Kitap oqymaıtyn urpaq ósip keledi...

Almatyda Ulttyq kitaphanada elimizdiń jetekshi bas­palary men birqatar BAQ basshylary bas qosty. Jıynda Qazaqstandaǵy kitap naryǵy damýynyń negizgi baǵyttary, qazirgi jaǵdaıy men kelesheginiń damý barysy, elimizde ulttyq kitap shyǵarý jáne kitap taratý isi, sondaı-aq kitap oqý jónindegi ózekti máseleler kóterildi. Buǵan deıin Astanadaǵy Aka­­demııalyq ulttyq kitap­ha­nany basqaryp, taıaýda Qa­zaq­stan Respýblıkasy Ult­tyq kitap­hanasynyń tizginin usta­­ǵan belgili jazýshy, qoǵam qaıratkeri Álibek Asqarov óz qyzmetin Almatydaǵy otandyq iri baspalardyń basshylaryn, belgili qalamgerlerdi bir ústeldiń basyna jınap, zııaly qaýymmen kezdesýden bastady. – Búginde Qazaqstanda 360 baspa tirkelgen, – dedi Álibek As­qarov. – Qazir erinbegenniń bári baspager bolyp jatqan za­manda, kitap basyp shyǵarý mádenıeti aqsaýda. Bezendirýi de júrekti aýyrtady. Qalamger men oqyrman, kitap pen oqyrman arasyndaǵy baılanystyń úzilýi de kitaptyń taralýyna áserin tıgizip otyr. Sizder qoǵamda rýhanı orta qalyptastyrýda kitaptyń rólin, mańyzyn jaqsy bilesizder. О́ıtkeni, ǵylym da, bilim de, rýhanııat ta osy kitaptan bastaý alady. Endeshe, kitap oqýdy, kitap mádenıetin nasıhattaıtyn kóptegen utymdy sharalardy birlesip jasaý, kitapqa degen oqyrman belsendiligin arttyrýdyń joldaryn izdestirý, ıaǵnı kitapqa qatysty dúnıelerdi bárimizge ortaq dúnıe retinde birigip sheshsek, soǵan atsalyssańyzdar. Osylaısha jıynnyń baǵyt-baǵdary, maqsaty aıtylǵan soń adam balasynyń aqyl-oıyn saqtap, ony urpaqtan-urpaqqa jetkizýde, bilim jáne tárbıe be­rýde aqylshyń da, dosyń da, syrlasyń da – kitaptyń mártebesin kóterýde, kitap taratý men kitap oqytý, kitaphanalardy rýhanı ortalyqqa aınaldyrý máselesinde ózara keleli pikir almasý dıalogy bastalyp ketti. Orazbek Sársenbaev, Qaı­nar» baspasynyń dırektory: – «Búgingi aǵa urpaq – máde­nıettiń, kitaptyń ordasymen bite qaınasyp ósken býynnyń ókilderi. Ol kezderi bárimizdiń memleketke, ultqa, kitapqa shyn janymyz ashıtyn. Al qazir kitap jóninde birqatar máseleler jınalyp, qordalandy. Kitapsizdik degen zaman týdy. Sol kitapsizdikti paıdalanyp, kim kóringen – saýdagerler, pysyqaılar ony kúnkóris kózine aınaldyrǵanyn jurttyń bári biledi. О́tken jyly tapsyryspen úsh kitap alyp edik, 27 jyl baspada jumys istep, birinshi ret qarasha aıynan aılyqsyz otyrmyz. О́ıtkeni, seniń atyńdy, zatyńdy, eńbegińdi, baıyrǵylyǵyńdy syılaıtyn adamdar azaıyp bara jatyr. Qyzmetke, mansapqa qazaq mektebin bitirmegen, qazaqtyń ádebıetinen, mádenıetinen habary joq adamdar kelip jatyr. Úmitsiz shaıtan degen, kelgen jańa mınıstrimiz aýylda ósken, qazaqtyń janyn túsinetin jigit eken, qazaqqa jany ashysa, osy máselelerdiń bir retke kelýine muryndyq bolar dep oılaımyn. Nurmahan Orazbek, «Qazaq­stan» baspasynyń dırektory: – Osydan tórt jyl buryn maǵan ájeptáýir baspadan shyqqan kitaptardy ákelip berdi. Qarap shyǵyp, kitaptyń sonshalyqty saýatsyz jazylǵanyna tańǵaldym. Budan shyǵar túıin, mektep oqýlyqtaryn aıtpaı-aq qoıaıyq, kitaptyń saýattylyǵy túzelmeı, urpaq saýatty bolmaıdy. Olaı deıtinim, 2000 jyly Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi janynan sarapshylar keńesin qurý jóninde usynys engizdim. Iаǵnı, árbir baspanyń bir jylda shyǵarǵan ónimin alyp, saraptama jasaý. Eger kitap óreskel kemshilikterge jol berse, zańdy qujattaryn keri qaıtarýǵa deıin áreket jasalǵany lázim. Bolmasa bul is ońalmaıdy. Qazir bas-basymyzǵa bir-bir bas­pa. Al buryndary memlekettik bes-alty-aq baspamen kitap shy­ǵyp jatatyn. Búginde árkim óz bilgenin jasaýda. Sondyqtan me­niń joǵarydaǵy uıǵarymymdy taǵy da usynsaq. Durys, árkimniń aqsha tabýǵa quqy bar. Biraq, aty kitap eken dep saýatsyz dúnıelerge jol bermeýimiz kerek. Muny biz aıtpaǵanda, kim aıtady? Bul má­seleni biz kótermegende, kim kó­teredi? Ekinshi aıtarym, baıqaımyn, aqshaly jigitter meshit salyp, ákesiniń atyn shyǵaryp jatyr. Solardyń arasynan kitaphana salatyn birli-jarym adam kezdesetin sııaqty. Soǵan baılanys­ty usynysym, aýyldyq jerlerge arnalǵan shaǵyn kitaphana salýdyń jobasy jasalsa. О́ıtkeni, sizder kitaphananyń erekshelikterin bilesizder, al sáýletshiler bolsa, kóbirek qarajat alýǵa úlken joba usynady. Osy jaǵyn eskere kele, shaǵyn aýyldarǵa arnalǵan jobany Sýretshiler odaǵymen birlesip jasap, kitaphana salǵysy keletinder satyp alatyndaı ba­ǵasyn kórsetińizder. Bul da ki­tapty halyqqa jaqyndatýdyń ádisi bolmaq. Beksultan Nurjekeev, «Ja­lyn» baspasynyń dırektory: – Men biletin Ulttyq kitap­hananyń jaqsy dástúri bar. Má­selen, Orazbek Sársenbaevtyń shyǵarmashylyǵy jaıly bilgi­ńiz kelse, maqalasynan bastap kitaptarynyń qaı jyldan jaryq kórgenine deıin bıblıografııasy jasalyp, daıyn tur. Mundaı tııanaqty jumys bizdiń ǵylymı ınstıtýttarda joq. Mysaly, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyn­da qanshama ǵylymı maqala jazylady, sonyń esebi joq. Olar­dy oqyp, suryptaıtyn tetik jasalmaǵan. Mine, Ulttyq kitap­hana óziniń osy dástúrin ári qaraı jalǵastyrsa. Bul oqyrmanǵa da, avtorǵa da, kitaphanaǵa da óte tıimdi. Endigi bir másele, kez kelgen jazýshy jamandy-jaqsyly kitabyn shyǵarady. Shyǵarǵan soń qýanyp, jurtqa tanytqysy keledi. Sol tanystyrylymdy jasaıtyn kitaphanadaǵy dástúr sońǵy kezderi báseńdedi. Sony damytsańyzdar. Tusaýkeser jasaıtyn avtordyń baıandamasyn, oqyrmandardy, BAQ ókilderin shaqyrýdy kitaphana, al shaı-paıyn iship, erkin áńgimelesýge sol tapsyrys berip otyrǵan avtordyń ózi jasasa. Mine, sonda bir-birimizben anda-sanda bolsa da dıdarlasyp, kitap jóninde pikirimizdi aıtamyz. Demek, Ulttyq kitaphanadaǵy mundaı kezdesýler ult zııalylarynyń basyn qosatyn ortalyqqa aınalar edi. Kádirbek Segizbaev, jazýshy: – Nuraǵańnyń sózi óte oryndy. Qazir neshe túrli kitap shyǵyp jatyr. Qalaıda kitap shyǵarýda shekteý bolý kerek. Burynǵy kezderi respýblıkalyq «Kitap jarshysy» degen gazet shyǵatyn da, sodan qandaı kitap jaryq kórgenin bilip otyratynbyz. Múmkin osy basylymdy qaıtadan jańǵyrtyp, kitaphana janynan, bolmasa bir gazettiń qosymshasy retinde shy­ǵarýǵa bolar. Osyny oılansaq. On­da tek kitaptyń tizimi ǵana emes, sonyń tóńiregindegi máseleler kóterilse. Qazaqstandaǵy on myń kitaphananyń ózi jazylsa da, jaman tıraj bolmaıdy dep oılaımyn. Jumabek Kenjalın, «Qazaq gazetteri» JShS-niń bas dırektory: – Shynyn aıtý kerek, búgingi bizdiń qoǵamdaǵy úlken másele – qazir kitap oqymaıtyn urpaq ósip kele jatyr. Úlkeni de, kishisi de aqparatty saıtqa kirip, ınternetten alady. Máselen, bizdiń býyn kezinde «Meniń atym Qojany» qalaı oqydy, al qazirgi jastardyń solaı oqıtynyna kúmánim bar. Meniń aıtaıyn degenim, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ár stýdent 100 kitapty oqý jóninde bastama kóterildi. Men qatty qýandym. Bul joǵaryda men aıtqan máseleden týyndasa kerek. Aldaǵy ýaqytta osynda otyrǵan zııaly qaýym, baspagerler ózderińizge odaqtas etip Qazaqstannyń joo, osyǵan yńǵaılas qoǵamdyq mekemelerdiń basyn biriktiretin dińgek bolyp, jastardy rýhanı álemge jaqyndatýǵa jol kórsetip, atsa­lys­sańyzdar. Bizdiń jas kezimizde oqyrmandar konferensııalary jıi ótetin. Sol umyt qalǵan dástúrdi damytý kerek. Aqparat quraldary osy máseleni qoldaımyz. Jumabaı Shashtaıuly, «Qa­zaq ádebıeti» gazetiniń bas redak­tory: – Saýattylyq jaıly aıtyp jatyrsyzdar, ras, keıingi urpaqtyń saýattylyǵyna degen ólshem óte tómendep ketti. Mysaly, men gazette kóp jyldar istep kelip, radıodaǵy jýrnalısterdiń saýatyna tańǵalatynmyn. Biraq, radıo ǵoı dep oılaıtynmyn. Qazir endi gazetke kelgen keıingi tolqyndardyń kópshiligi biryńǵaı saýatsyzdyqpen aýyrǵan. Saýat­syzdyqtyń shegine jetkendigi sonsha, maqalany redaksııalap jatsań bylq etpeıdi. Solaı bolýy kerek sııaqty. Ynsap pen qanaǵat sezimi joq. Ne bolsa da taqııalaryna tar kelmeıdi. Bizder alǵash jýr­nalıstıkaǵa kelip, jumysty bastaǵanda Ábirash Jámi­shev, Sarbas Aqtaev sııaqty qalamger aǵalarymyz jazǵan maqalamyzdy jerine jetkize jóndeıtin. Oǵan keıde ashýlanatynbyz. Qazir qazaqtyń kitapqa degen qarym-qatynasy da dál solaı. Kez kelgen jıynǵa barsań «kitap shyǵarý kerek» dep jatady. Sonda ol kitapty ne úshin shyǵarý kerek? Mektep bitirgenderine jıyrma jyl bolsa da kitap shyǵarý kerek. Ákesine as berse de kitap shyǵarý kerek. Bireý qaıtys bolsa da kitap shyǵarý kerek. Al sony aıtqandardyń óziniń úıinde kitap joq. Qazir jalpy qazaqtyń kóbisiniń úıinde kitap joq. Osyǵan qazaq halqynyń bılik basyndaǵylary bolsyn, zııa­lylar, jergilikti basshylar bolsyn, qabyrǵalary qaıyspaıdy. Eń qaýipti jaǵdaı, aýyldaǵy qazaqtyń qarapaıym otbasy ǵana emes, muǵalimderdiń otbasy da kitap oqymaıdy. Onyń qaýipti qubylysqa aınalǵany sonsha, buryndary úıge kelgen adam sóre­­­degi kitapqa kóz salatyn. Sol kitap­tyń ishinen ózin qyzyqtyrǵan kitapty alyp aqtaratyn. Qazir baıqańyzdarshy, bir adam kitap qaramaıdy. Nurtóre Júsip, «Aıqyn» gaze­tiniń bas redaktory: – Aǵalarymyzdyń kitaphana mádenı ortalyq bolsa degen usynysyn qoldaımyn. Baıaǵyda esterińizde bolsa, halyq ýnı­versıtetteri jumys isteıtin. Áýe­zovtiń úıinde aıadaı jerde basy Álkeı Marǵulannan qazaqtyń qanshama zııaly, iri qaıratkerleri kezdesý ótkizip, jabyq taqyryp deımiz be, aıtýǵa, jazýǵa bolmaıtyn nárseni sol jerde aıtatyn. Sol jerden bárimiz taǵylym alyp óstik. Qazir barlyq nárseniń esik-terezesi jabylyp kele jatqan zaman. Jarııa etetini, etpeıtini bar, artyq sóz aıtýǵa bolmaıdy. Baıaǵyda Oralhan aǵamyzdyń oqyrmandarmen taǵylymy zor kezdesýi ótti. Ol taspaǵa túsirildi, «Qazaqstan» telearnasynyń muraǵatynda bolýy kerek. Sol sııaqty ádemi kezdesýlerdi telearnalarmen kelisip ótkizip, keıin ınternet keńistigine salsań, sol jerden jurt kórip, tyńdaı alady. Sondyqtan Ulttyq kitap­hananyń ınternet saıtyn osy jaǵynan damytyp, kezdesýler, shyǵarmashylyq keshter, suhbattar qoıylatyn bolsa, kitap oqymaı júrgen balalardy planshet, telefon, saıt arqyly da tartýǵa bolady. Qazir urpaq kitap oqymaıdy dep ókinishpen sóz aıtamyz. Oqyta almaı júrgen ózimizdiń de kinámizdi moıyndaýymyz kerek. Árkim óziniń otbasyna ıe bolyp, kitap oqytýdy ádetke aınaldyratyn bolsa, bul máseleniń sheshimin tabýǵa bolar. Qonysbek Botbaı, «Qazaq­parat» baspa korporasııa­synyń prezıdenti: – Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń jýrnalıstıka fakýlteti jyl saıyn kitap kúni sharasyn ótkizedi. Byltyr da ótti. Sol sharada búkil baspa avtorlary oqyrmandarymen kezdesý ótkizip, kitaptaryn da satqyzady. Stýdentter birshama kitap satyp alyp jatady. Mine, sol úrdisti jylyna bir ret emes, birneshe ret maýsym saıyn ótkizse. Biz búkil baspalardyń ónimderin shyǵarsaq, oǵan kitap qorlary jetedi. Demek, kitap satýdy uıymdastyrý baspaǵa da, oqyrmandarǵa da paıdaly bolar edi dep oılaımyn. Sondaı úrdis osy kitaphana janynan da uıymdastyrylsa. Oǵan baspa basshylary ǵana emes, avtorlar da qatysyp, qoltańba berse, kitaphana jumysyn jandandyra túser edi. Tipti, mınıstrdiń ózin osyndaı sharalarǵa qatystyrý kerek. Kámılá Ámirova, QR Ulttyq Kitap palatasy dırektorynyń orynbasary: – QR Ulttyq Kitap palatasy baspalardyń kitap shyǵarý qarqynymen qatar, shyǵarylǵan kitap ónimderiniń sapasyn da qadaǵalaıdy. Búginde kitapqa qoıylatyn talaptar kóbeıip, sapa artyp keledi. Bul – zaman talaby. Osy oraıda, Kitap palatasy kitap shyǵarý isine qoıylatyn talaptardy eskere otyryp, jańa standarttar daıyndaýdy qolǵa aldy. 2014 jyldyń shilde aıynda «Basylym. Shyǵarylym má­limetteri. Jalpy tártibi men resimdeý erejeleri. QR ST» standarty iske qosylady. Sonymen qatar, «Qazaq tilindegi sózder men sóz tirkesteriniń qysqartylýy. Jalpy tártibi men resimdeý erejeleri. QR ST» standartynyń jobasyn da kóp uzatpaı, usynýdy josparlap otyr. Sonymen qatar, halyqaralyq standarttardy (ISTC, ISRC) daıyndaý jáne olardyń otandyq kitaptarda resimdelinýi keleshekte atalmysh mekememen qadaǵalanbaq. Dıdahmet Áshimhan, «Túr­kistan» gazeti bas redaktorynyń orynbasary: – Búginde kitap oqymaıtyn, kitapty qurmettemeıtin urpaq ósip kele jatqany haq. Desek te, kitapty oqytýdyń ártúrli joldaryn qarastyrýymyz kerek. Meniń on jyldan bergi armanym, ony gazetke de jazdym – qalamyzda kitap pen qalamǵa eskertkish ornatylsa. Kóz aldaryńa elestetińizder, beti ashylǵan appaq mármár kitap pen appaq qaýyrsyndy qalam. Kezinde ony Jazýshylar odaǵyna usynamyn dep, eskertkishtiń eskızin de jasaǵan edim. Kórip júrseńizder, Almatyda Raıymbek kóshesiniń boıynda tuǵyrdyń ústinde máshıne, taǵy bir kóshede motosıkl de tur. О́skemende araǵa da eskertkish ornatylǵan. Búgingi órkenıette qalam men kitaptyń mańyzy, róli óte joǵary. Mine, sol eskertkishti kitaphananyń aldyna qoısaq. Dap-daıyn oryn tur. Kún saıyn osy alańnan ótetin adam kitapty kórip, qaýyrsyn týraly oılanady. Osy máseleni Al­maty qalalyq ákimdigine baryp, shet jaǵasyn aıttym. Biraq, ony tyńdaıtyn qulaqty kóre almadym. Bul ıdeıany zııaly qaýym qozǵaý kerek sııaqty. Endeshe, bul oıymdy qajet dep tapsańyzdar, qoldasańyzdar osy máseleni qozǵaıyq. Áshirbek Kópishev, «О́ner» baspasynyń dırektory: – Kitaptyń róli týraly aıtqanda, bul saladaǵy sheteldik júıelerdi de zertteýimiz kerek. Ol ne úshin kerek? Kitaphana, menińshe, ulttyq iri ıdeologııalyq mádenı ortalyq. Ol buryn da solaı bolǵan, keleshekke de kerek. Sondyqtan, Áleke, mekeme basshysy, belgili qalamger, qaıratker retinde kitaphanany mádenı ortalyqqa aınaldyrýǵa muryndyq bolsańyz. Ol úshin myqtap oılasqanymyz jón. Halyq munda kelip pikir alysýy, oı bólisýi, sóıtip qoǵamdyq pikirdi qozǵaýy kerek. Biz partııa emespiz, saıasatpen aınalyspaımyz. Jalpy kitap saıasatyna – jazýshy, baspager, BAQ kiretindikten, ortalyqqa aınaldyrsaq ulttyq ıdeıalar men ulttyq ıdeologııanyń ózekjardy, ot qaryp turǵan problemalaryn talqylap, qoǵamǵa tujyrymdama jasap, usyna alamyz. Sondaı-aq, osy ortalyq arqyly kitaptyń taǵdyry, qalamaqy, t.b. ortalyq arqyly kótersek, pármendi bolmaq. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ oqytýshysy, ǵalym Saǵatbek Medeýbekov: – «Otbasynda, mektepte kitaptyń betin ashpaı kelgen bala, stýdent atanǵannan keıin kitaptyń betin ashady dep oılamaımyn. Osy rette jýrnalıstıka fakýltetine arman jetelep kelgen balalardyń ishinde «100 kitap, 100 oqyrman» degen bastama kóterdik. Ár kafedrada, ár topta bir stýdent júz kitapty oqyp bitirýi kerek degen oıdy bekittirip, aı saıyn shyǵatyn ýnıversıtettiń gazetinde sol jóninde aqparattar berilip turady. Bul jaqsy dástúr boldy. Stýdentterdi mindettese oqıdy eken», dep óz oıyn bólisse, belgili aqyn, «Jazýshy» baspasynyń dırektory Esenǵalı Raýshanov ómirden ótken aqsaqaldarymyzdyń aramyzdan ketkeni ókinishti ekenin, biraq sol kisilerdiń qaı-qaısynyń da keremet kitaphanalary baryn, endi solardyń kim kóringenniń qolynda ketip jatqandary baryn, keıbiriniń saıajaıda, keıbiriniń jer tólede shirip jatqandaryn tilge tıek etti. «Mysaly, Ábý aqsaqaldyń keremet kitaphanasy bar edi. Keshegi Qadekeń men Tumaǵanyń kitaphanalary qandaı! Áýbákir Nilibaevtyń kitaphanasy she? Bul endi kitaphana mıssııasyna kire me, kirmeı me, bil­meı­min, biraq azdap bolsa da qara­jatyn tólep, sol kitaptardy kitap­hananyń qoryna alýdy bolashaqta eskerseńizder» degen oı tastady. Sondaı-aq, baspager Dıdar Qulkenov: «Merekeniń baspalar úıi» janynan qyrkúıek-qazan aıynda eki aıda bir ret shyǵatyn «Qazaq kitaby» jýrnaly daıyndalyp jatqanynan habardar etti. «Onda elimizde shyǵyp jatqan kitaptardyń annotasııasy, muqabasy, avtor jaıly málimetter bolmaq» dedi. Mine, osylaısha, toqsan jyldyq tarıhy bar qara shańy­raqta keleli áńgime ótti. Kelisip pishken ton kelte bolmaıdy. Jıyndy qorytyp, basqosýǵa kelip, óz oı-pikir, usy­nystaryn ortaǵa salǵan zııaly qaýym ókilderine rızashylyǵyn bildirgen kitaphananyń jańa basshysy Memlekettik syılyqtyń laýreaty Álibek Asqarov óz tarapynan da izdenisterin aıtyp, qaıtkende kitaphananyń jumysyn jandandyrýǵa bar kúsh-jigerin salatynyn jetkizdi. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».