Birlik pen kelisimniń úlgisi

Osyndaı keleli kezdesýlerde ata-babalarymyz mańyzdy máselelerdi talqylap, el úshin qajetti sheshimder shyǵar­ǵany tarıhtan málim. Demek babalar salǵan sara jolmen búgingi urpaqtyń da júrýi zańdylyq. Osyndaı basqosýlarda ulttyq jobalar men strategııalyq qu­jattardy ashyq talqylaý kerek. Aqparat quraldarynda nemese áleýmettik jelide talqylaý bir bólek te, ashyq pikirta­las­tyń jóni basqa. Sondyq­­tan Ulytaýdaǵy quryltaı tarıhı jadymyzdy jańǵyrta otyryp, jańa Qazaqstannyń irgetasyn qalaýdyń biregeı bas­tamasy boldy. Bılik pen ha­lyqtyń arasyndaǵy senimdi ny­ǵaı­tý, barlyq zańnyń ádi­let­ti oryndalýy, jańa qo­ǵam­­dyq sana qalyptastyrý ar­qyly birligimizdi arttyrý – bul basqosýdyń basty qaǵı­dalary boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Quryltaıdy qurý týraly alǵash bastama kótergende onyń jal­py­halyqtyq dıalog platforma­syna aınalýǵa tıis ekenin, osy­laı­sha tarıhymyzdaǵy dala demo­kratııasy dástúri Ulytaý, Ordabasy men Kúltóbedegi ke­leli keńester jańǵyratynyn aıtqan bolatyn. Alasha, Joshy men Toqtamys handar, Edige er, ózge de tarıhı tulǵalar jerlengen qazaq tarıhynda óte úlken jáne mańyzdy ólke Ulytaý­da qazaq halqynyń mańyz­dy máseleleri talqylanyp, ulttyq rýhanııattyń qanjary qaıralyp, til men dildiń kelbeti aıshyqtaldy.

Tarıhqa kóz júgirtsek, ult taǵdyryn sheshken quryltaılar bolǵan. Onyń kóbi halqymyz úshin mańyzdy kezeńde ótkizil­gen. Tarıhshylarymyz Talas quryltaıynan keıin Altyn Orda derbes memleket bolǵanyn, Qaraqum jáne Ordabasy quryl­taılary jurtymyzdy el qor­ǵaýǵa uıystyrǵanyn aıtady. Orynbordaǵy birinshi qazaq quryltaıynda Alash partııasy quryldy. Ekinshi quryltaı­da Alash avtonomııasy jarııa­landy. Egemendik kezeńinde Dúnıejúzi qazaqtarynyń al­ǵash­qy quryltaıy ótti. Bul jıynda syrttaǵy qandastarymyz atamekenge shaqyryldy. Uly kósh táýelsiz Qazaqstanǵa bet aldy. Osy oraıda Prezıdent el qol­daýyna ıe bolǵan usy­ny­­syn Ulytaýda bildirdi. «Qazaq dalasynda el taǵdyry sheshil­gen tarıhı oryndar az emes. Ulytaýdan bólek, Orda­basy, Mártóbe, Kúltóbe sııaq­ty qasterli jerlerimiz bar. Men kelesi basqosýdy kıeli Túrki­standa ótkizýdi usynamyn. Qu­ryl­taıdyń ár aımaqta ótýi sol óńirdiń damýyna serpin beredi. Onyń músheleri ár joly bir óńirdiń tynys-tirshiligimen tanysady», dedi Qasym-Jomart Kemeluly. Iá, kıeli Túrki­stannyń túrki álemi úshin orny bólek. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy jumystary týraly jáne qoǵamdy tolǵandyrǵan máselelerdi sheshýge baılanysty oıyn osy Túrkistanda bólisken bolatyn. Túrki dúnıesiniń rýhanı astanasy – Túrkistanǵa taǵzym etý úshin arnaıy kelgen Prezıdent kóne qalany elimiz­diń altyn besigi, mádenıetimiz ben rýhanııatymyzdyń sımvoly jáne búkil halqymyzdyń boıtumaryna balady. Bul qasıetti jerdi kózdiń qara­shy­ǵyndaı saqtap, damytý qajet­tigin aıtty. Túrki­stan qala­syn damytýǵa jáne ob­l­ys­tyń keleshegin qalyptas­tyrýǵa baǵyttalǵan zań men qaýly­lar qabyldandy. Al oblys­ty damytýdyń 2024 jylǵa deıingi áleýmettik-ekonomıkalyq bas josparyna saı 5 jylǵa 1 trln 236 mlrd teńge bólindi.

Memleket basshysy atap ótken Ordabasy men Mártóbe­niń de el tarıhyndaǵy mańyzy zor. Mysaly, Mártóbe kesheni – respýblıkalyq mańyzy bar «Qazaqstannyń kıeli jerleri» jobasyna engen tarıhı ári týrıstik nysannyń biri. Bul keshen búginde tanymal týrıs­tik baǵyttardyń birine aınalyp otyr. Saıram turǵyn alaby men Qaramurt aýyly­nyń aralyǵynda ornalasqan qalashyqtyń orny VII-HII ǵasyrlarǵa tán. Bıiktigi 6-7 metr bolady. Bul aýmaqta áıgili Dala parlamentiniń keleli jıyndary ótip, «Jeti jarǵyǵa» mór basylǵan. Qolaıly klımat, aınalanyń anyq kórinisi, Tashkent pen Túrkistan sııaqty iri qalalardyń jaqyn ornalasýy – qazaq bıleri jınalatyn jerdi tańdaýda negizgi faktor bolǵan. Al el tarıhynda erekshe mańyzy bar basqosý 1726 jylǵy kóktemde Ordabasyda ótkenin eske sala ketelik. Orda tigilip, qazaqtyń Úsh júziniń ıgi jaqsylarynyń basy qosy­lyp, jońǵar basqynshylyǵyna qar­sy kúreske halyqty ju­myl­dyrý jaıy talqylanǵan jıyn el tarıhyndaǵy asa aýyr syn kezinde, halyqtyń rýhyn kóterip, ulttyq namystyń otyn jaqqan, júrekke jiger, boıǵa qýat berip, aldaǵy uly shaı­qas­tarǵa birtutas el bolyp at­taný­dyń taǵdyryn sheshken asa mańyzdy oqıǵa bolyp sanala­dy. Osy qasıetti Ordabasy bıi­ginde 1993 jyly mamyrda táýel­sizdiktiń uly toıy ótti. Al 1997 jyly bıiktigi otyz metrge jýyq záýlim monýment ornatylyp, onda uly birlik­tiń murattary, handar men bı­leri­mizdiń, ultymyzdyń arman-ańsarlary beınelendi.

Kelesi quryltaıdyń tarıhy tereń, kóne Túrkistanda ótýi óńir halqy úshin maqtanysh pen jaýapkershilik júgin arttyrary anyq. Búginde oblys ortaly­ǵy, túrki áleminiń rýhanı orta­lyǵy retinde damyp, quryly­sy qarqyndy júrgizilip jat­qan qalada ótetin basqosýlar­dyń mańyzy arta túseri sózsiz. Iаǵnı elge tanytarlyq oń óz­geris kóp. Sondaı-aq Memle­ket bas­shysynyń Jańa Qazaq­stan­dy qurýdaǵy júıeli bas­tama­­laryn júzege asyrý baǵy­tyn­da oblys ákimi О́mirzaq Shókeev Túrkistandy qoǵamdyq kelisim­niń, birliktiń úlgisi retinde damytýdy negizge alyp otyr. Al quryltaıdyń jalpyulttyq dıalogtyń jańa úlgisi bolatynyna senemin.

Baıdildá JYLQYShIEV,

Túrkistan oblysy qoǵamdyq keńesiniń tóraǵasy