Sınestezııa degen termın bar. Ol – adamdardyń nárseni sezim músheleriniń bireýimen qabyldap, ekinshisimen sezinýi. Máselen, dybystan beıne kórý nemese kerisinshe beıneden ún estý. Bul – kóbinese shyǵarmashylyq adamdarǵa tán qubylys. Keıde aqyndar óleń jazǵanda áýeli áldebir áýen keledi desedi.
Bir adamnyń bolmysyna qarap, túsin tanyǵan kez bolǵan shyǵar. Máselen, Jumeken Nájimedenovti qońyrqaı aqyn deıdi. Osy teńeý de sınestezııanyń belgisi.
Joǵaryda atalǵan termın aqynnyń bolmysyn ǵana emes, shyǵarmashylyǵyn da eske túsiredi. Onyń óleńderinde qońyr tústiń alatyn óz orny bar. Esenǵalı Raýshanov: «Qazaqtyń túbi – túrki, túligi – jylqy, túsi – qońyr. Buny oıymnan shyǵaryp otyrǵan joqpyn. Osynyń bári Jumeken aǵanyń óziniń óleńinde bar», degen edi. Sol óleń mynaý.
«Qońyr sheshem qońyr keshti jamylyp,
kózin sýlap, qalyp edi qamyǵyp.
Qońyr jolǵa túsip edim men óstip –
qońyrqaı oı maza berer emes túk.
Qońyraıyp jatyr alda jol áli –
keýdem keıde qońyr kúıge tolady.
Qońyr ánmen qazaq besik terbetip,
órgizipti-aý qońyr-qońyr balany...»
Aqyn qazaqtyń bolmysyn, tanymyn, ónerin, turmys-tirshiligin tanytatyn tústi qońyrǵa telıdi. О́ziniń de bar bitimi osy ólshemniń qalybynda qalanǵan. Rasynda, qońyr jyrlarynan qońyr kúı tógilip turady. Keıde odan dombyrasyn alyp qoısań, aqyndyǵy birge joǵalatyndaı ne aqyndyǵy bolmasa, dombyrasy da bolmaıtyndaı kórinedi. Qońyrqaı aqynda keń tanymymen tárbıelengen kúıdiń tilin sóz qylyp, ne jazǵan jyrlaryn kúı qylyp túsinetin túısik bar. Onyń paıym-parasaty da erekshe. Ádebıetshi qaýym jınalǵanda «dombyra tartshy» dep beker qolqalamaıdy. «Úndemes kúıshini tyńdaǵanda aldyńda kim otyrǵanymen isiń bolmaıdy. Ol ózimen-ózi. Sen ózińmen-ózińsiń. Aınalańda qalyqtap kúı ǵana turady... Talaı nárseni umytyp, talaı nárseni oıǵa alasyń... Netken rahat álem! Salqyn saz, sabyrly saz». Mine, osy áserge elitedi. Árkim óz janynyń syrymen kúıdiń tilin túsinbekke talpynady. Tereń súńgip júreginen tolǵamdy oı tabady. Al ol oıǵa kúı jetkizip úlgermese, aqynnyń óleńi úzilgen tustan qaıta jalǵap beredi. О́ıtkeni kúı men jyrda birin-biri túsinip, bite qaınasqan syr bar.
Sol jıynda aqyndar jarysa jyr oqyp, kezek Jumekenge kelgende ol tek «marjandaı qyp túsinikti jazylǵan qoljazbasyn» usynady eken.
Ábish Kekilbaev esteliginde: «Qoljazbaǵa úńilip sen otyrasyń. Qulaǵyńda álgi bir qońyr áýen. Áli bebeýlep tur. Olar alańdatyp myna jyrdy uǵyntpaı, mynaý óleńder alańdatyp álgi áýenderdi umyttyryp jibere me eken dep qorqasyń. Joq, óıtpeıdi... Kúı men jyr kóp uzamaı bir álemge aınalady. Mynaý úndemes aqyn myna óleńderdi jazǵanda álgi áýenderdi estip otyryp jazǵandaı. Al myna óleńder álgi kúıdi qaıtalap shertip turǵandaı. Sol baıaǵy shalqar kóldeı móldireı tunǵan káýsar álemge kúmp beresiń», dep jazady.
Qazaq baıaǵydan bir qubylysty ekinshi qubylyspen astarlap dál jetkize alǵan. Bul – onyń tabıǵatpen tamyrlas shyǵarmashyl túısiginen týǵan sezimtaldyq. Kez kelgen talantqa ondaı óreli bıiktik darymaıdy. Ol úshin júrekti bolý kerek shyǵar. Sezim túısigi adamgershilik qasıettermen tárbıelenýi kerek. Tanymy keń, túsinigi tereń parasat ıesi bolýy qajet. Naǵyz óner osydan týady. Jumekenniń de bolmysy sondaı.
Aıtolǵan JÚNISHAN,
Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti