Elimiz egemendik alǵan alǵashqy jyldary T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq memlekettik teatr jáne kıno ınstıtýtynda (qazirgi T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy) tuńǵysh ret kıno mamandaryn daıarlaıtyn bólimderdiń ashylýy qazaq óneri men mádenıetiniń tarıhyndaǵy aıtýly jańalyqtardyń biri boldy. Bul shynynda da qazaq kıno óneriniń bolashaǵyn aıqyndap bergen óte mańyzdy qadam edi.
Atalǵan oqý ornynda 1993 jyldan bastap kınotaný, kınoteledramatýrgııa, kıno rejısseri (kórkemsýretti, derekti, anımasııa), kıno jáne televızııa operatory, t.b. mamandyqtary ashylyp, alǵashqy shákirtteri qabyldandy. Ámen Qaıdarov, Ákim Tarazı, Kamal Smaıylov, Baýyrjan Nógerbek, Ersaıyn Ábdirahmanov sııaqty qazaq óneri men ádebıetiniń, mádenıetiniń belgili qaıratkerleri osy ıgi isterdiń basy-qasynda bolyp, ózderi de ózegin jaryp dáris oqydy. Olar qazaqtyń óz kınomektebiniń ashylǵanyna shynaıy qýandy, árqaısysy bolashaq kınematografısterdiń rýhanı ustazyna aınaldy. О́ıtkeni olar táýelsizdiktiń qadirin biletin urpaqtyń ókilderi edi. Osylaısha, jańa memlekettiń qurylysy júrip jatqan tusta dúnıege kelgen kınopedagogıka ulttyq kınematograftaǵy urpaqtar sabaqtastyǵynyń úzilmeýiniń birden-bir sebepshisi boldy. Jalpy, bul – keleshek úshin qazaq kınosynyń eń bir utqan mańyzdy sáti edi.
1993 jyly alǵashqylardyń biri bolyp ashylǵan mamandyqtardyń qatarynda kınotaný da boldy. Osy jyly belgili kınotanýshy, professor Baýyrjan Ramazanuly Nógerbek óziniń alǵashqy sheberhanasyna on bir adam qabyldady. Solardyń biri – keıin ózi de ustazynyń jolyn qýyp, qanshama shákirt tárbıelegen, qazaq kınotaný salasyna úlken úles qosqan Gúljan Qurmanǵalıqyzy Naýryzbekova bolatyn.
Árıne árbir jańalyqtyń dúnıege kelip, qalyptasýy, bir arnaǵa túsýi ońaı emes. Barlyq kezeńnen ótetini belgili. Kınotaný mektebi de osy joldardyń barlyǵynan ótti. Stýdenttik jyldardan bastap táýelsiz Qazaqstannyń ulttyq kıno mektebiniń, sonyń ishinde kınotaný salasynyń qalyptasý sátteriniń kýási bolý múmkindigine ıe boldyq. Mine, osy kezeńde Gúljan Qurmanǵalıqyzy ustazymyz Baýyrjan Ramazanulynyń janynda júrip, alǵashqy oqý baǵdarlamalaryn qurastyryp, olardyń oqý prosesine enip, stýdentterdiń bilim alýyna ońtaıly jaǵdaı jasaýǵa zor eńbek sińirgenderdiń qatarynan boldy.
1990 jyldardyń sońyna qaraı endi ǵana qanatyn qomdap kele jatqan kınopedagogıka salasyna dáris beretin mamandar aýadaı qajet edi. Oqýyn jańa ǵana támamdaǵan Gúljan Qurmanǵalıqyzy kafedraǵa birden oqytýshy bolyp qabyldandy. О́ıtkeni stýdenttik jyldardyń ózinde-aq erik-jigeriniń myqtylyǵy, jan adamdy jatyrqamaıtyn kópshildigi, uıymdastyrýshylyq qasıeti, eńbekqorlyǵy, mamandyǵyna degen keremet súıispenshiligi, izdenimpazdyǵy erekshe baıqalyp turatyn. Kóp ýaqyt ótpeı-aq kafedra meńgerýshisi bolyp taǵaıyndaldy. Osylaısha, áli de sheshilýge tıis máseleleri kóp kınopedagogıkanyń kúrdeli de qyzyqty ómirine bel sheshe aralasyp ketti. Eń aldymen, kafedranyń oqytýshylar quramy tolyqtyryla bastady. О́ıtkeni jyl saıyn kóbeıip kele jatqan stýdentterge kıno ónerimen baılanysty túrli pánderden dáris beretin mamandardyń kelip qosylýy zańdy edi. Osylaısha, bolashaq kınotanýshylar men kınoteledramatýrgterdi daıyndaıtyn kafedranyń isi alǵa qaraı birtindep ilgerileı bastady.
Elimizdegi kınopedagogıkanyń alǵashqy kezeńindegi eń bir kúrdeli másele – fılmder qorynyń tapshylyǵy edi. Kıno mamandary, ásirese bolashaq kınotanýshy úshin otandyq jáne álem kınosymen tanys bolýy óte mańyzdy ekeni belgili. Ol jyldary qazirgideı kez kelgen ýaqytta qalaǵan fılmińizdi ınternetten taýyp kóre beretindeı múmkindik joq. Kıno mamandaryn daıarlaıtyn bólimderdiń alǵashqy stýdentteri otandyq jáne álem kınosynyń shyǵarmalaryn negizinen Kıno úıinde, kınoteatrlarda jıi uıymdastyrylatyn kıno aptalyqtarynda, shetel kınosynyń onkúndikterinde kórip, tanysatyn. Ýaqyt óte kele álemniń belgili degen nebir rejısserleriniń fılmderi jazylǵan alǵashqy VHS, keıinirek Betacam beınekassetalary paıda bola bastady. Mine, osy kezde kınotanýshy, ustazymyz Raýshan Ospanova fılmder qoryn jınaýǵa usynys bildiredi. Árıne jańalyqty, jańashyldyqty árdaıym jany súıetin kafedra meńgerýshisi Gúljan Qurmanǵalıqyzy bul usynysty qoldaı ketedi. Sóıtip, kóp ýaqyt ótpeı-aq №116 aýdıtorııa bolashaq kınogerler úshin jumaq mekenge aınalyp sala berdi, óıtkeni ondaǵy shkaftyń sórelerinde álem kınosynyń nebir jaýharlary jazylǵan kassetalar tizilip turatyn. Bul fılmder qorynyń sol jyldary kıno mamandaryn, sonyń ishinde kınotanýshylardy daıarlaıtyn kafedraǵa tıgizgen kómegi zor boldy.
Gúljan Qurmanǵalıqyzy kınotaný sheberhanasynyń jetekshiligi jáne kafedra meńgerýshiligimen birge shyǵarmashylyǵyn da qatar alyp júrdi. Baspasóz betterinde qazaq kınosy týraly maqalalary men túrli taqyryptarǵa arnalǵan suhbattary jıi jarııalanyp turdy. 2000 jyly Muhtar Áýezov shyǵarmalarynyń ekrandalý máseleleri arnaıy zerttelgen «Áýezov jáne kıno» atty monografııasy jaryq kórdi. Sondaı-aq 2005 jyly jaryq kórgen «Qazaq kınosynyń tarıhy» atty qazaq tilindegi alǵashqy oqýlyqtyń avtorlarynyń biri ári ondaǵy qazaq kórkemsýretti kınosynyń tarıhy týraly bólimniń avtory boldy. Bulardan bólek stýdentterge arnalǵan qanshama oqý-ádistemelik quraldardy jarııalady. Elimizdiń kınopedagogıka salasyna sińirgen taǵy da basqa kóptegen mańyzdy eńbek eleýsiz qalmaı, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Y.Altynsarın atyndaǵy tósbelgisimen» marapattaldy.
Ustazy, Qazaqstandaǵy kásibı kınotanýdyń negizin qalaýshy, belgili kınotanýshy Baýyrjan Nógerbektiń mektebinen túlep ushqan Gúljan Qurmanǵalıqyzynyń qazaq kınosyn zertteý salasyna, kınopedagogıkaǵa qosatyn úlesi, bolashaq josparlary áli de kóp edi. Biraq amal neshik... «Jazmyshtan ozmysh joq» deıdi, osy jylǵy naýryz aıynyń sońynda sum ajal ortamyzdan alyp ketti.
Búgingi kınopedagogıkada, kınoóndirisinde, televıdenıede, kınofestıvaldarda t.b. jemisti eńbek etip júrgen qanshama shákirtteri, qurmetteıtin dostary men áriptesteri bar Gúljan Qurmanǵalıqyzynyń qazaq kınosy, kınotaný salasy úshin etken eńbegi eshqashan umytylmaıtynyna kámil senemiz!
Nazıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy,
Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory