Altyn, asbestimen áıgili Jitiqara shahary ken qaldyqtarynyń úıindisinen ósip shyqqan jasandy taýlardyń arasynda jatyr. 1913 jyldary bul óńirde 12 altyn kenishi, 2 hımııalyq zaýyt jumys istegen desedi. Sol kezeńnen qalǵan kóne tóbeniń biri qalanyń dál irgesine suǵynyp tur. Jergilikti turǵyndardyń bul tóbe aýaǵa da, sýǵa da, adamǵa da qaýip tóndirip turǵanyn aıtyp dabyl qaǵyp kele jatqanyna birneshe jyldyń júzi boldy.
О́tken ǵasyrdyń basynda iske qosylǵan mundaǵy kenish jylyna bir tonna altyn berip otyrǵan kórinedi. Keńes ókimeti kezinde qaıta jańǵyryp, 1960 jyldarǵa deıin jumys istep kelgen kásiporyn altyn ıgerýge synap, ammıak, kúshála sekildi hımııalyq elementterdi paıdalanyp otyrǵan. Osylaısha, óndiristik maqsatta qoldanylǵan zııandy aýyr metall aralas tunba qaldyqtardyń úıindisi jyl ótken saıyn bıiktep, úlken tóbege aınalǵan. Jergilikti jurttyń bul tóbeni «Tunba taý» («Ilovaıa gora») dep ataýynyń da sebebi osy.
Jitiqara qalasynyń kónekóz turǵyndarynyń biri, 82 jastaǵy Málik Bektabanov qarııanyń aıtýynsha, soǵystan keıingi jyldary altyn óndirisinde jumysshy kóp bolypty. Biraq shetinen selıkoz dep atalatyn ókpe aýrýyna shaldyǵa bergen soń, kenshilerdiń kóbi mal baǵamyz dep jan-jaqtaǵy keńsharlarǵa tarap ketken kórinedi.
– Sol kezde altyn jýatyn. Qysy-jazy toqtamaı aǵatyn ystyq sý ózenge quıylyp jatatyn. Balamyz ǵoı, biz onyń ne ekenin de bilgen joqpyz. Mynaý turǵan tóbeniń topyraǵy jazda jelmen birge burqyrap ushyp jatty. Qysta biz sonyń ústinen syrǵanap oınaıtynbyz. Tóbeniń beti bertin kele kombınat ashylǵannan keıin ǵana jabyldy. Munyń zardabyn tartqan kisiler kóp. Mysaly, kóp jyldar osy altyn óndirisinde qyzmet etken esepshi synyptasym edi. Ol kisiniń keıin aıaq-qoly istemeı qaldy. Anaý jyldary bul tóbeni shetelden mamandar kelip zertteıdi eken degen sóz shyqqan. Biraq eshkim kelmedi. Muny qoparýdyń qajeti joq-aý dep oılaımyn, ózimshe. Kerisinshe, betin qalyńdap qaıtadan jabý kerek. Bul qaldyqtyń quramynda da altyn bar deıdi. Bireýler soǵan qyzyǵyp, óndiris ashqysy keledi eken degendi estip qalyp jatamyz. Biraq halyqtyń densaýlyǵy altynnan da qymbat qoı, – dedi aqsaqal.
Shahta jabylǵan soń zııandy qaldyqtardan paıda bolǵan qaýipti tóbeniń betine saz ben qum tógilipti. Alaıda búginde aq jańbyrlar men azynaı soqqan jel tozdyrǵan syrtqy qorǵanysy ábden buzylyp, arsha-arsha bolyp arshyla bastaǵan. Bul qubylys turǵyndarǵa da aıtarlyqtaı zardabyn tıgizip keledi.
– Kóktemde qar erigende osy taýdan aqqan laı sý myna úılerdiń artynda turǵan Shortandy ózenine kelip quıylady. Zııandy zattardyń bári sonda aǵady. Jazda ózennen sý alyp kir jýamyz, baqsha sýaramyz, úıde jýynamyz. «Tunba taýdyń» astynda synap kóp deıdi. Qazir tóbeniń joǵary jaǵy ár jerden qotyrlanyp ashyq jatyr. Ol jerge shyqsańyz, tómennen ashyq jatqan eski shahtany kórýge bolady. Sondyqtan synap býlanyp aýaǵa taraı ma dep qaýiptenemiz, – deıdi Jitiqara qalasynyń turǵyny Maýsymjan Myńjasarova.
Aptap ystyq kúnderi «Tunba taýdan» jaǵymsyz ótkir ıis shyǵyp, aınalany jaılap ketedi eken. Aýdan ákimdiginiń ókilderi aldaǵy ýaqytta qaýipti tóbege ekologııalyq saraptama jasalatynyn jetkizdi.
Sońǵy jyldary Jitiqara turǵyndary tarapynan quramynda synap pen aýyr metaldar bar zııandy tóbeniń syrtqy qabaty arshylyp, tehnogendik mıneraldy túzilimniń tóńirekke aıtarlyqtaı qaýip tóndire bastaǵany jóninde ótinish-shaǵymdar jıi túse bastaǵanyn oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń ókilderi de rastap otyr.
Atalǵan basqarmaǵa qarasty tabıǵat qorǵaý baǵdarlamalary bóliminiń bastyǵy Svetlana Arsentevanyń aıtýynsha, bıyl tehnogendik ken ornynyń qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty zııan keltirip jatqanyn anyqtaý josparlanǵan. Osy maqsatta jergilikti bıýdjetten 21,6 mln teńge kóleminde qarjy bólinip, zertteý jumystaryn júrgizýge memlekettik satyp alý boıynsha konkýrs jarııalanypty.
Sarapshy mamandardyń pikirinshe, qaýipti tóbeni zertteý jumystary jyl on eki aı boıy, jyldyń tórt mezgilindegi aýa raıynyń erekshelikterin birdeı eskere otyryp júrgizýdi qajet etedi. Osyǵan baılanysty, monıtorıng jumystary da bir jylǵa deıin sozylyp, 2023 jyly aıaqtalmaq.
– Monıtorıng barysynda «Tunba taý» ornalasqan tóńirekke keshendi zertteý jumystaryn júrgizý josparlanyp otyr. Osylaısha, qaýipti tóbeniń atmosferalyq aýaǵa, topyraq pen ósimdikterge, jerústi jáne jerasty sýlaryna keltirýi yqtımal teris áseri anyqtalady. Sodan keıin monıtorıng nátıjelerine súıene otyryp, qorshaǵan ortaǵa zalal keltirip jatqan jaǵdaılardy joıý jóninde naqty usynys beriledi, – dedi tabıǵat qorǵaý baǵdarlamalary bóliminiń bastyǵy S.Arsenteva.
Qaýipti tóbeni jiti baqylaýda ustap otyrǵan oblystyq ekologııa departamentiniń málimetine sensek, buǵan deıin júrgizilgen taldaý nátıjeleri boıynsha, «Tunba taýdyń» mańaıdaǵy atmosferalyq aýaǵa teris áseri anyqtalmaǵan.
Saraptama jumystary aıaqtalyp, tehnogendik ken ornynyń qanshalyqty deńgeıde zııandy ekeni belgili bolǵan soń, qaýipti tóbe ne eldi mekennen shalǵaı jerge kóshiriledi nemese ústinen qalyń etip qıyrshyq tas aralas topyraq, saz tóselip, syrtqy qorǵanysh qabaty nyǵaıtylady.
Qostanaı oblysy,
Jitiqara aýdany