Eýrazııalyq ıntegrasııa: yqpaldastyqtyń elder úshin bereri kóp

Keshe Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Belarýs astanasy – Mınskide ótken Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysyna qatysty.

 Jıyn barysynda Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńis­tik aıasynda búgingi kúnge deıin júrgizilgen ıntegrasııalyq úde­ris­terdiń jaı-kúıi men pers­pektı­valary, sondaı-aq, JEEK-tiń burynǵy otyrystarynda qol jet­­kizilgen kelisimderdi iske asy­rýdyń negizgi máseleleri tal­qy­landy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shart jobasy qaraldy.

Eýrazııalyq teorııa ústirt kóz­qaras nemese júıesiz uǵymdar legi emes. Kerisinshe, saıası já­ne ekonomıkalyq keńistikte jú­ze­ge asyrylyp jatqan kúrdeli ınte­grasııalyq joba. JEEK-tiń buǵan deıingi memleket basshylary deńgeıindegi ár otyrysynda da prezıdentter osyny óz­deriniń dáıekti sózderimen dá­leldep bergen edi. Mine, sondaı otyrystardyń birinde Qazaqstan Prezıdenti: «Memleketter ın­tegrasııaǵa jeke-dara, oqshaý­lanyp qol jetkize almaıtyn dúnıeni ıelený úshin barady, al mundaı jaǵdaıda yqpaldasý úde­risi evolıýsııalyq jolmen, saty­lap júzege asqany abzal. Biz óz kúshterimizdi biriktirgende or­taq múddege qol jetkizýdi kóz­dep, bul isti kezeń-kezeńimen atqa­rýǵa tıispiz. Búginge deıin biz osy jolmen júrip, aldymen Keden odaǵyn qurdyq, odan Bir­tutas ekonomıkalyq keńistikti qurýdy aıaqtaýǵa jaqyndadyq. Al­dymyzda Eýrazııalyq ekono­mı­ka­lyq odaq qurý kezeńi tur», degen edi. Endi, mine, Qazaqstan Pre­zı­denti aıtqan Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq qurýdyń sheshýshi kezeńderiniń de tóbesi kóringendeı bolyp tur. Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı prezıdentteri belgi­legen mejege sáıkes, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap iske qosylýy tıis. Aldaǵy mamyr aıynyń aıaǵyn­da Astanada, mine, osy Odaqtyń qurylýy jónindegi qujattardyń sońǵy nusqasy usynylǵan keńes otyrysynyń qorytyndy jıyny ótip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıylmaq. Bul arqyly ınte­gra­sııa­nyń kelesi satysyn qurýdyń negizderi qalanyp, 2015 jyly Ke­den odaǵyna múshe memleketter Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­qa erkin qadam basa alady. Sonyń nátıjesinde «úshtik» elderi ınte­grasııalyq úderister aıasynda kóterilgen barlyq bastamanyń eshqandaı shekteýler men kedergilersiz jáne olqylyqtarsyz júzege asqanyn kózdep otyr. Sonymen, Mınskiniń Táýel­siz­dik saraıynda Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń kezekti otyrysy bastalmas buryn Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazar­baev pen Belarýs Prezıdenti Alek­sandr Lýkashenkonyń eki­jaqty kezdesýi ótti. Kezdesý barysynda memleket basshylary ekijaqty saýda-eko­nomıkalyq yqpaldastyqtyń jaı-kúıi men perspektıvalaryn talqylady, sondaı-aq, Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes­tiń aldaǵy otyrysynyń mańyz­dylyǵyn atap ótti. – Biz ónerkásip, aýyl sharýa­shylyǵy, bilim jáne ózge sa­la­lardaǵy ekijaqty yntymaq­tas­tyqty barǵan saıyn joǵary deń­geıge kótere túsýdi maqsat etip otyr­myz. Elderimiz arasyndaǵy senim men dostyqqa negizdelgen qarym-qatynastardyń damý qarqyny jaqsy ekenin zor qana­ǵat­tanýshylyqpen atap ótýge bolady, – dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan basshysy Alek­sandr Lýkashenkony Belarýste búgin atap ótiletin babalardy eske alý kúni – Radýnısamen quttyqtady. О́z kezeginde Belarýs Pre­zıdenti eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastar qar­qyndy túrde nyǵaıyp kele jatqanyn atap ótti, sondaı-aq, Qazaqstan Prezıdentiniń M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi dárisi kezinde aıtylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty damytýǵa qatysty ıdeıasyn talqylaýǵa daıyn ekenin aıtty. Qazaqstan jáne Belarýs prezı­dentteriniń ekijaqty kez­desýinen keıin Joǵary Eýra­zııalyq eko­no­mıkalyq keńestiń shaǵyn quram­daǵy otyrysy boldy. Shaǵyn qu­ram­daǵy oty­rys Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev, Reseı Fede­ra­sııa­sy­nyń Prezıdenti Vladı­mır Pýtın jáne Belarýs Respýb­lıka­sy­nyń Prezıdenti Aleksandr Lýka­shen­konyń qatysýymen ótti. Kelissózder barysynda Ke­den odaǵy men Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik aıasyndaǵy ózara yqpaldastyq máseleleri talqylandy. Memleket basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart jobasyn daıyndaý jumysynyń qorytyndysyn shyǵardy. Budan bólek, úsh el­diń basshylary eýrazııalyq ekono­mıkalyq ıntegrasııaǵa qatysý­shy­lardyń quramyn keńeıtý máse­lelerin qarastyrdy. Jıynda alǵash bolyp sóz tizginin «úı ıesi» retinde Alek­sandr Lýkashenko aldy. Ol óz só­zinde Joǵary Eýrazııalyq eko­nomıkalyq keńestiń osyǵan deıingi otyrysynda sarapshylarǵa, bizdiń elderimizdiń ókilderine Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart jobasyn ázirleý týraly tapsyrma berilgenin atap óte kele, bylaı dedi: «Biz sarapshylar men memleket ókilderine qandaı da bir kedergiler kezdesip, memleket basshylarynyń qatysýy qajet bolsa, biz kez kelgen ýaqytta kezdesip, máselelerdi talqylaımyz dep ýaǵdalasqan bolatynbyz», dedi. Osylaı deı kele, ol Qazaqstan jáne Belarýs prezıdentterine eýrazııalyq ıntegrasııanyń damý úderisteri máselelerine qatysty ashyq talqylaýlar jasaý úshin Mınskidegi Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysyna qatysýǵa kelgenderi úshin rızashylyǵyn bildirdi. «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıylýǵa az ǵana ýaqyt qaldy. Bul jerde «Biz bul kúnge qandaı nátıjemen kelemiz?» degen zańdy saýal týyndaıtyny anyq. Men mynany aıtar edim: qazirgi tańda taraptardyń pikirleri bir jerden shyqpaıtyn, ıaǵnı qarama-qaıshy máseleler shoǵyry da qalyptasyp úlgerdi. Al bul máseleler bizdi alańdatpaı qoımaıdy. Sol sebepti, biz bul máselelerdiń túıinin tarqatý úshin jınalyp otyrmyz. Olardyń basym kópshiligi osyǵan deıingi otyrystarda sheshilýi tıis bolatyn. Ol úshin bizge, eń aldymen, tetikteri tolyq deńgeıinde jumys isteıtin Keden odaǵy qajet. Iаǵnı, Keden odaǵyna múshe elder arasynda taýar aınalymy kezinde eshqandaı tosqaýyldar men kedergiler oryn almaýy tıis. Sebebi, taýar aına­lymy kezinde uzaq ýaqytqa so­zyl­ǵan kez kelgen kedergiler men tos­qaýyldar jaǵymsyz áser qal­­dy­rary belgili», dedi A.Lý­kashenko. Onyń aıtýynsha, búginde keıbir máseleler boıynsha kelissózder úderisinde de kóp saýal týyndap otyr. «Eger, biz aldymyzda kezdes­ken osyndaı kedergilerdi sheshýge daıyn bolmasaq, onda muny ashyq túrde moıyndaıyq. Buǵan qosa, «búginde ekonomıkalyq jáne bıýdjettik turǵyda qıyndyqtar týyndaýy múmkin» degen de pikirler bar. Alaıda, eger mundaı máseleler týyndap jatsa, eger biz daıyn bolmasaq, onda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly áńgimeni de on jyldan keıin ǵana aıtýǵa týra keler. Sondyqtan, biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistikke, bolashaqta qurylatyn Odaqqa qatysty ortaq qyzy­ǵýshylyqqa toly basqa da máse­lelerdi keńinen talqylaımyz dep oılaımyn. Jalpy alǵanda, bizdiń Odaq tıimdiliginiń qandaı bolmaǵynan onyń basqa elderge tartymdylyǵy da kórinedi. Iаǵnı, bul jerde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qundylyǵy artýy tıis», dedi A. Lýkashenko. Sonymen qatar, ol Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqqa jańa múshe­lerdi qabyldaý «pakettik qaǵıdat» boıynsha júzege asyrylatynyn jetkizdi. «Iаǵnı, jańa múshelerge qandaı da bir jańa mártebe belgilenbeıdi, sondaı-aq, jańa talaptar qoıylmaıdy. Bul, meniń oıymsha, óte ádil sheshim bolady. Demek, Odaqqa kirýge nıetti qandaı da bir el «Jol kartasyn» daıyndap, osy joldan ótse ǵana, ol eldi biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qabyldaýdy qarastyratyn bolamyz. Bir sózben aıtqanda, bizge eýrazııalyq ıntegrasııaǵa tek «úderis» retinde qaraý, «eń mańyz­dysy nátıje emes, jaı qatysý» degen qaǵıdatty ustaný múldem qajet emes», dedi Belarýs Prezıdenti. Aleksandr Lýkashenko jıyn­da, sonymen qatar, 2015 jyldyń 1 qańtarynda Eýrazııalyq ekono­mıkalyq keńistikke múshe memleketter halyqtarynyń: «Biz qandaı jolda turmyz?», «Bizdiń elderimiz osy úderistiń aıasynda qandaı nátıjege qol jetkizdi?» degen saýaldaryna jaýap berý qajettigin atap ótti. «Mundaı saýal­darǵa bizdiń jaýaptarymyz da daıyn bolýy kerek. Belorýs halqy­nyń búgingi qalyptasqan jaǵdaı­ǵa baılanysty óz ustanymy men óz pikiri bar. Demek, biz áriptes retinde bul týraly ashyq pikirle­sýge daıynbyz. Biz shaǵyn quram­daǵy otyrystyń aldynda muny eki saǵat boıy talqylap, ekonomıkalyq máseleler boıynsha pikir almastyq, túıtkildi máseleni qarastyrdyq, sondaı-aq, elderimiz arasyndaǵy áriptestiktiń bolashaǵy men halyqaralyq jaǵdaılar týraly áńgime qozǵadyq. Demek, Mınskidegi otyrystyń nátı­jesi onda qabyldanatyn she­shim­derge baılanysty bolady», dedi Belarýs Prezıdenti. Budan keıingi kezekte sózdi Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev aldy. Qazaqstan basshysy óz kezeginde Belarýs tarapyna, Memleket basshysy Aleksandr Lýka­shenkoǵa keleli jıyndy joǵa­ry deńgeıde uıymdastyrǵany jáne qonaqjaılyq tanytqany úshin rızashylyǵyn bildirdi. «Búgin siz bizdi Belarýs úshin qasıetti Radýnısa kúni erekshe qonaqjaılyqpen qarsy alyp otyrsyz. Munyń ózi de bizdiń ıntegrasııalyq úderisimizge degen aıryqsha kózqarasty bil­diredi. Otyrystyń kún tártibinde turǵan mańyzdy másele – Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart jobasy. Biz búginde sharttyń qol qoıylýynyń aldynda turmyz. Jalpy alǵanda, kóp joldyń jartysyn artqa tastadyq, al sarapshylar jaqsy jumys atqardy, sonyń nátıjesinde bizdiń Odaǵymyzǵa ózge de seriktesterimiz qyzýǵýshylyq tanyta bastady. Men bul oraıda, eger, bizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bolǵysy keletin elder bolsa, olar áý bastan keliskenimizdeı, biz júrip ótken jolmen júrip ótýi tıis degen pikirmen kelisemin. 2014 jyly eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıa­syna 20 jyl boldy. Bul týraly men keshe Máskeý ýnıversıtetinde dáris oqydym. Bul sharaǵa Qazaq­stan men Reseı tarapynan ǵa­lymdar, saıasatkerler, saıasattanýshylar qatysty. Bul kezdesýde aldaǵy 15-20 jylda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń taǵdyryn qalaı kóretinimizge baılanysty pikir almastyq. Bul strategııada biz basymdyqqa ıe baǵyttar jaıyn zerdeleýimiz, saralaýymyz qajet. Endi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly jobanyń ózine ke­leıin. Bul oraıda, biz osy jo­ba­nyń ázirlenýiniń basy-qa­syn­da júrgen sarapshylarmen, árip­testerimizben bir ústelde otyryp, túrli kelispeýshilikterdi jan-jaqty talqylaýymyz kerek. Qa­zirgi tańda bul máselege bizdiń óz elderimizdiń halqy ǵana emes, sheteldik qaýymdastyq ta aıryqsha nazar aýdaryp otyr. Sondyqtan, bizdiń elderimizdiń múddelerin kózdeıtin barlyq quqyqtyq aspektilerdi qarap, olardy oryndaýymyz qajet. Men ótken aptada Vıktor Hrıstenkomen kezdestim. Ol óz kezeginde Odaq týraly sharttyń ázirlený barysy jóninde baıandap berdi. Men osy oraıda, kóp jumystyń atqarylǵandyǵyn atap ótkim keledi. Árıne, keıbir óte názik máseleler boıynsha ótpeli kezeńder qarastyrylǵan. Bul rette biz mynany eskergenimiz jón. Bul máselelerdiń barlyǵyn biz Keden odaǵyn qurý kezinde, Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý kezinde talqylaǵan bolatynbyz. Árıne, komıssııa quramyndaǵy bizdiń áriptes-sarapshylar ózara kelisilmegen máselelerdi bizdiń saralaýymyzǵa qaldyrypty. Sondyqtan, biz búgin ol máselelerdiń ár bólimin talqylap, budan ári ne isteıtinimizdi sheshkenimiz jón. Men asyǵys sheshim qabyldaýǵa qarsymyn, biraq, aldyn ala kelisilgen ýaqytqa úlgeremiz, ol úshin túıtkildi máselelerdiń túıinin tarqatamyz degen senimim bar. Biz buryn da konsensýsqa kelip júrdik, aldaǵy ýaqytta da bir kelisimge kelemiz dep oılaımyn. Meniń oıymsha, búginde kún tártibinde turǵan túıtkildi dúnıelerdiń óz sheshimi bar. Qazir, meniń oıymsha, 3-4 másele ǵana kún tártibinde tur. Olardyń barlyǵyn ár bólim boıynsha sarapshylarmen birlese qarastyramyz dep oılaımyn», dedi Nursultan Nazarbaev. Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın sońǵy jyldar ishinde ǵana emes, sońǵy aılar men aptalar ishinde úlken aýqymdaǵy jumystardyń atqarylǵanyn tilge tıek etti. «Bir sózben aıtqanda, poskeńestik keńistiktegi jetekshi ıntegrasııalyq birlestik boıynsha úlken jumystar atqaryldy dep aıtýǵa bolady. Bul oraıda, biz Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevqa ózimizdiń alǵy­symyzdy bildirýimiz qajet. Sebebi, ol osyndaı birlestiktiń, osynaý ıdeıa­nyń negizin qalaýshy jáne avtory. Al kúni keshe ǵana onyń Más­keý memlekettik ýnıversıtetinde óte mańyzdy baıandama jasaýy, al ol baıandamada bul ıdeıany al­daǵy ýaqytta odan ári damytý máselesiniń qaralýy atalǵan máselege Qazaqstannyń salmaqty, baıypty túrde kelip otyrǵanyn baıqatady. Shyndyǵyna kelgende, biz qurǵan Keden odaǵy búginde jumys istep, óz nátıjesin berýde. Muny biz elderimizdiń ekonomıkalarynan kórip otyrmyz. Bul – fakt. Biraq, biz taǵy bir qadam jasaı alamyz. Bul bizdiń ózara áriptestigimizdi odan ári tereńdetýge baǵyttalǵan qadam bolýy tıis. Sol arqyly ózara yntymaqtastyǵymyzdy jańa, joǵary deńgeıge jetkizýge múmkindik alatyn bolamyz. Sońǵy ýaqytta sarapshylar deńgeıinde, úkimettik deńgeıde úlken jumystar atqaryldy. Jaqynda ǵana úkimet basshylary kezdesip, kún tártibinde turǵan máselelerdi saraptamadan ótkizdi, bul rette olardyń da jumystaryn atap ótýge bolady. Osyndaı ujymdyq eńbektiń nátıjesinde 600 paraqtan turatyn úlken, aýqymdy, mazmundy qujat daıyndaldy. Biraq, másele tek qujat paraǵynyń kóptiginde emes, másele bul qujattyń bizdiń ózara yqpaldastyǵymyzdy odan ári tereńdetýge, ol úshin taǵy bir mańyzdy qadam jasaýymyzǵa múm­­kindik beretindigi. Árıne, biz ózi­mizdiń yntymaqtastyǵymyzdy jańa sapalyq deńgeıge ózgerte alamyz. Bul bizdiń elderimiz ekono­mıkalarynyń básekelestigin, olardyń tıimdiligin arttyrýǵa, sol arqyly ishki jáne syrt­qy ınvestısııalardyń tartym­dylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Iá, áli de sarapshylyq deńgeıde tolyqtaı ázirlenbegen, kelisimge kelmegen jobalar bar. Biraq ta biz bul jerge osy úshin jınalyp otyrmyz. Demek, kelisimge kelemiz dep oılaımyn», dedi Reseı Prezıdenti. JEEK-tiń shaǵyn quramdaǵy otyrysy odan ári keńeıtilgen quramda jalǵasty. Bul otyrysta eki másele qaraldy. Olardyń biri – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shart jobasynyń ázirlený barysy týraly bolsa, ekinshi másele – Armenııanyń Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderiniń Keden odaǵyna jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistikke kirýine qatysty «Jol kartasy» is-sharalar josparynyń oryndalý jáne júzege asyrylý barysy jóninde órbidi. Bul týraly Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıs­sııa alqasynyń tóraǵasy Vıktor Hrıstenko baıandap berdi. Ol óz sózinde Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq qurý týraly shart jobasyn ázirleý barysyn­da birqatar máselelerdiń naqtylanǵanyn, sondaı-aq, jańa máselelerdiń kún tártibine shyqqanyn atap ótti. Munyń sebebin ol úsh el prezı­dentteriniń óz elderi mınıs­tr­likterine keıbir máselelerdi qaı­ta saralaý men saraptaýdan ótkizý qajettigi týraly tapsyrma bergendigimen baılanystyrdy. Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs basshylary shartty daıyndaýda ilgerileýshilik baryn aıtty, sondaı-aq, ony ázirleýge isker toptardyń belsene qatysqanyn atap ótti. Úsh eldiń basshylary qujat­tardyń kelisilý úderisin oń ba­ǵalap, munyń memleketter arasyn­da qalyptasqan qarym-qatynas­tardyń joǵary deńgeıiniń nátıjesi ekenin atap ótti. Joǵary Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq keńes otyrysynyń sońynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Vıktor Hrıstenko jýrnalıster aldyna shyǵyp, memleket basshylary deńgeıindegi otyrys aıasynda qol jetkizilgen máseleler jóninde baıandap berdi. Onyń aıtýynsha, búginde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly sharttyń negizgi tetikteri boıynsha jumystar atqarylǵan, al kún tártibinde turǵan keıbir túıtkildi dúnıelerdiń túıinin tarqatýǵa tapsyrma júktelgen. Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes­tiń memleket basshylary deń­geıindegi kezekti otyrysy mamyr aıynyń 29-y kúni Astanada ótedi dep belgilenipti. Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan» – Mınskiden.  Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.