Eýrazııalyq odaq ıdeıasynan – eýrazııalyq ıntegrasııanyń kemeldengen kókjıegine

Keshe Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jumys saparymen Reseı Federasııasyna keldi. Sapar barysynda Elbasy M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde eýrazııalyq ıntegrasııa taqyrybynda leksııa oqydy. Osydan týra jıyrma jyl buryn dál osy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev dál osylaı sóz sóılegen bolatyn. Onda Elbasy memleketterdiń Eýrazııalyq odaǵyn qurý týraly usynysyn jarııa etken edi. Sol sát Qazaqstan basshysy dál osy minberge dál osy taqyryppen jıyrma jyldan soń qaıta kóteriledi degen eshkimniń oıyna kelmegen shyǵar. Sebebi, bul shynymen de, sol kezde endi ǵana táýelsizdigin alyp jatqan TMD elderi úshin tym tyń ıdeıa bolatyn. Bireýler bul múmkin emes dep birden qarsylassa, endi bireýler ıdeıanyń ıgilikti bolaryna kúdikpen qaraǵan. Al biz sııaqty táýelsiz eldiń jas býyny sol kezderi munyń baıybyna da bara almaǵanbyz. Al endi, mine, araǵa jıyrma jyl salyp, atalǵan ıdeıanyń ómirsheńdigin ózimiz kórip, kóregendilikten týyndaǵan utymdy usynystyń jıyrma jylǵy júzege asyrylǵan jylnamasyn jıystyryp, sońǵy núktesin qoıar sheshýshi kezeń aldyndaǵy kezdesýdiń kýási bolyp otyrmyz. Iá, osydan jıyrma jyl buryn usynylǵan usynys sodan bergi jıyrma jylǵy jemisin jıyp-terip, aldaǵy kemel keleshekke qaraı qanat sermegeli tur. Laıym, bolashaǵy jemisti bolǵaı. Máskeý memlekettik ýnıver­sıtetindegi Ǵalymdar keńesiniń májilis zalynda minberdegi Mem­leket basshysyn kórip otyryp, ishteı osylaı tilektestik aıttyq. Zalǵa kisi qarasy kóp jınalǵan eken. Tyńdaýshylardyń deni – ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri, qys­qasy, Reseıdiń betke ustar­lary. Tipti, olardyń arasynda osydan jıyrma jyl burynǵy sózdi tyńdaǵandar da bar. Endi birazy stýdentter. Sol zalda tarıhı sáttiń kýási bolyp, Elbasy sózin qaǵazǵa túsirip otyrǵan bizdi de maqtanysh sezimi kernegenin jasyra almaımyz. M.V.Lo­monosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıver­sı­te­tiniń rek­tory Vıktor Sadovnıchıı qys­qasha sóz sóıledi. Ol Qazaqstan Prezıdentiniń osydan jıyrma jyl burynǵy sóılegen sózin eske alyp, onyń usynysynyń búgingi mańyzdylyǵyna toqtalyp ótti. Bul ıdeıanyń ózi basqaryp otyrǵan M.V.Lomonosov ýnıversıtetinde jarııa bolǵanyn maqtan tutatynyn aıtyp, N.Á.Nazarbaevqa alǵysyn jetkizdi. Qazaqstannyń búgingi je­tistikterine toqtalyp, bul ret­te Qazaqstan basshysynyń eren eńbegi bar ekenin atap ótti. El­der arasyndaǵy ıntegrasııalyq úderis­terdiń búginde tıimdi júzege asýyna Qazaqstan Prezıdentiniń eýra­zııalyq ıntegrasııa ıdeıasy aı­ryqsha áser etip otyrǵanyn basa aıtty. Qazaqstan basshysy N.Á.Na­zarbaevtyń EAO qurý ıdeıasy eý­ra­zııalyqtyń is júzindegi jańa kezeńi­niń bastaýy bolǵanyn alǵa tartty. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev Máskeýge osydan eki aı buryn ǵana kelip, Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysyna qatysyp ketken bolatyn. Al erteń osyndaı otyrys Belarýs astanasy – Mınskide ótedi dep josparlanǵan. Aldaǵy mamyr aıynyń aıaǵynda Astanada keńes otyrysynyń qorytyndy jıyny ótip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıylady dep kútilýde. Endeshe, qazir Eýrazııa odaǵyn qurýdyń sońǵy sheshýshi kezeńderi. Al osyndaı túıindi tusta onyń kemel keleshektegi kelbeti qalaı bolar eken degen oıǵa kóz júgirtip, ıdeıa usynylǵan orynda ıdeıa usynýshynyń kóregendigine taǵy bir súıený, árıne, oryndy. Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń osydan 20 jyl bu­ryn Máskeý memlekettik ýnıver­sıte­tinde sóılegen sózine taǵy kóz júgirttik. Erekshe aıta keterligi, dál keshe birqatar Reseı basy­lym­dary osy sózdi sol qalpynda jarııalapty. Bul da bolsa, Qazaqstan Prezıdentiniń kóregendigin moıyn­dap, osydan jıyrma jyl bu­ryn aıtylǵan ıdeıanyń búginde qalaı dáleldenip, qalaı júzege asqanyn aıtqysy kelgenderi bolar dep paıymdadyq. Iá, ol kezderi jańa táýelsiz memleketter ózderiniń arasyndaǵy kóptegen qarym-qatynas problemalaryn sheshý jolynda kóptegen kedergilerge ushyraǵany belgili. Osy turǵyda olarǵa saýda-ekono­mıkalyq yntymaqtastyqtyń múlde jańa strategııasyn qurý qa­jet­tiligi týyndady. О́zgergen jańa álemge saı jańasha qaǵıdat­tar qaralýy tıis edi. Osy sát­te Qazaqstan Prezıdentiniń eýra­zııa­lyq ıntegrasııany damytý jáne tereńdetý baǵytyndaǵy usynysy der kezinde aıtylǵan ıdeıa bolǵany sózsiz. Sonymen, bul ıdeıa neni meń­ze­gen edi? Onda memleketterdiń Eý­razııalyq odaǵy ár qatysýshy eldiń ulttyq-memlekettik múddesi júzege asyrylatyn teń quqyqty táýelsiz memleketterdiń odaǵy bolýy tıis jáne árqaısysynyń jıyntyq áleýeti tolyqtaı paıdalanylýy qajettigi aıtyldy. Buǵan qosa, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynan aıyrmashy­ly­ǵy, birlesý negizi basqa emes, eko­nomıkalyq ózara baılanys­tar bolýy shart delindi. О́ńir memleketteriniń birtutas ekono­mıkalyq, kedendik, saýda jáne áleýmettik-gýmanıtarlyq keńistik qurý jolymen júzege asýy tıistigi, al munyń bári egemendikke nuqsan kelmeıtindeı, memleketterdiń ishki isine aralaspaý, óz eliniń memlekettik qurylym tártibin aıqyndaǵan ár halyqtyń quqyna qurmetpen qaraý jaǵdaıynda júrgizilýi kerektigine basymdyq berildi. Sonymen qatar, Eýrazııa memleketteri ıntegrasııasynyń basty maqsattary retinde turaq­tylyq pen qaýipsizdikti qamta­ma­syz etý, óńirdi áleýmettik-eko­nomıkalyq jańǵyrtý qajet­tigine nazar aýdaryldy. Ideıa usy­ný­shynyń paıymynsha, Eýra­zııa halqy básekelester emes, keri­sin­she, odaqtastar delingen bolatyn. N.Á.Nazarbaevtyń keshegi dá­risi de ózi usynǵan jıyrma jyl buryn­ǵy ıdeıanyń zańdy jalǵasy sııaq­ty boldy. О́zektiligin joı­ma­ǵan ómirsheń usynystyń búginge deıingi bederin baǵamdap, aldaǵy bola­shaǵyna baǵyt siltegen baǵdar­sham ispetti dese de bolatyndaı. Endi Elbasy sózine qulaq túreıik. Qurmetti kezdesýge qaty­sý­shy­lar! Men ýnıversıtet ujymyn soń­­ǵy onjyldyqtarda MMÝ-de jú­zege asqan orasan ózgeristermen quttyqtaımyn. Meni ýnıversıtettiń qurmetti professory retinde sizderdiń ǵy­lymı jeńisterińiz, álemdik ǵylym men bilim berýdegi shepterińizdi ny­ǵaıtqandaryńyz qýantady. Men osydan 14 jyl buryn Vla­­dımır Pýtın Astanada M.V.Lo­­mo­nosov atyndaǵy MMÝ-diń fı­lıalyn ashý týraly ıdeıamdy qol­daǵanyna tereń qanaǵat sezi­­mindemin. Osy jyly Astanadaǵy fılıal óziniń myńynshy tálimgerine dıp­­lom tapsyryp úlgeredi. Bul – aıtýly oqıǵa! Búginde MMÝ dıplomy bar ma­mandar Qazaqstannyń ekonomıka­synda, ǵylymynda jáne basqa da baǵyttarda tabysty jumys is­tep júr. Sondyqtan MMÝ-diń qazaq­stan­dyq fılıalynyń qalyp­ta­sýyna qatysqandardyń bárine rı­zashylyǵymdy bildiremin. Qymbatty dostar! Jıyrma jyl buryn, MMÝ qa­byrǵasynda men alǵash ret ja­ńa ıntegrasııalyq birlestik – Eý­razııalyq Ekonomıkalyq Odaq qurý týraly ıdeıany usyndym. Onyń tujyrymdamasy bizdiń elderimizdiń barlyq azamattaryna birdeı jaqyn jáne túsinikti shyndyqqa negizdeldi. Ortaq tarıh, ózara eko­no­mı­kalyq tartymdylyq, máde­nıet­terdiń tyǵyz ózara baılanysy men adamdardyń jaqyn­dasýǵa um­tylysy bizdiń halyq­tary­myz­ǵa kópqyrly memleketaralyq baı­lanystardyń jańa úlgisin qurýǵa múmkindik beredi. Men Eýrazııalyq Odaq tek er­kindik, teń quqyqtylyq, ózara tıim­dilik qaǵıdattary men ár qa­tysýshy eldiń pragmatıkalyq múm­kindikterin esepke alǵanda ǵana múmkin degen ustanymda bolyp keldim jáne sonyń berik jaqtaýshysy bolyp qala beremin. Bul bastama qazir Eýrazııalyq ıntegrasııa dep atalyp júrgen jańa tarıhı úderis úshin qadam basar núktege aınaldy. Birinshiden, sol ýaqyttaǵy TMD-daǵy kóptegen saıasatkerler úshin túsiniksiz jáne laıyqty baǵalanbaǵan meniń ıdeıam búgin isker toptarda jáne qoǵamdyq-gýma­nıtarlyq deńgeıde keń qa­jet­tilikke aınaldy. Eýrazııalyq ıntegrasııany nár­lendiretin kóptegen birlesken alańdar paıda boldy jáne jemisti jumys istep tur. Bul Eýrazııa Damý banki, Eýra­zııa Iskerlik keńesi, Eýrazııalyq Me­dıa-forým, Eýrazııa ýnıver­sı­tetteriniń assosıasııasy jáne taǵy basqalar. 18 jyl buryn Astanada biz al­ǵash ashqan nysandardyń biri Lev Nıkolaevıch Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti boldy. Búginde bul – Ortalyq Azııa­daǵy jetekshi joǵary oqý orny. Lev Nıkolaevıch Gýmılev Re­seı memleketiniń eýrazııalyq jo­lynyń taǵdyrsheshtiligin aldyn ala bilgen kóregen orys ın­tel­lektýaldarynyń biri bolyp tabylady. Buǵan asa kórnekti oıshyldar K.Leontevtiń, D.Danılevskıı men basqa da kóptegen ǵalymdardyń eń­bekteri aıǵaq bola alady. Bul týraly Reseıdiń tarıhy, geografııasy, mádenıeti, ekonomıkasy da aıtady. Búginde «eýrazııalyq ıntegrasııa» túsinigi saıasatkerler, ekonomıster, jýrnalıster men qoǵamdyq orta belsendi paıdalanyp júrgen brend bolyp otyr. Ekinshiden, qazirgi zamanǵy eýrazııalyq bastama eshqashan shyndyqtan alshaq bolmaǵanyn erekshe atap kórsetkim keledi. Birinshi kezekte, ol táýel­sizdik pen saıası egemendik ınte­gra­sııalyq úderiske qatysýshy barlyq memleketter úshin basymdyqqa ıe ekenin árkez esepke alyp keldi. Sonymen bir mezgilde, onyń máni áýelden Qazaqstannyń, Re­seıdiń, Belarýstiń, sondaı-aq, Eýrazııa keńistigindegi bas­qa da el­derdiń qarapaıym aza­mat­ta­rynyń múddeleri týraly shynaıy qamqorlyqta jatqan edi. 1998 jyly men «Qarapaıym adamdarǵa qaraı qarapaıym on qadam» baǵdarlamasyn usyndym. Osy jyldar ishinde onyń bar­lyq negizgi erejeleri is júzinde oryndaldy. Keden odaǵy memleketteri ara­syndaǵy birlesken shekaralar bizdiń elderimizdiń azamattary ke­dergisiz kesip ótý úshin, júkter men taýarlar, valıýta qarjylaryn alyp ótý úshin móldir boldy. 2009 jyldan beri Qazaqstannyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik jáne Keden odaǵy áriptesterimen taýar aınalymy 88 paıyzǵa artyp, 24,2 mıllıard dollarǵa jetti. Bizdiń Reseı men Belarýske eksportymyz 63 paıyzǵa ósti, onyń ishinde óńdelgen taýarlardy shyǵarý 2 esege ulǵaıdy. Biz reseılik jáne belarýstik kompanııalarmen birlesken kásip­oryndar ashýdamyz. Bizdiń elderimizde joǵary, orta jáne kásiptik bilim týraly dıp­lom­dardy ózara taný týraly ke­lisim jumys isteıdi. Jyl saıyn Qazaqstannyń, Reseıdiń jáne Belarýstiń, son­daı-aq, basqa da birqatar TMD el­deriniń ondaǵan myń azamattary bizdiń memleketterimizdiń JOO-larynda oqýǵa, eńbekke ornalasýǵa jáne jedel medısınalyq kómek alýǵa teńdeı quqyqtardy paıdalanady. Bir memlekettiń azamattarynyń basqa qatysýshy eldiń aýmaǵynda shaǵyn jáne ortaq bıznes júrgizý úshin jaǵdaılar keńeıip keledi. Eýrazııalyq ıntegrasııa má­de­nı-gýmanıtarlyq baılanystardy, týrızmdi jemisti damytý úshin kóptegen basymdyqtar beredi. Osynyń barlyǵy mıl­lıon­da­ǵan adamdar úshin naqty tıim­dilik. Jáne búginde osynyń bar­lyǵy bolmaýy yqtımal ekenin elestetýdiń ózi múmkin emes. Úshinshiden, eýrazııalyq bas­tama búkil TMD keńistiginde ınte­grasııalyq úderisterdiń sıpatyn ózgertip, serpindilik berdi. Osylaısha Ujymdyq qaýip­siz­­dik týraly shart uıymy qu­ryl­dy. 2000 jyly Eýrazııalyq eko­no­­mıkalyq qoǵamdastyq beki­tildi. Tutastaı alǵanda, Táýelsiz Mem­­leketter Dostastyǵynyń qyz­meti men onyń qurylymdyq býyn­dary naqtyraq bola tústi. Onyń sheńberinde 40-qa jýyq salalyq memleketaralyq organdar jumys isteıdi. Tórtinshiden, HH jáne HHI ǵa­syrlardyń toǵysynda eýra­zııalyq bastamasy halyqaralyq qaty­nastarǵa, onyń ishinde onyń alǵashqy kezindegi geogra­fııalyq alańynan tys jerlerge de aıtarlyqtaı yqpal etti. Arqaýlyq eýrazııalyq qa­ǵı­dattar Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn qurýda jáne qyzmetinde qoldanyldy. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeste de osyndaı pragmatıkalyq negizdegi úderis 20 jyldan astam ýaqyttan beri tabysty júrgizilip keledi. 2010 jyly EQYU-nyń Astana sammıtinde men Eýrazııadaǵy qaýipsizdiktiń ortaq qurlyqtyq tuǵyrnamasyn qalyptastyrý boıynsha jumysty bastaýdy usyndym. Senim, teń quqyqtylyq já­ne ózara tıimdilik qaǵıdattaryna negizdelgen ol eýropalyq jáne azııa­lyq ólshemderdi qosa alǵan bolar edi. Bul ustanym EQYU-nyń «Qaýipsizdik qoǵamdastyǵy jolynda» dep atalǵan Astana dek­larasııasynda kórinis tapty. Besinshiden, eýrazııalyq ıdeıa­sy qazir, HHI ǵasyrdyń ekinshi on­jyldyǵynyń ortasynda naqty geoekonomıkalyq jáne geosaıası sulbaǵa ıe bolyp keledi. Joǵary Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq keńes pen Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa tabys­ty jumys istep tur. Qazaqstan, Belarýs já­ne Re­seı Birtutas Keden ko­deksin qol­danyp, ózderiniń makro­eko­no­mı­kalyq saıasattaryn úılestirip otyr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý ıdeıasynyń 20 jyl­dyǵynda Astanada osy ınte­gra­­sııalyq birlestik qurý týraly ta­rıhı shartqa qol qoıylýy jos­parlanýynyń nyshandyq máni bar. Odaq jumysyna qatysýǵa bir­qatar basqa da elder qyzy­ǵýshy­lyq tanytyp otyr. Eýrazııalyq ıntegrasııanyń ekonomıkalyq áleýeti óte joǵary. Tek qatysýshy úsh el ekono­mı­­kasynyń jıyntyq kólemi 2,2 trıllıon dollardy quraıdy. Úsh el shyǵarǵan ónerkásip óni­miniń jalpy kólemi 1,5 trıllıon AQSh dollaryna jýyqtady. Jıyntyq IJО́-niń ósimi tú­rin­degi ıntegrasııalyq tıimdiliktiń perspektıvasy 2030 jylǵa qaraı shamamen 900 mıllıard dollardy quraı alady. Osylaısha, eýrazııalyq ıntegrasııa bizge kele jatqan Úshinshi ja­handyq ındýstrııalyq revolıýsııa aldynda ortaq strate­gııalyq basymdyqty qamtamasyz etedi. Ol álemdik qurylys para­dıg­­masynyń kópqyrlylyq ja­ǵyna qaraı aýysýy dramalyq aktisi jaǵdaıynda júrip jatyr. Qazirgi jahandyq turaqsyzdyq – tek ekonomıkanyń ǵana emes, sondaı-aq, halyqaralyq qu­qyq­tyń, jahandyq saıasattyń daǵ­darysy. Olardyń aldynda G-8 jáne G-20 dármensizdik tanytýda. Naq sondyqtan 2012 jyly men G-GLOBAL bastamasyn il­ge­ri­lettim. Oǵan 160 el ınteraktıvti qa­ty­sýda. G-GLOBAL álemniń HHI ǵa­syr­­daǵy irgeli qaǵıdattaryn: evo­lıý­sııany; ádilettilikti, teń­dikti, konsensýsty; jahandyq tole­ranttylyq pen senimdi; jahandyq transparenttilikti; syndarly kópqyrlylyqty qamtıdy. Men eger halyqaralyq qu­qyq­­ta, syrtqy saıası praktıkada, mem­leketaralyq qatynastar tási­linde túbegeıli ózgerister júretin bol­sa, onda qazirgi jahandyq syn-qater­ler eńseriletin bolady dep esepteımin. Sondyqtan, bizdiń G-GLOBAL qaǵıdattary týraly usy­nys­ta­ry­myz álemdik qoǵamdastyqqa bú­ginde qaı kezdegiden de paıdaly. Men olardyń álemniń damýyna syndarly sıpat berýge qabiletti ekenine senimdimin. Tutastaı alǵanda, búgin biz eý­ra­zııalyq ıntegrasııalyq úderis­tiń orasan zor oń róli men naqty nátıjelerin kórip otyrmyz. Integrasııany odan ári tereń­detý – tek jańa múmkin­dik­ter ǵana emes, bizdiń memle­ket­terimizdiń qazirgi jáne bolashaq býyn azamattarynyń aldyndaǵy ortaq paryzymyz. Qymbatty dostar! Jıyrma jyl buryn men Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Odaq qurýǵa aparatyn ıntegrasııalyq úderisterdiń ıadrosyn naq Qa­zaq­stan men Reseı quraýy tıistigin aıtqan bolatynmyn. HHI ǵasyrdyń basynda eýra­zııalyq ıntegrasııalyq damýdyń jańa serpin alǵanynda Vladımır Pýtınniń mańyzdy rólin atap ótý qajet. 2010 jyly ony Dmıtrıı Med­vedev qoldady. Qazaqstan men Reseıdiń qaty­nasy árkez áriptestiktiń úlgi tu­tar mysaly bolyp keldi jáne bolyp qalyp otyr. О́tken 2013 jyl bizdiń el­de­rimiz úshin serpindi jyl boldy. Ekaterınbýrgte HHI ǵasyr­daǵy izgi kórshilestik jáne odaq­tastyq týraly biregeı shartqa qol qoıyldy. Búginde bizdiń elderimiz senimdi negizde ózara is-qımyl tanytpaıtyn sala is júzinde joq. О́nerkásiptik kooperasııa úderisi, onyń ishinde óńiraralyq deń­geıde de júrip jatyr. Energetıkalyq áriptestik, ǵarysh salasyndaǵy yntymaq­tastyq tabysty damyp keledi, mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy ózara is-qımyl keńeıe túsýde. Reseı – Qazaqstannyń asa iri saýda áriptesi. О́tken jyly bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy taýar aınalymy 24 mıllıard dollardy qurady. Bul – bizdiń qarym-qaty­na­symyzdyń barlyq tarıhyndaǵy rekordty kórsetkish. Ol kóp jaǵdaıda Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńis­tiktiń arqasynda múmkin boldy. Jalpy, ótken jyl bizdiń ekonomıkalarymyz úshin ońaı jyl bolǵan joq. О́tken jyldyń sońynda Ás­ke­rı-teh­nıkalyq ynty­maq­tas­­tyq tý­raly ekijaqty shart ja­saldy. Áýe shabýylyna qarsy qor­ǵa­nys­tyń birtutas júıesi jumys isteıdi. О́ńirlik qaýipsizdikti qamta­masyz etý máselelerinde biz Re­seımen halyqaralyq uıymdar aıasynda tyǵyz ózara is-qımyl tanytýdamyz. Senim, teń quqyqtylyq, óza­ra tıimdi yntymaqtastyq pen odaq­tastyq – biz urpaqtan-urpaq­qa ári qaraı da berýge mindetti bolyp tabylatyn qazaqstandyqtar men reseılikterdiń ortaq qun­dylyqtary. Qurmetti kezdesýge qaty­sýshylar! Álem áli de tolyqtaı aıyǵa qoı­maǵan jahandyq qarjy-ekono­mıkalyq daǵdarys planetanyń túrli arealdarynyń óńirlený úderisin jedeldetti. Ol Soltústik jáne Ońtústik Amerıkada, Ońtústik-Shyǵys Azııada, Parsy shyǵanaǵy sýbóńiri men arab-musylman áleminde, Avstralııa men Okeanııada, Batys Afrıkada júrip jatyr. Biz memleketaralyq ekono­mı­kalyq-qarjylyq qatynastarda ortaq algorıtmderge ıe iri óńirlik júıeler qalaı qalyptasýda ekenin kórip otyrmyz. HHI ǵasyrda óńirlik ıntegrasııa túrli jahandyq táýekelderge qarsy turýda mańyzdy faktor bolatyny aıdan anyq. Qazir, jalpyǵa ortaq ja­han­daný jaǵdaıynda, bul – memle­ketterdiń ekonomıkalyq jáne órke­nıetti damýyndaǵy, olar­dyń jahandyq básekege qabi­let­tiligin arttyrýdaǵy túbegeıli másele. Búgin, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq týraly aıtqanda, sarapshylar men saıasatkerlerdiń bázbireýleri álemdik qoǵamdyq pikirdi Keńes Odaǵynyń mıftik «reınkarnasııasymen» qor­qytady. Mundaı pikirler shyndyqtan alys jatyr jáne negizsiz dep esepteımin. Birinshiden, búgin keńestik úlgi boıynsha reıntegrasııa úshin, tipti, ınstıtýttyq baza da joq. Barlyǵy túp-tuqııanymen tarıh qoınaýyna ketken. Ekinshiden, postkeńestik keńis­tik halyqtary ózderiniń jeke memlekettiligin qurdy. Úshinshiden, menshiktiń qazirgi júıesi, bizdiń qoǵamdarymyzdyń áleýmettik qurylymy men eko­nomıkalyq qalpy keńestik arhaı­kadan tym alysqa uzap ketti. Jáne munda biz Reseı jáne Be­larýs basshylyǵymen bir pikirdemiz. Alaıda, qazirgi dúnıede júzege asyrylyp jatqan birneshe óńirlik ıntegrasııalyq jobalar bar ekenin baıqamaý da qıyn. Biraq olardyń birde-biri qalyptastyrylyp jatqan Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq sııaqty sanqıly baǵalaýlarǵa ıe emes. Ashyq aıtaıyn, mundaı teris baǵalaýlardan men, bir jaǵynan, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jahandyq ekonomıkalyq gravıtasııada basqa ortalyqtarǵa aıtar­lyqtaı kúshti básekeles bolatyndaı áleýetke ıe degen qaýipti búrkemeleý áreketin kóremin. Is júzinde, quqyq tilimen aıt­qanda, áńgime bizdiń jańa ınte­grasııalyq birlestigimizdiń qa­lyptasý kezeńinde-aq jahandyq aýqymdaǵy ádiletsiz báseke ádis-tásili týraly bolyp otyr. Nelikten olar Eýropalyq jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtardyń orasan zor jaqyn­dasý perspektıvalary týraly aıtpaıdy? Bul jerde paıda árkimge de aıqyn. Ekinshi jaǵynan, túrli aqylǵa qonbaıtyn áńgimeler aǵyny eýrazııalyq ıntegrasııanyń áleý­eti men perspektıvalaryn tek naqtylaı túsedi. Jıyrma jyl buryn, Eýra­zııalyq Odaq jobasyn usyna otyryp, men ekonomıkalyq pragma­tıka onyń tabystylyǵyn aı­qyn­­daıtynyn aldyn ala bol­jaǵan edim. Qashanda «Áýeli – ekonomıka, sosyn saıasat» belgili for­mýlasynyń shynaıy jaqtaýshysy boldym jáne bolyp kelemin. Bul qaǵıdat bizdiń elimizdiń ishki de, syrtqy da saıasatyna teńdeı tarap, jalpyǵa ortaq sıpatqa ıe bolyp otyr. Mundaı qadam Qazaqstan damýynyń barlyq salasynda – ekonomıkalyq reformalar­dan halyqaralyq arenada áriptes­termen pragmatıkalyq qatynastar qalyptastyrýǵa deıingi ekono­mıkalyq reformalardyń dáıek­tiligin qamtamasyz etti. Táýelsizdiktiń alǵashqy kún­­derinen bastap bizdiń elimiz bura­lańsyz jáne túsiniksiz qımyl­darsyz, áleýmettik silkinis­tersiz jáne ishki janjaldarsyz damyp keledi. Biz qashanda laıyqty áriptes bolyp qalýdamyz, flıýger sekil­di ózimizdiń syrtqy saıası basym­dyqtarymyzdy aýystyrmaımyz. Ashyǵyn aıtqanda, TMD-nyń kóptegen elderine osyndaı keshendi saıasat túzip, osyndaı turaqty damýǵa qol jetkizý múm­kin bolmady. Búgin, búkil dúnıejúzi Ýk­raı­na týraly aıtyp jatqanda, men de bul máseleni aınalyp óte al­maımyn. Sizder meniń Ýkraınada oqy­ǵanymdy, ýkraın halqynyń taǵdyryna beıjaı qaraı almaıtynymdy bilesizder. Men osy elde bolǵan silki­nis­terdi júregim qan jylaı otyryp qabyldaımyn. Ýkraına burynǵy Odaqta ózi­niń ónerkásiptik áleýeti, ın­dýs­trııalyq bazasy boıynsha ekinshi bolatyn. Ol óz betinshe senimdi damý úshin basqa barlyq respýb­lı­ka­lar­ǵa qaraǵanda alǵashqy múm­kin­dik­teri aıtarlyqtaı kóp el edi. Alaıda, táýelsizdiktiń eki on jy­lynda bul elde ekonomıkamen jáne qarapaıym adamdardyń ál-aýqatymen aınalysqandar az boldy, esesine saıasatpen kóp áýestendi. Qazirgi Ýkraına daǵda­ry­synyń basty sebebin osydan kóremin. Biz baýyrlas ýkraın hal­qyna turaqtylyqty, kelisim men birlikti jedel qalpyna keltirýdi tileımiz. Qandaı jaǵdaıda da Ýkraı­naǵa bizdiń elderimizben saýda qa­tynasy tıimdi. Muny esten shyǵarmaý kerek. Memlekettiń ıntegrasııaǵa qa­tysýy ulttyq ekonomıkany ındýs­trııalandyrý, adamdardy jumyspen qamtý, bıznesti da­mytýǵa ońtaıly jaǵdaı jasaý úshin yntalandyrýshy qyzmetin atqarýy tıis. Halyqtardyń ál-aýqatyn art­tyrýdy qamtamasyz etetin, birinshi kezekte, tıyn-teben úshin jatjurtta emes, óz elinde adam­darǵa adal da ádiletti eńbek etý úshin jańa múmkindikter beretin ıntegrasııa ǵana tabysty bolady. Ekonomıka men azamattardyń ál-aýqaty máseleleri Qazaq­stannyń eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qaty­sýy turǵysynan basym­dyqqa ıe. Biz bolashaqta Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqtan elimizdiń ınno­vasııalyq serpindiligi men jedel damýy úshin orasan múm­kindikter kóremiz. О́zderińiz biletindeı, Qazaq­standa damýdyń 2050 jylǵa deıingi uzaq merzimdi jańa stra­te­gııasy júzege asyrylyp jatyr. Biz «Qazaqstan-2030» Stra­tegııasyn merziminen buryn júzege asyrdyq jáne endi óz aldymyzǵa jańa – HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı álemdegi eń da­my­ǵan 30 eldiń birine aınalý maq­satyn qoıdyq. Biz bul maqsatqa jalpy eýra­zııalyq geoekonomıkalyq keńis­tiktiń egemen jáne laıyqty bó­ligi retinde qol jetkizbek nıet­temiz. Bizdiń Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq boıynsha áriptes­terimizge joǵary meje – 2050 jylǵa qaraı álemdegi ıntegra­sııalyq birlestikter kóshbas­shy­larynyń alǵashqy úshtigine ený mejesin qoıýdy usynamyn. Bul jerde Reseı ekonomı­kasynyń róli óte mańyzdy. Sondyqtan bizdiń birlestiktiń damýy ekonomıkalyq pragmatızm; teńdik pen jaýapkershilik, damýdyń evolıýsııalylyǵy men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ashyqtyǵy qaǵıdattarynda arqaýlyq alýy tıis. Qazaqstan jańa bıiktikke joldy joǵary qarqynmen bastaıdy. О́tken jyly biz Básekege qabilettiliktiń jahandyq ındek­sinde 50-shi elge aınaldyq. Bıznesti júrgizý jeńildigi reıtıngi boıynsha biz 50-shi oryn aldyq jáne bul kórsetkishti jaqsartýdamyz. 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda IJО́ 6 paıyzǵa ósti. Eldiń jıyntyq halyqaralyq rezervteri qazirdiń ózinde shamamen 100 mıllıard dollardy quraıdy. Qazaqstanda aıqyn jań­ǵyrtý mindetteri alǵa qoıylyp, júzege asyrylýda. Bul, eń aldymen, ekonomıkany údemeli ındýstrııalandyrý. Onyń sheńberinde 4 jylda 780 jańa kásiporyndar salynyp, 250-den astam ónimniń jańa túrleri ıgerildi. Búginde álemniń 111 eli qazaq­standyq kásiporyndardyń daıyn ónimderin satyp alýda. Biz jyl saıyn, elektr energııa­sy, energııa únemdeý jáne «jasyl tehnologııalar» salasyndaǵy jobalardy qosa alǵanda, júz­degen jańa ınnovasııalyq kásiporyndardy iske qosýdamyz. Biz TMD-da birinshi bolyp «Jasyl ekonomıkany» damytý Strategııasyn qabyldadyq. Bizde munaı-gaz shıkizaty, munaı-hımııasy, týrızm, tereń óńdeý sııaqty ınnovasııalyq klasterler damýda. Qazaqstanda buryn eshqashan bolmaǵan ekonomıkanyń jańa salalary – avtomobıl jáne avıaqurylys, teplovozdar men vagondar, Jer serigi, elektronıka jáne basqa da kóptegen salalarǵa negiz qalandy. Azyq-túlik óndirisiniń óńirlik ortalyǵy retinde agrarlyq sektor yrǵaqty damýda. 2015 jyly «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kólik dáliziniń qurylysy aıaqtalady – bul bizdiń aýmaq arqyly ótetin jáne Reseı men Belarýste salynyp jatqan 2700 shaqyrym. О́z kórshilerimizben birge biz Qytaı men Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa, Iran men Parsy shyǵanaǵy elderine shyǵatyn jańa temir jol magıstraldaryn salyp, aıaqtadyq. Bizde bilim berý salasynda mańyzdy ózgerister júzege asýda. Búkil álem boıynsha jetekshi ýnıversıtetterde 20 myńǵa jýyq jas qazaqstandyqtar bilim alýda. Ozyq halyqaralyq joo-lardyń 10 myń túlegi qazirdiń ózinde bizdiń ekonomıkada, memlekettik qyzmette, óndiriste, mektepterde, joo-lar men aýrýhanalarda jumys isteıdi. Astanada álemdik deńgeıdegi jańa ýnıversıtet ashyldy, barlyq óńirlerde 20 ıntel­lek­týaldyq mektepter salyndy. Júrekti jáne basqa da organdardy aýystyrý jóninen operasııalar, dińgekti jasýshalarmen emdeý jáne basqa da ınnovasııalar qazaqstandyq medısınanyń shyndyǵyna aınaldy. Qazaqstandyqtardyń ómir súrý uzaqtyǵy artýda. Bul osy salalarǵa eleýli mem­lekettik qarjy salý­dyń arqasynda múmkin bolyp otyr. О́zderińiz bilesizder, men árqashanda «eýrazııalyqtar mek­tebi» ǵylymı murasyna, ásirese, Lev Gýmılevtiń biregeı tarıhı tujyrymdamasyna erekshe qur­metpen qaradym. Bul baǵyt bizge kóptegen ýa­qyttan ozyq ıdeıalar qaldyrdy. HHI ǵasyrda olardy tereńdetip oqý erekshe kókeıkestilikke ıe bolýda. Biraq jappaı jahandaný jaǵdaıynda ómir súrip jatqan biz úshin eń qundysy sol, Gýmılev eńbekteri barlyq halyqtarǵa ózimizdiń biregeı tarıhı-mádenı kodymyzdy jáne bizdiń bárimizdiń eýrazııalyq ekenimizdi maqtan tutýǵa múmkindik beredi! Eýrazııalyq ıntegrasııa – bizge eki myńjyldyq belesinde tarıhı progrestiń obektıvti qadamyn ashqan uly múmkindik. Qurmetti kezdesýge qaty­sýshylar! Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ıdeıasy qalyń jurtshy­lyqtyń, sonyń ishinde ǵylymı qoǵamdastyqtyń qoldaýymen naq­tyly is-qımyldardyń egjeı-teg­­jeıli baǵdarlamasyna aınaldy. EýrAzEQ, TMD-nyń kóptegen elderiniń qatysýyndaǵy erkin saýda aımaǵy, Qazaqstan, Be­larýs jáne Reseıdiń Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq ke­ńistik – bul bizdiń birlesken jumysymyzdyń dáıekti jemisi. HHI ǵasyrda biz syǵymdalǵan tarıhı ýaqyt fenomeniniń kýási boldyq. Bul búkil jahandanǵan álem betpe-bet kelip otyrǵan syn-qaterlerdiń biri. Eýrazııalyq ıntegrasııanyń kóptegen naqty máselelerin bizge meılinshe shekteýli merzimderde sheshýge týra keledi. Salystyrý úshin Eýropadaǵy ıntegrasııa úderisinde, keden odaǵyn qurýǵa – 11 jyl, ortaq rynok qurý úshin – 34 jyl, ekonomıkalyq jáne valıýtalyq odaq úshin 40 jyl qajet boldy. Biraq onda ózgeshe tarıhı jaǵdaı, táýekelder men syn-qa­ter­lerdiń basqadaı júıesi boldy. Eýrazııalyq ıntegrasııada búginde eshqandaı da «ýaqyt baılyǵy» joq. Keden odaǵy tek 2011 jyldan bastap qana jumys isteı bastady. Bizge HHI ǵasyrdaǵy týyndap kele jatqan jáne bultartpas keń aýqymdy tehnologııalyq ózgerister jáne ózge de syn-qaterler saldary retindegi jahan­dyq ekonomıkanyń seıtnoty jaǵdaıynda is-qımyl jasaýǵa týra keledi. Eýrazııalyq odaqtyń, búginde Eýroodaq bastan keship otyrǵandaı, álemdik ekonomıkadaǵy túrli daǵdarysty ahýaldarmen betpe-bet kelýi múmkin. Daǵdarysty ahýaldar bizdiń ekonomıkalarymyzda da paıda bolýy múmkin. Ýkraınalyq jaǵdaı – biz úshin jaqsy ýaqyt emes. Bizdiń ıdeıamyzdyń kúıreýin qalaıtyndar da az emes. Sondyqtan Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq týraly kelisimge qol qoıǵanda osy syn-qaterlerdi barynsha eskerýge tıispiz. Bul faktorlar bizdiń sheshim­derimizde qandaı da bir «buldyr saǵym» kózqarastar týyndatýǵa tıis emes. О́kinishke qaraı, saraptamalyq deńgeıde alańdatarlyq «shy­dam­syzdyqtar», ashyq aıtqanda, bolashaq ekonomıkalyq odaqty daǵdyly qalyppen «tezirek qalqıtýǵa» umtylýshylyq bar. Árıne, mazmunǵa nuqsan kel­tire otyryp. Men mundaı qaradúrsin kózqa­rastardyń jaqtaýshysy emespin. Bári de geoekonomıkalyq nemese geosaıası konıýnktýralardyń jańa ózgeristeri jaǵdaıynda erip ketýi múmkin aqshańqan túspen jarqyldaǵan aqshaqar soǵyp jatpaǵanymyzdy túsinýi kerek. Shynaıylyq úshin eske sala keteıin, TMD-daǵy jekelegen ıntegrasııalyq birlestikter týraly budan deıin de «jyldam sheshimder» qabyldanǵan bolatyn. Burynyraqta, sonaý 90-shy jyldary, jalpy valıýtalyq, keden jáne ekonomıkalyq jáne basqa da keńistikter qurý týraly túrli pishimderdegi kelisimderge qol qoıyldy. Solar qazir qaıda? Olar kimniń esinde? Olar tek tipti, tarıh oqýlyq­tarynda da kórinis tappaǵan tabyssyz talpynystar kúıinde qaldy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jaǵdaıynda bizdiń mun­daı qatelikter men bos uran­da­týshylyqqa quqymyz joq. Ashyq aıtaıyn, búginde kez kelgen asyǵystyq nemese jete oılaspaýshylyq ony isker toptar men mıllıondaǵan adamdardyń qoldaýynan aıyra otyryp, ıntegrasııalyq úderisterdiń túbine jetýi múmkin. Qazaqstannyń ekonomıkalyq odaq qurý týraly kelissózder úderisindegi birqatar qaǵıdatty ustanymdarynyń negizinde dál osyndaı senim jatyr. Bıyl biz Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq týraly Kelisimge qol qoıýdyń tarıhı belesine shyǵamyz. Sonymen birge, búgin odan arǵy strategııalyq is-qımyldardy kem degende 15-20 jyl alǵa belgileı otyryp, kókjıekten ári kóz tas­taýdyń mańyzy zor. Eń aldymen, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń HHI ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy basty mıssııasynyń eki mańyzdy aspektiden turatynyn túsinýdiń mańyzy zor. Birinshiden, álemdegi sheshýshi ekonomıkalyq makroóńirlerdiń biri bolý. Sarapshylardyń esepteýinshe, qazirgi júzjyldyqta «ekono­mı­kalyq tartylystyń» álem­dik ortalyǵy Shyǵysqa, Azııa­ǵa, sonyń ishinde, bolashaq ekono­mıkalyq odaqtyń aýmaǵyna qaraı aýysady. Biz álemniń eń iri óndirýshi massıvteri – Eýroodaq pen Azııa-Tynyq muhıty óńiri arasynda ornalasqanbyz. Bul Shyǵys pen Batystyń, Eýropa pen Azııanyń arasyndaǵy geoekonomıkalyq kópir retin­de bizge tabıǵı básekelestik artyq­shylyǵyn beredi. Sonymen birge, bir arealdan ekinshisine taýarlar men tehnologııalardy berýde ánsheıin deldal bolyp qala almaımyz. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq birden transulttyq bıznes úshin jahandyq ınnovasııalar men tartylystardyń jańa orta­lyǵy retinde qurylýy tıis. Ekinshiden, Eýrazııalyq ıntegrasııanyń mańyzdy quramdas mıssııasy árbir qatysýshy eldiń álemniń neǵurlym damyǵan mem­leketteriniń qataryna enýin qam­tamasyz etýinde. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq halyqtar men búkil ulttyq ekonomıkalar úshin aýyrtpalyq emes, ıgilik bolýy tıis. Bizde eýrazııalyq ınte­gra­sııa­nyń halyqtyń ál-aýqatynyń, ekonomıkanyń ónimdiligi men básekege qabilettiliginiń ósýine tıgizetin yqpalyn ólsheıtin ındıkatorlardyń aıqyn júıesi bolýy kerek. Tek osyndaı kózqarasty ustana otyryp qana, biz «eýrazııalyq tańdaýdyń» tartymdylyǵyn qamtamasyz etip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń taǵ­dyrsheshti maqsattaryna qatysty kez kelgen kúmándi birjola teriske shyǵara alamyz. Eýrazııalyq ıntegrasııanyń búkil úderisi dál osynaý mańyzdy eki biregeı órkenıetti mıssııany sheshýge fýnksııalyq jáne praktıkalyq turǵyda ba­ǵyn­dyrylýy tıis. Tek osylaı ǵana eýrazııalyq ıntegrasııanyń úzilissiz tabysyn jáne onyń maqsattary men mindetterine degen jalpyǵa ortaq qoǵamdyq qoldaýdy qam­tamasyz etýge bolady. Meniń paıymdaýymsha, Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaq­­tyń taıaýdaǵy 15-20 jyldaǵy damý strategııasynda kelesi basym­dyqtardy qarastyrǵan mańyzdy. BIRINShI. Ol ulttyq ekonomı­kalar men eýrazııalyq ıntegra­sııanyń búkil keńistiginiń jedel­detilgen ınnovasııalyq tehno­logııalyq serpilisi úshin arqaýlyq jaǵdaılar qalyptastyrý. 2025 jylǵa deıingi kezeńge ar­nalǵan Eýrazııalyq ınnova­sııalyq-tehnologııalyq ózara is-qımyldar baǵdarlamasyn ázirlep, qabyldaý mańyzdy dep sanaımyn. Onda kúsh pen qarjyny shashyratyp almaı, ekonomıkalyq ósimniń birlesken núktelerin belgileý, neǵurlym perspektıvaly baǵyttar boıynsha birqatar ındýstrııalyq konsorsıýmdar qurý mańyzdy. Máselen, mıneraldy resýrs­tardy tereńdetip qaıta óńdeýde, aeroǵarysh, hımııa, mashına jasaý, agroóndiris, energetıka, kólik salalarynda. Bizdiń ınnovasııalar sala­syndaǵy yntymaqtastyǵymyzdyń máselelerimen aınalysatyn teńbe-teń negizdegi Eýrazııalyq ınnovasııalyq Keńes taǵaıyndaý mańyzdy dep sanaımyn. Ekijaqty, sondaı-aq kópjaqty negizde birlesken ǵylymı-zertteý klasterler qurý qajet. Naqty jobalar ekonomıkalyq ıntegrasııanyń qozǵaýshy kúshi­ne aınalyp, básekege qabiletti ónimder shyǵaryp, jumys oryndaryn quryp, ulttyq bıýdjetterge aýdarymdardy ulǵaıtýy tıis. EKINShI. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń aýmaǵy, búkil Eýrazııa aýqymynda, jal­py­­qurlyqtyq ınfra­qu­ry­lymnyń ozyq býynyna aınalýy kerek. Bul jerde birqatar jobalardy ázirlep, júzege asyrý mańyzdy. Máselen, Birtutas Eýra­zııalyq Telekommýnıkasııalar Jelisin qurý, Mınsk – Máskeý – Astana – Almaty baǵyty boıynsha júrdek temir jol magıs­tralin salý, qazirgi bar, ásirese, batysta – eýropalyq, shy­ǵysta – qytaılyq kólik júıelerine shyǵatyn avtomobıl jáne temir joldar jelisin jańǵyrtý, sondaı-aq, «Eýrazııa» arnasynyń «Kaspıı-Qara teńiz» jobasyn júzege asyrý. Kelisilgen jáne birkelki tarıfter boıynsha búkil ulttyq ekonomıkalardy gazben qamtamasyz etetin Biregeı ishki gaz tasymaldaý jelisin qurýdyń bolashaq eýrazııalyq ekonomıkanyń beriktigi úshin mańyzy zor. Energetıka keshenin tereń ıntegrasııalaýdyń jol kartasy retinde birlesken «Eýrazııalyq energetıka» baǵdarlamasyn ázirlep, qabyldaý qajet. Sondaı-aq, biz Reseımen birlesip, bizde AES salýǵa tıispiz. ÚShINShI. Jalpyeýrazııalyq ekonomıkanyń negizin shaǵyn jáne orta bıznes qurý ekeni men úshin barynsha ashyq másele. Bul múmkin degen ekonomıkalyq sıpattaǵy barlyq jahandyq syn-qaterlerge ıkemdi jaýap berýdi qamtamasyz etýdiń eń mańyzdy máselesi. Qarjylyq jáne servıstik qoldaý ınstıtýttaryn jumys istep turǵan Eýrazııalyq damý banki arqaýynda qurýǵa bolady. Eýrazııalyq ıntegrasııanyń aqparattyq-saraptamalyq já­ne ǵylymı-tájirıbelik ınfra­qu­rylymyn qurý qajet. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq mehanızmderin qalyptastyrý bizdiń elderimizdiń ozyq sarapshylary men ǵylymı áleýet­teriniń kúshin tartý núkte­sine, múddelerdi úılestirý kózqa­rastaryn belgileý alańyna aınalýy tıis. Ulttyq agrarlyq salalardyń ǵylymı-tájirıbelik áleýetin biriktire alatyndaı Eýrazııalyq agrarlyq akademııa taǵaıyndaý oryndy bolmaq. Agrarlyq sektordaǵy kooperasııa azyq-túlik eksportyna qýatty serpin beredi, sonymen birge, ol bizdiń aýylsharýashylyq taýar óndirýshiler arasynda básekelestik týǵyzbaýy kerek. TО́RTINShI. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq maqsat­tary onyń quqyqtyq jáne uıym­dastyrýshylyq tetikterine aıryqsha talaptar qoıady. Olar qatań qaǵıdattarǵa negizdelgen, sonymen birge, kez kelgen ózgeristerge tıisinshe áre­ket ete alatyndaı jetkilikti ıkem­di­likke ıe qural bolyp tabylýy tıis. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq organdaryn basqarý qury­lymy men tásilderi ózge ınte­grasııalyq qurylymdardan alynǵan ánsheıin bir kóshirme bolmaýy tıis ekeni belgili. Menedjmenttiń bizdiń bir­lestigimizdiń erekshe mıssııasyna jaýap beretindeı ınnovasııalyq modelderin izdeý qajet. Bul olardy bıýrokratııadan jáne ulttyq memlekettik apparattar sheneýnikteriniń qajet emes sınekýrasyna aınalýynan qorǵaıdy. Sizder meniń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ultús­tilik organyn Eýrazııa qurly­ǵynyń dál júreginde oryn tepken Astanada ornalastyrýdy usynǵanymdy bilesizder. Bul jerde eshqandaı astam oılaýshylyq joq. Bul bizdiń el úshin júk­teme. Men muny, birinshiden, búkil ekonomıkalyq keńistikti retteý algorıtmin teńdestirý qajettiligi boıynsha negizdedim. Ekinshiden, Reseı «bárin ózi úshin qurýda» degen eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qatysty barlyq syrtqy kúmándardy joıýdyń mańyzdylyǵy úshin. Basqa nusqa retinde men osydan jıyrma jyl buryn geografııalyq jaǵynan Eýropa men Azııa túıisetin óńirde orna­lasqan qalany odaqtyń ortalyǵy jasaýǵa shaqyrǵanymdy eske sala ketpekpin. Qazaqstandyq Atyraý, Aqtóbe nemese reseılik Ekaterınbýrg qa­lalarynyń kandıdatýralaryn qarastyrýǵa bolady dep esep­teımin. Biraq Astana bul ról úshin anaǵurlym daıyn. Búgin mundaı tańdaýdy men qosymsha jańa eýrazııalyq aglomerasııa, eýrazııalyq ıntegrasııa aýmaǵynyń ortalyq bóliginde jańa ósý ortalyǵyn qurýdyń mańyzdylyǵymen dáıekteımin. Ol Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ákimshilik ortalyǵynyń birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń shetki núktelerinen shamamen birdeı alshaqtyǵy negizinde búkil retteýshi tetikterdi bekemdeı alar edi.