Onomastıka máselesi – ulttyq namys qana emes, ulttyq saıasat. Sondyqtan oǵan tereń mán berip, jan-jaqty qaraý qajet. Qazir osy salada kózge aıqyn kórinip turǵan eki kemshilik bar: birinshisi búginge deıin elimizde onomastıka týraly jeke zań qabyldanǵan joq. Al Eýropanyń kóptegen elinde mundaı zań burynnan bar. Máselen, AQSh, Fransııa, Germanııa sekildi damyǵan memleketterde onomastıka týraly zań qabyldanǵanyna birneshe jyl bolsa da, olar ýaqyt talabyna saı ony jańartyp, ózgertýler men tolyqtyrýlar engizip otyrady.
Sondaı-aq kórshi Qyrǵyzstanda da onomastıka týraly zań osydan 20 jyl buryn qabyldanǵan. Ol eldegi onomastıkalyq komıssııa onomastıkalyq ataýlardy birneshe satyda talqylap, zertteıdi. Komıssııaǵa sondaı quqyq berilgen. Olar ataýlardyń tarıhy men mańyzyn qarap, onyń aıtýǵa jeńildigine deıin mán berip, soǵan degen halyqtyń kózqarasyn bilip, tolyq talqylaıdy. Sodan keıin Qyrǵyzstannyń Ulttyq akademııasyna jiberedi. Onda akademııaǵa qarasty etnografııa, tarıh jáne osy salaǵa qatysty basqa da ınstıtýt mamandary jan-jaqty saraptan ótkizip, Joǵary Keńeske usynady. Sońǵy sheshimdi Joǵary Keńes qabyldaıdy.
Al bizdiń elimizdegi osy ýaqytqa deıin onomastıkalyq sheshimdi kim qabyldap, kim bekitetini – belgisiz. Keıde qabyldanǵan sheshim orta joldan toqtap qalady. Onomastıkaǵa baılanysty moratorıı de jıi jarııalandy.
Shyndyǵyn aıtqanda, elimiz egemendik alǵannan beri de birneshe kezeńdi bastan ótkerdi. Alǵashqy jyldary táýelsizdigimizdiń irgesin bekemdep, ekonomıkaǵa basa nazar aýdardyq. Munyń bári – halyqtyń jaǵdaıyn túzep, turmysyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan is-sharalar ekenin túsinemiz. Sonda da keńestik dáýirden qalǵan ataýlardy ózgertýge talaı múmkindik týdy.
Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp júrgende Mádenıet jáne sport mınıstrligine onomastıka týraly arnaıy zań qabyldaýǵa birneshe ret usynysymdy joldasam da, olar buǵan qulyqsyzdyq tanytty. Bizdegi onomastıka týraly zań birneshe zańnyń bólimderine taralyp ketken. Máselen, «О́zin-ózi basqarý» týraly zańda onomastıka týraly bir taraý bolsa, «Til» týraly zańda osy sala jaıynda az-muz aıtylǵan. Soǵan qaramastan onomastıka týraly zań bólimderine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly usynys berip, ol qabyldanyp, jańa ózgerister engizildi. Ásirese osyǵan deıin tarıhı ataýlardy ózgertýge, jańadan qalaǵa, aýdanǵa, kóshege at berýdiń eshqandaı krıterıi bolmaǵan. Iаǵnı krıterıısiz berilip júrgen. Mysaly, qalalyq nemese aýdandyq onomastıkalyq komıssııa elden túsken ótinishterdi jınap alady da, sony talqyǵa salady. Sondyqtan munyń arnaıy óz tártibi bolý úshin 11 krıterııdi jazyp, usyndym. Ony Májilistegi basqa da áriptesterim tolyqtyryp, qabyldadyq. Biraq osy krıterııdiń ózi qazir tolyq oryndalyp júr deı almaımyn.
Aıtalyq, burynǵy tarıhı ataýlar qaıtarylýy kerek. Biraq olar qaıtarylyp jatqan joq. Sonymen birge kózi tiri adamǵa qala nemese kósheniń atyn berýge bolmaıdy. Nemese, bir ákimshilik terrıtorııada bir tulǵaǵa birneshe nysan berilmeýi jazylǵan. Máselen, kóshe berilse, mektep berilmeý kerek.
Sondaı-aq belgili bir kezeńderde ózgergen jerdiń nemese qalanyń atynyń tarıhı ataýy bar ekeni dáleldense, sol ataý mindetti túrde qaıtarý jáne bizdiń elge, jerge kópe-kórneý qııanat jasaǵan nemese qarsy ıdeologııalyq jumys istegen adamdardyń esimderi qazir bar bolsa, ony da ózgertý jaıynda atalǵan zańǵa engizýge usynǵan edim. Biraq ol ótken joq.
Ekinshi úlken másele: elimizde onomastıkamen aınalysatyn komıtet nemese agenttik túrinde bola ma, sondaı memlekettik qurylym kerek. О́rkenıetti elderde onomastıkamen birneshe salanyń qyzmetkerleri aınalysady. Mysaly, Amerıkada onomastıkaǵa arnalǵan ulttyq bıýro jumys istese, Kanadada geografııalyq ataýlardyń turaqty komıteti shuǵyldanady. Sonymen birge Germanııa men Ýkraınada onomastıka máseleleri geografııalyq ataýlardyń ulttyq komıtetine júktelgen. Al Anglııada geografııalyq qoǵamnyń geografııalyq ataýlardyń turaqty komıssııasy zerttese, Reseıde onomastıkaǵa baılanysty úsh birdeı qurylym jaýapty. Bul uıymdardyń bári ony ǵylymı túrde aıqyndap alǵan. Máselen, onomastıkanyń birneshe salasy bar, ony jurtshylyq bile qoımaıdy. Osylardyń bári ǵylymı turǵyda zerttelip, oǵan osy salany búge-shigesine deıin biletin ǵalymdar tartylǵany jón. Ásirese bizde ergonım salasy óte qajet. Ergonım degenimiz, qaladaǵy turǵyn úı keshenderiniń ataýy. Biz osyǵan jiti mán berip júrgen joqpyz. Mysaly, men turatyn kvartal «aǵylshyn» oramy atalady. Odan keıin «London», «Barselona», «Ispanııa, «Fransýz» bolyp kete beredi. Bulaı betimen jiberýge bolmaıdy. Elordany ár azamat qazaqtyń astanasy ekenin seziný kerek. Sondyqtan ergonım salasyn qolǵa alyp, qaladaǵy osyndaı ataýlardy ulttyq múddege oraılastyra bilgen jón. Eger onomastıka týraly jeke zań qabyldanatyn bolsa, sonyń ishinde osy sala mindetti túrde bolýy qajet.
Sonymen qatar bizde kásipkerlerge shekten tys erik berilgen. Mysaly, bir kásipker meıramhana ashsa, oǵan ataýdy oryssha nemese aǵylshynsha qoıa ma, ózi biledi. Onyń aldymen qalalyq Ádilet bólimi tirkeýden ótkizedi. Sodan keıin onyń ataýyn ózgertýge onomastıkalyq komıssııanyń kúshi joq. Sondyqtan qalalyq máslıhat nemese basqa uıym bolsyn onomastıkalyq komıssııanyń kelisimin almaı eshteńe ózgertýge nemese qabyldaýǵa bolmaıtyndyǵy jaıynda atalǵan zańǵa bir tarmaqsha engizgenbiz. Biraq bul da eskerilip júrgen joq. Osyny da bir izge túsirý kerek.
Sodan keıin elimizde osydan biraz buryn geografııalyq ataýlardyń memlekettik katology jasaldy. Buǵan jerimizde qansha qala, qansha aýdan, qansha taý, qansha ózen-kól ataýlarynyń bári kirdi. Meniń bilýimshe, sol kezde 120 myń geografııalyq ataý jasaldy. Keıin bul ataýlar tolyqtyryldy dep oılaımyn. Osy ataýlardyń bári de birdeı emes. Sondyqtan taýdyń, ózen-kóldiń ataýlary bólek, qala, eldi meken ataýlary bólek zerttelgeni durys.
Qazir osyny zerttep júrgen mamandar bar ma, joq pa bilmeımin. Osy ataýlar tolyq zerttelmegennen keıin onomastıkalyq komıssııaǵa usynǵan ataýlar talqylanǵan kezde oń sheshim jasaý qıynǵa soǵady. Osynyń barlyǵyn saralap, bir júıege túsiretin, joq degende onomastıkalyq ǵylymı ortalyq ashylsa deımin.
Aldan SMAIYL,
jazýshy,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty