhbat alańy­nyń jalpyulttyq jıynǵa aı­na­lýynyń tetigi retinde jańa sıfrly tehnologııany múm­­kin­­diginshe keń paıdalaný jolynda arnaıy Qurultay mobıl­di qosymshasyn ázirleýdi usyn­dy. Bul onlaın júıesinde jurt­shylyqpen baılanysty jetil­dirip, jańa reformanyń senim­dil­igi men tıimdiligin arttyrady.

Q.Toqaev eldik jıynda qo­ǵamdy tolǵandyrǵan birsy­pyra máseleni sheship, halyqty dúdámal pikirden aryltty desek te bolady. Onyń biri – 25 qazandaǵy Respýblıka kúnin egemendik pen táýelsizdiktiń rá­mizi retinde memlekettik meı­ramǵa aınaldyrý týraly sheshim. Al 16 jeltoqsan azattyq jolynda qurban bolǵandardy eske alý nemese Taǵzym kúni retinde ornyǵady. Bizdińshe, bul usynys – qoǵamdyq pikirmen sanasýdyń jáne máseleni aqylmen sheshýdiń joly ekenin ańǵartty.

Jıyndaǵy jáne bir memle­ket­shildik paıym – Prezı­dent­tiń «eski kadrmen Jańa Qazaq­standy qalaı qurýǵa bolady?» degen suraqqa óreli jaýabyn aıtar edik. Iаǵnı bul máse­lede sholaq belsendilikke salynbaý, bardy uqsata otyryp, mem­le­kettik qyzmetkerlerdiń bilik­tiligi men tazalyǵyna ıek artý, kózboıaýshylar men qunama­qor­lardan tez qutylý t.b. álemdik tájirıbesi dáıekteldi.

Quryltaı ulttyq jáne mem­leketshildik damýǵa ıgi áser etýimen mańyzdy. Memleket basshysy osynda memlekettik tildiń jańashyl mindetteriniń kontýryn belgiledi. «Memleket­tik til­­diń tuǵyry kún ótken sa­ıyn ny­ǵaıyp keledi. Oǵan qosa, álem­niń basty aqparat qural­da­ry qazaqsha shyǵyp jatyr. Ja­qyn­da áıgili Apple kompanııasy qazaq tilin IOS-tyń tilder jú­ıesine qosty. Álemniń 40 tilin­de taraıtyn Nickelodeon te­le­arnasy qazaqsha kórsetile bas­tady. Jastardyń bastamasy­men National Geographic jýrnaly 6 jyldan beri ana tilimizde jaryq kórýde. Osyndaı kóptegen jaǵymdy jańalyqtar bar. Son­dyqtan qatty alańdaýǵa negiz joq dep oılaımyn. Desek te, osy saladaǵy jumysymyzdy dańǵa­za jasamaı, tabandylyqpen júrgi­zýimiz qajet. Qazaq memleketi aman turǵanda, qazaq tili jasaı beredi» degen tyń málimeti men baılamy bizdi, bilim salasy mamandaryn oılantady jáne jańa jobalarǵa jumyldyrady dep esepteımin.

Iá, til – kommýnıkasııa. So­ny­men birge ol – urpaq sanasyn bekemdeıtin, tarıhı jad­ty jańǵyrtatyn rýhanı-máde­nı qubylys. Bul oraıda Quryl­taıda sóılegen azamattar da «Rýhanı jańǵyrý» jobasy aıasynda ana tilimizge aýdarylǵan gýmanıtarlyq baǵyttaǵy álem­dik klassıkalyq oqýlyqtardyń baǵdaryn endi tehnıkalyq jáne jaratylystaný ǵylymdaryna qaraı burýdy usyndy. Bizdińshe, bul – mándi paıym. Joǵary bilim salasy muny birazdan beri ótkir kóterip keledi. Másele, árıne, qarjyǵa jáne mamandar áleýetine tireledi. Qalaýy tabylsa, muny da sheshýge bolady dep esepteımiz.

Quryltaı qaǵıdaty – birlik pen parasat, «túrli kózqaras, birtutas ult». Bul qoǵamnyń jáne memlekettiń bar salasynda kórinis tabýy kerek. Memleket basshysy 16 naýryzdaǵy halyqqa Joldaýynda jańa qurylym ataýy men tujyrymdamasyn málimdese, 16 maýsymda onyń júzege asqanyn bárimiz kórdik. Ulttyq quryltaı qaǵıdaty­nyń tájirıbelik máni – qoǵamnyń birigýin nyǵaıtý men keńeıtýge qatysty ıdeıalar men tetikter­di izdeý ári ázirleý úshin dıalog plat­­formasyn ornyqtyrý. Bul da ta­rıhı jáne jańarǵan Ulytaý topyraǵynan bastaý aldy.

Ulttyq quryltaı jalpy­ulttyq qundylyqtar negizinde qo­ǵam birigýiniń odan ári damı túsýine baılanysty uzaq merzim­di dilgir máselelerdiń de jón-jobasyn belgiledi.

Eldi serpiltken jaǵdaı – osynaý suhbat alańyna jergilikti qoǵamdyq keńesterdiń barlyq júıesinde aıtylar oı-paıymnyń, usynys pen sheshimniń toǵysa alatyny. Ulttyq quryltaıdyń músheligine engen parlament depýtattary, saıası partııalar mú­sheleri, bilim, ǵylym, máde­nıet, bıznes, medısına, sport, adam quqyǵyn qorǵaý jáne basqa da áleýmettik toptar ókilderi, jas kóshbasshylar men belsendiler eldik mámile, eldik is jolynda aıanyp qalmas dep oılaımyz.

Erlan SYDYQOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor,

UǴA akademıgi