Atmosferalyq aýanyń ekologııalyq monıtorıngi 45 ónerkásiptik qala men 10 megapolıste lastanýdyń joǵary deńgeıde ekenin kórsetti. Ásirese Nur-Sultan, Almaty, Qaraǵandy, Temirtaý, Atyraý, Aqtóbe, Balqash, О́skemen, Jezqazǵan jáne Shymkenttegi ekologııalyq ahýal kóńil kónshitpeı tur.
Basty mindet – lastaný deńgeıin tómendetý
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Zýlfııa Súleımenovanyń aıtýynsha, óńirlerdegi atmosferalyq aýanyń lastaný sebepterin úsh sanatqa bólýge bolady.
«Elimizdiń bas shahary men Almatyda lastanýdyń negizgi úlesi jylý nysandaryna (JEO, qazandyqtar), avtokólikterge jáne jeke sektorǵa tıesili. О́skemen jáne Temirtaýda emıssııalardyń edáýir kólemi ónerkásipten keledi. Aqtóbe men Atyraýda eskirgen káriz-tazartý qurylymdary ekologııalyq ahýaldyń kúrdelenýine negizgi sebep.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn ustana otyra ózekti ekologııalyq máselelerdi sheshýge baılanysty qoǵam ókilderi, ákimdikter jáne tabıǵat paıdalanýshylarmen talqylaý ótkizdik. Nátıjesinde, 16 jol kartasy qabyldandy. Bul kartalarda barlyǵy 485 shara qarastyrylǵan. 2020 jyl men bıylǵy I toqsanǵa josparlanǵan jumystardyń 50%-dan astamy oryndaldy. Qazir negizgi ónerkásiptik óńirlerde jol kartalaryn ózektendirýge baılanysty jumys bastaldy.
2025 jylǵa qaraı jol kartalaryn iske asyrý arqyly 10 qalada atmosferanyń lastaný ındeksi joǵary deńgeıden ortashaǵa tómendeıdi dep boljanyp otyr. Budan basqa 7 kárizdik-tazartý qurylymy (KTQ) men 24 jańa polıgon salý, 12 kárizdik-tazartý qurylymyn jóndep, jańǵyrtý, sondaı-aq tarıhı lastanǵan jerlerdi qalpyna keltirip, joıý kózdelgen», dedi Z.Súleımenova.
О́ńdeý úlesin arttyrý qajet
Byltyr «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy qabyldanǵany málim. Onyń aıasynda 2025 jylǵa deıin emıssııalardy 20%-dan 30%-ǵa deıin tómendetýge qatysty iri qalalardaǵy 16 ónerkásiptik nysanda arnaıy sharalardy iske asyrý qarastyrylǵan.
«Taǵy bir ózekti másele – qaldyqtarǵa qatysty. Jyl saıyn Qazaqstanda shamamen 4,5 mln tonna qatty turmystyq qaldyq jınalady. Osy jyly onyń kólemi shamamen 4,2 mln tonnaǵa jetip, 21,1%-y qaıta óńdeldi. Jyldyń sońyna deıin turmystyq qaldyqty óńdeý úlesi 24%-ǵa deıin jetýi tıis.
Ákimdikterdiń aqparatyna súıensek, bıylǵy I toqsanda qatty turmystyq qaldyqtyń kólemi 971 myń tonnany qurap, onyń 20%-ǵa jýyǵy óńdeldi.
Respýblıkanyń aýmaǵyndaǵy 204 qala men aýdannyń ishinde 134 eldi mekende qaldyqty bólek jınaý úrdisi engizilip, taǵy 96 eldi mekende qaldyqty suryptaý júıesi jolǵa qoıyldy.
Ekologııalyq kodeks arqyly qaldyqtarǵa memlekettik retteý, atap aıtqanda, qaýipti qaldyqtardy qalpyna keltirip, joıý salasyndaǵy qyzmetti lısenzııalaý, sondaı-aq qaldyqtardyń barlyq túrin jınap, suryptaıtyn, sol sekildi tasymaldaý men qaýipti emes qaldyqtardy qalpyna keltiretin nemese joıýmen aınalysatyn sýbektilerge habarlama jetkizý tártibi engizildi», dedi vıse-mınıstr.
Qaýipti qaldyqpen 60-tan asa uıym aınalysady
Qazir 60-tan asa uıymǵa qaýipti qaldyqtarmen jumys isteýge baılanysty tıisti lısenzııa berilgen. Jaýapty vedomstvonyń ókilderi aıtqandaı, elimizdiń zańnamasynda qaldyqtardy qaýipsiz basqarýdy uıymdastyrýdyń negizi qalyptasqan. Aıtalyq, fraksııalar («qurǵaq» qaldyqtar: qaǵaz, karton, metall, plastık, shyny jáne «dymqyl» qaldyq túrleri: tamaq qaldyqtary, organıkalyq zattar jáne ózge de zattar) boıynsha qaldyqtardy bólek jınaýǵa qoıylatyn talaptar belgilendi. Sol sekildi qaldyqtardy túgendeý jónindegi eseptilik ońtaılanyp, bul qaldyqtardyń qozǵalysyn baqylaýǵa múmkindik beredi (jańa esep qaldyqtar kimge berilgeni týraly derektemelerdi qamtıdy). Sonymen qatar jańa Ekologııalyq kodeks aıasynda qaldyqtardy uıymdastyryp, basqarý jónindegi fýnksııa ákimdikterge júkteldi. Olar óz óńirlerinde qaldyqtardy basqarýǵa baılanysty keshendi tetikti qamtamasyz etý úshin kommýnaldyq qaldyqtardy basqarý jónindegi baǵdarlama arqyly jumys isteýge tıis.
7 myńnan asa zańsyz qoqys orny anyqtaldy
2018 jyldan beri Ekologııa mınıstrligi «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» UK» AQ-men birlesip, eldi mekenderdiń aýmaǵynda (35 eldi meken) qaldyqtar jınaqtalatyn oryndardy anyqtaý boıynsha ǵaryshtyq monıtorıng júrgizip keledi. Jergilikti atqarýshy organdar, sondaı-aq Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıteti men onyń aýmaqtyq departamentteri geoservıs (KERK) arqyly ǵaryshtyq baqylaý nátıjesinde beıbereket qoqys oryndaryn taýyp, olardy joıý boıynsha jumysty júzege asyryp jatyr. Bul tetik óńirlerdegi beıbereket qoqys oryndaryn joıý jónindegi jumysqa qadaǵalaýdy kúsheıtýge septesip keledi.
Byltyrǵy ǵaryshtyq monıtorıng qorytyndysyna sáıkes 7 328 zańsyz qoqys oryndary anyqtalyp, onyń 89%-y (6740 qoqys orny) joıyldy. Máselen, Qaraǵandy oblysynda – 1 360, Aqmola oblysynda – 1 329 jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynda 678 zańsyz qoqys oshaǵy joıyldy. Mańǵystaý oblysynda bul jumys tym baıaý júrip jatyr.
Bıylǵy mamyrdan bastap ǵaryshtyq baqylaýdyń kómegimen zańsyz qoqys oryndaryn anyqtaýǵa qatysty jumystar bastalyp ketken. Osy aralyqta shamamen 1,5 myńdaı zańsyz qoqys orny belgili boldy. Túsirilgen sýretterge sáıkes joǵarydaǵy oshaqtardy joıýǵa baılanysty jumystardyń kestesi ázirlenedi.
Qazaqstanda klımat qubylmalylyǵynyń saldary baıqalyp jatqany jasyryn emes. Kúrt kontınentaldy klımatty eskersek, elimizdiń ár óńirinde túrli táýekelderge tap bolý qaýpi saqtalyp otyr.
Qazaqstandaǵy temperatýranyń ósimi qazir ortasha álemdik deńgeıden shamamen eki esege asyp otyr. Sonyń saldarynan týyndaǵan jerdiń qunarsyzdanýy, qurǵaqshylyq, shóleıttený, sý tasqyny jáne muzdyqtardyń erýi syndy máseleler klımattyń ózgerýine beıimdelip, onyń zardaptaryn azaıtý boıynsha shuǵyl is-qımyldardy qabyldaýdy talap etedi.
Kómirtekti beıtaraptylyq strategııasy jetildirilip jatyr
«Karbonsyzdandyrý máselelerine toqtalsaq, parnık gazdaryn azaıtý temperatýranyń kóterilýin tejeý úshin mańyzdy. Eki jyl buryn Memleket basshysy 2060 jylǵa deıin kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýdi baǵdar retinde belgilegen edi. Qazir Kómirtekti beıtaraptylyq strategııasy jetildirilip jatyr. Strategııada qarastyrylǵan tómen kómirtekti damý elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik ahýalyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan», dedi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń orynbasary.
Mınıstrlik qysqa merzimdi perspektıvada parnık gazynyń kólemin 2030 jylǵa deıin tómendetý boıynsha sharalardy kózdeıtin ulttyq deńgeıde aıqyndalatyn salymdardy ózektendirmek. Bul rette parnık gazdardyń kólemin retteýdiń negizgi quraldarynyń biri kvotalardyń saýda júıesi sanalady. Qazir atalǵan tetik arqyly elektr energetıkasy, munaı-gaz, taý-ken óndirý, metallýrgııa, hımııa jáne óńdeý syndy 8 sektorda 200-ge jýyq qondyrǵy rettelip keledi.
Quzyrly organdaǵylar kómirtegi naryǵyn keńeıtýge baılanysty jumysty jalǵastyrýdy josparlap otyrǵandaryn aıtty. Atap aıtqanda, Eýropalyq komıssııa men Dúnıejúzilik bankpen birlesip eýropalyq emıssııa saýda júıesimen ıntegrasııalaý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Ekologııa mınıstrligi osy jumystyń nátıjeleri halyqaralyq kómirtegi naryqtaryna shyǵýǵa jol ashady degen úmitte. Sonymen qatar qorshaǵan ortaǵa áserdi azaıtýdyń tıimdi tetikteriniń biri – ozyq qoljetimdi tehnologııalarǵa kóshý deıdi vedomstvo ókilderi. Ekologııalyq kodekske sáıkes 83 kásiporynda keshendi tehnologııalyq aýdıt júrgizilip, onyń ishinde 45 kásiporynda 50 lastaýshy kózderdiń bar ekeni anyqtaldy.
Taý-ken metallýrgııa, munaı óńdeý, energetıka, hımııa, sement salalarynda ozyq qoljetimdi tehnologııalar anyqtamalyǵyn ázirleý boıynsha jumystar jalǵasyp jatyr. 2023 jylǵa qaraı lastaýshy 50 iri kásiporyn úshin shamamen 16 OQT anyqtamalyǵy bekitiledi dep kútilip otyr.