Syr boıyndaǵy áriptes inimiz Erjan Baıtilestiń budan sál buryn gazetimizde jarııalanǵan «Aqsaqal izdep júrmin» atty oıly maqalasyn súısine oqyp shyqtym. Munda avtor paıǵambar jasynan baıaǵyda asyp ketken birqatar aǵa býyn ókilderiniń jergilikti basshylardy olardyń kózinshe asyra maqtaýdan nemese ornynan ketkenderin túk bitirmedi dep dattaýdan ári asa almaı júrgenderin kórkem tilmen kestelep berdi. Olardyń eldik minez-qulyq pen parasattylyq kórsete almaıtyny, isi men sózi qara basynyń qamynan arta bermeıtini de atalǵan oı- tolǵaqta oryndy kórsetilgen. Jasyratyn nesi bar, osyǵan uqsas kórinister ózge óńirlerde de kezdesip qalady. О́tken joly jasy seksennen asqan el ishinde ájeptáýir abyroıy bar dep júrgen aqsaqal úlken dastarqan basynda oblystaǵy qabiletsiz bir jas basshyny «kósem» deńgeıine deıin aspandata kóterip maqtaǵanda ózi uıalmaǵan, kisi betin shıedeı qylady degendeı óte yńǵaısyz jaǵdaıǵa túsip qalǵanymyz bar.
Degenmen, jasy ulǵaıǵandardyń bári solaı eken dep búgingi aǵa urpaq ókilderinen túńile berýge de bolmaıdy. Olardyń arasynda jeke bas múddesinen góri urpaqtar sabaqtastyǵyn, eldik pen aýyzbirshilikti, memleketimizdiń odan ári nyǵaıýy men damý úrdisin birinshi kezekke qoıa biletin, osyndaı márt te tekti qasıetteri arqyly aımaq turǵyndary arasynda abyroı men bedelge ıe bola bilgen aqsaqaldarymyz da az emes. 77 jasynda mýzeı jasaqtaǵan, óziniń osyǵan deıingi bar jıǵandary men tergenderin tek osyndaı izgi adamı maqsatqa baǵyttaı bilgen Aqjaıyqtyń asa syıly aqsaqaly Kárim О́teǵulov osy toptyń basynda tura alady.
Ol óziniń jeke qarajatyna Kaztalov aýdanyna qarasty Aqpáter aýylynda tarıhı-ólketaný murajaıynyń ashylýyna bastamashy boldy. Qazir oblystyń ońtústik óńirinde ornalasqan esh teńdesi joq osy rýhanı ortalyq Batys Qazaqstan oblystyq mádenıet muraǵattar jáne qujattama basqarmasy tarıhı ólketaný mýzeıiniń fılıaly mártebesin ıelengen. Shtattyq keste boıynsha oǵan 7 adam qyzmetke alynǵan Aqpáter aýylyndaǵy mýzeı ǵımaratyna qoıylǵan jádigerler men qujattardyń jalpy sany – 3200 dana. Joǵaryda aıtylǵandaı mýzeı úıdi turǵyzyp jasaqtaýǵa jádigerlerdi jınaqtaýǵa qajetti qarajat Kárim Tájmaǵambetulynyń jeke qarajatynan bólingen. Munyń mólsheri 15 mıllıon teńgege jýyq.
Munda Qaraózen boıyn jaılaǵan qalyń eldiń keshegisi men búgingisinen, arheologııalyq erekshelikterinen ótken ǵasyrlardaǵy etnografııalyq salt-dástúrlerinen mol maǵlumattar alýǵa bolady. Mýzeıde ótken tarıhymyzǵa qatysty tereń syr shertetin eksponattar, ujymdastyrý men saıası qýǵyn-súrgin kezeńiniń salǵan lańy men zardaptary, Uly Otan soǵysynyń surapyl jyldaryn kóz aldyńa ákeletin jádigerler – shyǵarmashylyq ushqyr oıdyń jemisindeı áser qaldyrady.
Eń bastysy aýyl mýzeıine qoıylǵan qujattar men eksponattar tar óristilikten ada. О́ıtkeni, qandaı jádiger bolmasyn álginde aıtyp ótkenimizdeı halqymyz keshken san qıly aýyr kezeńdermen tutas bir dáýirlermen ushtastyrylyp, baılanystyrylyp otyrady. Al 1991 jylǵy 16 jeltoqsannan bastaý alatyn táýelsizdik tarıhy Aqpáter tarıhı ólketaný mýzeıiniń eń kórneki jerine ornalastyrylǵan. Iá, sonaý 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda ótkizilgen búkilhalyqtyq saılaýda táýelsiz Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti bolyp N.Á.Nazarbaev saılanǵany málim. Osy qarsańda Nursultan Ábishuly respýblıka óńirlerin túgeldeı aralap halyqpen kezdeskeni de umytyla qoıǵan joq. Egemen elimizdiń irgetasyn qalap, onyń árbir ýyǵyn shanshyǵan, sóıtip ony myzǵymastaı berik úlken shańyraqqa aınaldyra bilgen, buǵan deıingi bar-joǵymyzdy túgendep eldiktiń irgesin keńeıtken Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev ómirinen órnektelgen fotoalbom mundaǵy basty qundylyqtardyń biri ispettes.
Mine, biz 77-ge kelse de kúsh-qýaty qaıtapaǵan, rýhy joǵary jan, el-jurttyń ótken tarıhynyń joqtaýshysy, búgingi jetken jetistikterimiz ben bıikterimizdi, alynǵan asý asqarlarymyzdy áýeze, maqtan tutyp júretin kókiregi ashyq oıly da otanshyl azamat Kárim aǵanyń ózi ashqan mýzeı úıi aldynda áńgime dúken quryp turmyz. Jýrnalıstik daǵdy boıynsha ol kisige birer saýal qoıdyq.
Kárim aǵa negizgi mamandyǵyńyz fızıka pániniń muǵalimi bola tura siz keıin el basqarý isine aralasyp, keńestik kezeńde eń artta qalǵan sharýashylyqtardy oblystaǵy eń ozyq rentabeldi, mádenı turmystyq máseleleri oń sheshilgen iri qurylymdarǵa aınaldyra bildińiz. Táýelsizdik jyldarynda ózińiz basqarǵan aýyldyń azyp-tozyp ketpeı, kerisinshe irgesi bekı túsýine de úlken úles qostyńyz. Sodan keıin de kóptegen áriptesterińiz sekildi, «qalaǵa qashyp ketpeı» ózińiz basshylyq jasaǵan Aqpáter aýylynda qala berdińiz. Qazirgi kúni de el ishinde turyp kelesiz. Qudaıǵa shúkir aq adal eńbek jáne mańdaı termen tapqan tabysyńyz bir basyńyzǵa, dálirek aıtqanda Bıjamal jeńgemiz ekeýińizge artyǵymen jetedi dep oılaımyz. Alaıda, sony birinshi kezekte mesenattyq maqsatqa, ıaǵnı mýzeı ashýǵa jumsaýyńyzǵa ne sebep?
Qyzmet babymen búgingi Aqpáter aýylyna sol kezde «Krasnyı partızan» atalǵan keńsharǵa sonaý 80-jyldardyń orta kezinde basshy bolyp kelgen ekenmin. Mýzeı ashaıyn degen oı maǵan sol kezde osydan 30 jylǵa jýyq ýaqyt buryn kelgen edi. Igiliktiń erte-keshi joq degendeı arada kóp jyldar ótken soń osy oı-maqsatymnyń oıdaǵydaı oryndalǵany úshin ózimdi úlken is bitirgendeı ornyqty sezinemin. Mundaı oıdyń kelýine basty sebepshi – Aqpáter aýylynyń asa baı tarıhy men ónegege toly ótkeni bolatyn. Meni qyzyqtyrǵan da óziniń tylsym tereńine eliktirip-shymshymdap tarta bilgen de osy qatpar-qatpar ólke tarıhynyń paraqtary men shynaıy shejireleri.
Iá, túpteı kelgende atameken men aýyl tarıhy onyń ataýynan bastaý alatyny aıan. Osy turǵyda aıtarymyz erterekte Aqpáter aýylynyń ataýy alǵashqyda Birtartar, keıin Port-Artýr atalypty. Bul ekeýiniń arasynda qandaı baılanys bar? Shyǵý tarıhy qyzyqty bolǵandyqtan munyń mán-jaıyn oqyrmandar nazaryna bere ketkenniń artyqshylyǵy joq. Iаǵnı XIX ǵasyrdyń aıaq kezinde Jánibek, Kaztalov jáne Jalpaqtal óńirinde turatyn aǵaıyndarymyz úıir-úıir maldaryn jyl saıyn Tekege (Oral qalasynyń ejelgi ataýy) jármeńkege aıdaıdy eken. Sol kezde jol jaıy men jaıylys qasıetin bes saýsaǵyndaı jetik biletin qarııalar: Qaraózenniń sýy tunyq, shóbi shúıgin sol tusyna barǵanda attyń basyn bir tartarmyz deıdi eken. Sodan keıin bul jer Birtartar atalyp ketipti.
30-jyldardyń basynda bul jerdiń geografııalyq kartasyn jasaý qajettiligi týyndaıdy. Sol tusta Máskeýden kartograf mamandar kelip, aýyl adamdarynan onyń ataýyn suramaı ma?! Sonda jergilikti turǵyndar: Aýylymyz Birtartar dep atalady deıdi. Ulty orys kartograf mamandar buǵan múldem túsinbeıdi de ózderinshe ıkemdep Port-Artýr dep kartaǵa túsirgen eken. Sodan bul jer XX ǵasyr basyndaǵy orys-japon soǵysynyń alapat shaıqasy bolǵan muhıt jaǵalaýyndaǵy bekinis – Port-Artýr ataýymen atalyp ketipti.
Qazaq jerinde totalıtarlyq kezeńde dál osylaı túpki ataýy burmalanǵan jer-sý ataýlary qanshama. Tek táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńde ǵana onyń ejelgi tarıhı ataýlary qaıtarylǵany belgili. Árıne, qazir bul jer Birtartar emes, Aqpáter dep atalady. Munyń da mánisi bar. Bul tarıhı jer Slamıhın stanısasy men Saratov baǵytyndaǵy kerýen joly boıynda qonys tepken. Alǵashqyda munda jolaýshylar aıaldaıtyn aq balshyqpen aqtalǵan eki-úsh úı salynypty. Aqpáter atalýynyń bir syry osynda.
El men jerdiń ótken tarıhy degennen shyǵady. Sonyń bir úzigin Aqpáter mýzeıindegi jádigerler arqyly kóz aldymyzǵa elestete alamyz. Keńes Odaǵynyń tarıhyna azamat soǵysy degen ataýmen kirgen kezeńde Slamıhın stanısasy aýmaǵyndaǵy kazaktardyń alǵy shebi Port-Artýrǵa ornalasady. Osyǵan baılanysty aty ańyzǵa aınalǵan azamat soǵysynyń batyry Vasılıı Ivanovıch Chapaevtyń polki olarǵa úsh baǵytta shabýyl jasap 1919 jyldyń 9 naýryzy kúni ony aq bandalardan tazartady. Alaıda, shaǵyn aýyl zeńbirektiń atqylaý saldarynan kúl-talqany shyǵyp órtenip ketedi. Mundaı jantúrshigerlik zulmattan tiri qalǵan turǵyndar bas saýǵalap jan-jaqqa qashyp ketedi.
Aqpáter tarıhı ólketaný mýzeıine qoıylǵan 3200 derektiń taǵy biri V.I.Lenınnyń basshylyǵymen 1919-1921 jyldar aralyǵynda Aleksandrov Gaı – Embi temirjoly salynǵanyn aıǵaqtaıdy. Al Aqpáter osy endikte ornalasqan. Sondyqtan da bul qurylysqa Mıhaıl Frýnze basqarǵan armııa quramynda jergilikti qazaqtar da qatystyrylǵan. Atalǵan temirjol qurylysy úlken qıyndyqtar jáne azaby men mıhnaty kóp aýyr jumystar arqyly júrgizilgen. Keıin Aleksandrov Gaıdan jetkizilgen alǵashqy synaq poıyzy Port-Artýr aýylyna qarasty Baıturǵan eldi mekeni tusyndaǵy emennen salynǵan kópirden ótkennen keıin kilt toqtap, qaıtadan keri ketken. Bul osy poıyzdyń ári tuńǵysh, ári sońǵy kelýi bolypty.
Aýyl mýzeıinde buǵan deıin kópshilik bile bermeıtin tyń derekter men jádigerler jıi kezdesedi. Aıtalyq osy jerdiń týmasy Qojantaı jáne Naǵym atty aýqatty adamdar XIX ǵasyr aıaǵynda Slamıhın stanısasynda ıelik etýshi alpaýyttarmen birige otyryp úlken ózen arqyly býmen júretin shaǵyn keme jasap júrgizgen. Bul sý kóligi jaz aılary men kóktemgi-kúzgi laısań kezeńderde Port-Artýrǵa jáne orys Talovkasyna toqtaǵan eken. Munda júk saqtaıtyn qoımalar men kemelerdiń turaqty orny bolǵan. Bul kemelerdiń ıakory men shynjyrlary qazirgi kúnge deıin saqtalǵan. Munyń bári Aqpáter mýzeıine qoıylǵan.
Mine, osyndaı tártippen respýblıkada balamasy joq aýyl murajaıyndaǵy óte sırek kezdesetin tarıhı jaıttar jóninde jaza berýge de, aıta berýge de bolady. Biraq bulaı isteýdiń ózi shart bola qoımaıtyn shyǵar. Aıtaıyn degenimiz, mýzeı eksponattary keshegimiz ben ótken tarıhymyzdyń, ejelgi salt-dástúrlerimiz ben mádenıetimizdiń ár tustaryn jan-jaqty qamtı bilgenimen erekshelenedi. Mysaly, Aqpáter atyraby – qazaqtyń asyltuqymdy Edilbaı qoıynyń otany ekenin de búginde bireý bilse bireý bile bermeıdi. Qazir elimizde asyltuqymdy Edilbaı qoıyn kóbirek ósirýge erekshe mańyz berilip otyrǵan kezeńde bul derekti aıtpaı ketý shyndyqqa qııanat.
Kárim О́teǵulovtyń mýzeı jasaqtaý jónindegi bal jınaǵan aradaı tynymsyz eńbekteri men mesenattyq qadamdary tek munymen shektelmeıdi. Ol buǵan qosa ashyq aspan astyndaǵy mýzeılik máni bar ejelgi buıymdardy tolyqtyra túsýge de basymdyq berip otyr. Bul jerde áńgime túıini soǵystan keıingi jyldarda halqymyz tutynǵan ártúrli turmystyq jáne óndiristik qural-jabdyqtar, temir ustasy aspaptary, sol kezdegi shóp jınaıtyn tehnıka túrleri, dıirmen tasy taǵy sol sekildi búginde kózge óte sırek ushyrasatyn jádigerlik qundylyqqa aınalǵan tutyný zattary ekenine tirele beredi. Sondaı-aq, Kárim Tájmaǵambetulynyń budan birneshe jyl buryn Aqpáter aýylynda óner mektebi qurylýyna da qoldaý kórsete bilgeni ózge bir taqyryptyń enshisi. Qazir bul mekteptiń alǵashqy túlekteri respýblıkalyq baıqaýlarda top jaryp júrgeni de – mesenattyq joldan taımaı alǵa qoıǵan maqsatyn tolyq júzege asyrý jolynda sharshamaı shaldyqpaı kele jatqan ult óneri men mádenıetiniń el ishindegi janashyry úshin úlken mereı.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy,
Kaztalov aýdany,
Aqpáter aýyly.
Sýrette: Kárim О́teǵulov jáne Aqpáter aýylyndaǵy mýzeıden kórinister.