Ulybrıtanııadaǵy saıası silkinis

Mundaı sheshimdi B.Djonson juma kúni «Daýnıng strıtte» jasaǵan málim­de­mesinde habarlady. Sondaı-aq Konser­va­tıvter partııasy basshysy laýazymyn bosatatynyn da jarııalady. Ol kóptegen jos­par men ıdeıany júzege asyra alma­ǵanyna qynjylys bildirdi. Áıtse de, jańa premer-mınıstr saılanǵanǵa deıin qyz­metin jalǵastyra beretinin jetkizdi.

Jalpy, Ulybrıtanııada bul qalypty jaǵdaı. Úkimet basshysy otstavkaǵa ke­tetinin aıtqanymen, ornyna basqa she­neý­nik taǵaıyndalǵansha mindetin atqara beredi. Máselen, buǵan deıin Tereza Meı de, Devıd Kemeron da oryntaǵyn bosat­qany naqtylanǵanyna qaramastan, jańa premer-mınıstr kelgenshe jumys istedi.

Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin my­nany aıta ketken jón. Ulybrıtanııa – par­­la­menttik konstıtýsııalyq monarhııa el. Iаǵnı memlekettiń ıesi monarh sa­nal­­­ǵa­­nymen, eldi basqarý premer-mı­nıstr­diń mindeti. Soǵan sáıkes «Tumandy Al­bıon­nyń» parlamenti úkimet basshy­syn saı­laıdy. Ony Qaýymdar palatasy usy­na­dy. Osydan soń ony monarh taǵaıyn­daıdy.

Ádette premer-mınıstrlikke Qaýym­dar palatasynda kópshilik daýysqa ıe partııanyń basshysy nemese koalısııa qu­rylǵan jaǵdaıda eń kóp mandat ıelengen partııanyń basshysy úmitker retinde esepteledi. Borıs Djonson parlamentte kópshilik mandatqa ıe Konservatıvter partııasy tóraǵasy qyzmetin bosatqan soń, avtomatty túrde partııanyń jańa basshysy premer-mınıstrlikke usynylady.

Qazirgi tańda B.Djonsonnyń ornyn kim basady degen pikirtalas «Tumandy Albıonda» jeldeı esip, Anglııanyń to­lassyz jaýatyn jańbyryndaı údeme­lep tur. Konservatıvter partııasy kósh­bas­shylyǵyna saılaný kestesi kelesi aptada jarııalanbaq. Demek bul saıası básekede súrinbeı ótken jeńimpaz Ulybrıtanııanyń kelesi premer-mınıstri bolatyny anyq.

Djonson myrza jańa partııaǵa jańa basshy saılanǵanǵa deıin qyzmetin jalǵastyra beretinin aıtty. Degenmen mundaı sheshimge kelispeıtinder de bar. Máselen, buǵan deıin Konservatıvter atynan básekege túsip, premer-mınıstr qyzmetin atqarǵan ser Djon Meıdjor B.Djonsonnan «Daýnıng strıtti» jedel túrde bosatýdy surap otyr. Onyń aıtýyn­sha, partııa basshysyn saılaýdy tez ara­da ótkizý qajet. Nemese vıse-premer Domınık Raabtyń ýaqytsha premer-mı­nıstr qyzmetin atqarýyn usyndy.

Jalpy, bárin búldirgen Borıs Djon­son ózi. Ol aqpanda Qazynashylyq pen úkimet­tiń otbasy jónindegi basshysy­nyń oryn­basary retinde Krıs Pıncherdi taǵaıyn­daǵan edi. Maýsymnyń aıaǵynda Pıncher myrza klýbtardyń birinde óle mas bolyp iship, basqa erkekterge seksýaldy qysym kórsetkenin buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazdy.

Bul oqıǵa «Tumandy Albıonda» úl­ken shý týǵyzdy. О́ıtkeni K.Pıncher 2017 jyly da osyndaı máselege baılanysty úki­mettegi qyzmetinen ketken edi. Bastapqyda B.Djonson qaramaǵyndaǵy qyzmetkerdiń mundaı ádepsizdigin bilmeıtinin alǵa tartyp, qutylýǵa tyrysqan. Kóp uzamaı-aq premer-mınıstrdiń ótirik aıtqany anyqtaldy.

Muny Borıs myrzanyń ózi moıyn­daǵan­nan keıin Ulybrıtanııa úkimeti men parlamentinde daý burq ete tústi. Pre­mer-mınıstrdiń áreketimen kelispe­gen mı­nıstrler kabınetiniń jartysyna jýyǵy óz erkimen otstavkaǵa ketýge óti­nish berdi. Kansler Rıshı Sýnak pen densaý­lyq saqtaý mınıstri Sadjıd Djavıd te laýazymynan bas tartqannan keıin saıası daǵdarystyń kúsheıgeni túsinikti bol­dy. Jal­py, úsh kúnniń ishinde úkimettiń 63 qyzmetkeri jumystan bosatýǵa sheshim qabyldasa, sonyń altaýy mınıstrler ka­bınetiniń múshesi edi.

B.Djonson premer-mınıstrdiń oryn­taǵyna barynsha jarmasty. Eki táýlik boıy odan otstavkaǵa ketýdi sura­ǵandar sanynda shek bolǵan joq. Tipti jańa­dan taǵaıyndalǵan kansler Nadım Zahavı de odan ornyn bosatýdy surady. Aqy­ry partııalastarynyń da beti beri qara­maıtynyn túsingendikten, osyndaı sheshim qabyldady.

Endi, Konservatıvter partııasy jańa kósh­­basshyny saılaýǵa tıis. Bul saıası báseke de basqa elderden ózgeshe ótedi. Qoldanystaǵy erejege sáıkes, úmit­ker­lerge dodaǵa túsý úshin partııalas segiz de­pýtattyń qoldaýy qajet. Eger kan­dı­dattar sany ekiden kóp bolsa, parlament de­pýtattary ekeýi qalǵanǵa deıin daýys beredi.

Mysaly, birinshi raýndtyń qorytyn­dy­sy boıynsha 5 paıyz qoldaýǵa ıe bolǵan úmitkerler ǵana kelesi kezeńge ótedi. Ekinshi týrda 10 paıyz daýys jınaǵandar ǵana úshinshi ret básekege túsedi. Qalǵan satylarda eń az qoldaý ıelengen kandıdat shyǵyp qalyp otyrady. Aqyr sońynda eki úmitker depýtat qalǵanda Konservatıvter partııasynyń búkil múshesi daýys beredi. Eń kóp qoldaýǵa qol jetkizgeni partııa basshysy bolyp saılanady.

Endi, Ulybrıtanııada Djonsonnyń ornyn kim basýy múmkin degen máselege oral­saq. Qazirgi tańda úmitkerler jetip artylady. Buqaralyq aqparat quraldary 12 kandıdattyń esimin sanap berdi. Olar­dyń qatarynda burynǵy kansler Rıshı Sýnak, syrtqy ister mınıstri Lız Trass, densaýlyq saqtaý mınıstri qyzmetin atqarǵan Sadjıd Djavıd, qorǵanys mınıstri Ben Ýolles, ishki ister mınıstri Prıtı Patel bar.

Sarapshylar men býkmekerler qorǵa­nys mınıstri Ben Ýollestiń úmitkerler arasynda shoqtyǵy bıik dep esepteıdi. Bu­ǵan sebep jeterlik. Ýkraınadaǵy soǵys bas­talǵaly Ulybrıtanııa resmı Kıevke qoldaý kórsetip keledi. Ýkraına jaýyngerlerin «Tumandy Albıonda» daıyndyqtan ótkizip, urys dalasyna kóp­tegen qarý-jaraq jetkizdi. Tipti Fransııa, Germanııa sekildi Eýropalyq odaqtaǵy basqa da elderdiń soǵysqa qajet zattardy jetkizýdi jedeldetýge ıtermeledi. Mundaı qyrýar jumysty atqarǵan – árıne, Ben Ýolles. Osylaısha, qorǵanys mınıstriniń ha­lyq aldynda da, Qaýymdastyqtar pa­la­ta­sy depýtattarynyń aldynda da abyroıy ósti.

Bul az deseńiz, Ýolles myrza ýnıver­sı­tetke barmaǵan, onyń ornyna áskerı bilim alǵan birden-bir partııa múshesi. Ol Germanııada, Kıprde, Belızde, Soltústik Irlandııada áskerı boryshyn ótegen. 2019 jyly Borıs Djonsonnyń saılaýal­dy naýqanyn ótkizýge bel sheship kiristi. Sonyń arqasynda mınıstrler kabınetinen oıyp turyp oryn ıelendi.

Premer-mınıstrlikten úmitker Sad­jıd Dja­vıdtiń de bási basqalardan jo­ǵary tur. О́tken aptada ol alǵashqylardyń biri bolyp óz erkimen otstavkaǵa ketti. Álbette, áý basta Djavıd myrzanyń úki­met basshysy oryntaǵynan úmittendi dep aıtýǵa negiz joq. Biraq onyń qyzmetin bo­satýy Borıs Djonsonnyń ornynan ketýi­ne ıtermelegen oqıǵaǵa jol ashyp berdi.

S.Djavıd keıingi úsh premer-mınıstr tusynda úkimettiń alty departamentin bas­qardy. Sonymen qatar mádenıet, bız­nes, turǵyn úı, ishki ister jónindegi memlekettik hatshy jáne qazynashylyq kansleri qyzmetterin atqardy. Degenmen onyń mınıstrler kabıneti quramynda uzaq ýaqyt eńbek etpeýi úkimet basshysy atanýyna kedergi keltirýi ábden yqtımal.

Kelesi úmitker – burynǵy kansler Rıshı Sýnak. Ol S.Djavıdtiń izin ala óz er­kimen otstavkaǵa ketýge ótinish bildirdi. Qa­zirgi tańda kandıdattardyń ishindegi eń jasy sanalady. R.Sýnak úkimettiń ekin­shi laýazymdy qyzmetin atqardy. Pan­de­mııa­dan týyndaǵan qysymǵa qaramastan, mem­lekettik shyǵyndar men salyqtardy tó­men ustaýǵa tyrysty. «Breksıtti» qyzý qol­daǵandardyń biri. Degenmen Soltústik Ir­landııa protokolyna ashyq qarsy shyqty.

Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Konservatıvter ókilderi Rıshı myrzanyń saıasat sahnasyndaǵy eńbek ótili az ekenine alańdaýshylyq bildirýi múmkin. Keıbir depýtattar R.Sýnak úkimet basqarǵanǵa deıin túrli departamentterde jumys istep, el bas­qarýdyń ystyǵy men sýyǵyna túsý kerek dep esepteıdi.

Sonymen qatar memlekettik mınıstr Pennı Mordonttyń da esimi úmitkerler qatarynda atalady. Ol ázirge úkimet basshysy oryntaǵyna talasatyny týraly málimdemedi. Biraq saýaldamalarǵa súıen­sek, ony qoldaıtyndar sany je­ter­lik. Buǵan deıin Pennı hanym qor­ǵanys mınıstri qyzmetin atqaryp, Uly­brıtanııada bul salany basqarǵan tuńǵysh áıel atanǵan edi.

Qoryta aıtqanda, dál qazir «Tumandy Albıondy» belgisizdik tumany basyp tur. Borıs Djonsonnyń ornyn kim basa­tyny, álemdegi geosaıası ahýalǵa munyń áseri qandaı bolmaǵy belgisiz. Al bu­ǵan qatysty pikirtalas Anglııadaǵy to­las­tamaıtyn nóser sekildi ázirge sońy kóriner emes.