Keshe Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Aqordada elimizdiń shahmattan ulttyq áıelder quramasy múshelerin jáne Qazaqstan shahmat federasııasynyń basshylaryn qabyldady. «Shahmatty kóp adam sport emes deıdi. Biraq men bul oıyndy adamnan ıntellektýaldyq erik-jiger talap etetin sporttyń erekshe túri sanaımyn», dedi kezdesý barysynda Prezıdent.
Jurtymyz sport dese, sonyń ishinde Olımpııa oıyndary degende atoılap shyǵatyny belgili. Jón deıik. Sport – saýlyǵymyzdyń kepili. Alaıda aqyl-oıdy shynyqtyryp, shydamdy shyńdaıtyn shahmatqa qyzyǵýshylyǵymyz qandaı? «Real» men «Barselonaǵa» janymyz kúıgendeı jankúıer bola alamyz ba?
Este bolsa, ótken jyly Sochıdegi Álem kýbogyna Qazaqstannan eń tańdaýly degen «sharshy taqta» sheberleri tórt kózi túgel qatysty. Qarshadaı qaryndastarymyz talaı myqtyny tas-talqan utyp jatty. Tipti álem jurtshylyǵy naǵyz sensasııaǵa sanaǵan oıyn da bizdiń jerlesimizdiń jeńisi edi. Erler arasyndaǵy úzdigimiz Rınat Jumabaev álemniń vıse-chempıony Fabıano Karýananyń «qalpaǵyn qaıyryp» jarys jolynan shyǵaryp tastady. Sonda deımin-aý, otandastarymyzdyń osynsha oıynyn kórip, kózaıym bolarǵa elimizdegi qaptaǵan telearnadan qaǵajaý bolar bir efır tappaı qaldyq (árıne, mundaıda FIDE-niń ǵalamtordaǵy tikeleı efıri azdyq etedi).
Dúnıejúzilik shahmat federasııasynyń (FIDE) málimetinshe, álemde 600 mıllıonnan astam adam shahmatty zor qyzyǵýshylyqpen turaqty oınaýdy janyna serik etken. Bizdiń elde «sharshy taqta shaıqasyna» qyzyǵýshylar sanyn 300 myń adam shamasynda dep eseptep júrmiz. Bireýler az der, bireýge kóp kóriner. Másele basqada: aqıqaty sol, Qazaqstannan áli kúnge klassıkalyq shahmattan resmı álem chempıony shyqqan joq. Al baýyrlas ózbek jurty 2004-2005 jyldardaǵy álem chempıony Rýstam Kasymdjanovty maqtan etedi. Soltústiktegi kórshimiz shahmattaǵy eń iri derjavalardyń biri sanalady. Anatolıı Karpov, Garrı Kasparov, Vladımır Kramnık – bári de shahmat tarıhynda altyn áriptermen jazylatyn dańqty esimder. Kelesi bir irgeles el Qytaı shahmatshylary da, ásirese qyzdary «klassıkadan» chempıondyq tıtýldy ýystan shyǵarmaı keledi.
Osyndaı aqyl-oı sportynda des bermeı turǵan memlekettermen aralas-quralas otyryp, bizden resmı álem chempıony shyqpaýy múmkin be!?
Árıne, jetistikke kende emespiz. Atap aıtqanda, shahmattyń blıs túrinen eń jas álem chempıony – bizdiń Bıbisara Asaýbaeva. Talaı dúnıejúzilik jarysta aldyna jan salmaǵan Jansaıa Ábdimálik pen Azııa chempıony, 20 jasqa deıingi jastar arasyndaǵy álem chempıony Dınara Sádýaqasova bar. Bıyldyń ózinde jerlesimiz Qazybek Nógerbek jasóspirimder arasynda shahmattyń rapıd jáne blıs túrlerinen álem chempıony atansa, osy jastaǵy qyzdar arasynda blıste Nazerke Nurǵalıǵa teń keler qarsylas bolmady. Bári de jas, keleshegi zor shahmatshylar.
Búginde barsha jankúıer ataýlynyń nazary Ispanııa astanasy Madrıd qalasyna aýǵan. Onda álemniń 8 úzdik shahmatshysy 14 týrdan turatyn týrnır barysynda qazirgi «shahmat karoli» norvegııalyq Magnýs Karlsenge kezekti qarsylasty anyqtaıdy (kezekti dep otyrǵanymyz, ol alǵash ret 2013 jyly chempıondyq tájdi ıemdenip, odan beri tórt dúrkin qorǵap shyqty). Osy tusta aıta keteıik, atalǵan segizdiktiń ishinde baýyrlas ázerbaıjan jurtynyń úkilegen úmiti Teımýr Radjabov ta bar. Bolashaqta biz de óz shahmatshylarymyzǵa osyndaı baıraqty básekelerde jankúıer bolǵymyz keletini sózsiz. Bul oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń túneýgúni sporttyń osy bir erekshe túrine qoldaý kórsetýdi nıet etken málimdemesi úmit shyraǵyn úrleı túskeni sózsiz. Almatyda ótken BalaFest festıvalinde shahmatty damytýǵa nazar aýdaratynyn aıtty. Arada bir aı ótkende Aqordaǵa bilikti mamandar men myqty shahmatshylarymyzdy arnaıy qabyldaıyn dep otyr. Endeshe, bizden de bir resmı álem chempıony shyǵatyn kún týar…
Qazaqstan shahmat federasııasynyń jumysyn bastaǵanyna bıyl 30 jyl tolady. Osy otyz jylda aýyl balalaryna búıregi bir burylmaı keledi. Sharshy taqtanyń appaq jemin shyǵaryp, boıaýyn óshirgenshe oınaıtyn ójet balalardy aýyl-aýylda talaı kóremiz. О́z betinshe úırengen. Surasań – týrnır kórmegen. Basshysy jańarǵan Federasııa endigi jerde osyndaı shalǵaıdaǵy «shahmatshylarǵa» da kóńil bólse deımiz…
TARIHTAN TÁBÁRIK:
1970-1980 jyldardaǵy arheologııalyq qazba jumystary kezinde kóne Talhız (Talǵar) qalasynyń jurtynan pildiń súıeginen jasalǵan 6 shahmat fıgýrasy tabyldy. Zertteýshiler olardyń HI – HIII ǵasyrlarda jasalǵan buıym ekenin anyqtaǵan. Demek shahmat oıyny bizdiń ata-babalarymyzǵa ejelden tanys bolsa kerek. Qazaqstandaǵy tuńǵysh shahmat úıirmesi 1889 jyly sol kezdegi Vernyı qalasynda (qazirgi Almaty) ashyldy. Oǵan jergilikti ıntellıgensııa ókilderi qatysqan Shahmattan alǵashqy Qazaqstan chempıonaty 1934 jyly ótti. Bul jarysta oraldyq Isıdor Lopatnıkov jeńimpaz atanǵan.
Besboǵda ALTAI,
«Egemen Qazaqstan»