Botanıkalyq baq

Bul Qazaq eliniń ósimdik álemi jınaqtalǵan birden-bir ǵajaıyp jer Almatynyń kórýge tańsyq kórikti ǵajaptarynyń biri – Botanıkalyq baq. Burynnan solaı bolǵan, qazir de solaı. Alataýdyń eńisi jazylǵan dál eteginde. Qos qaptalynan qatar týǵan aı men kúndeı, ońynda – Qazaq Ulttyq ýnıversıteti, sol jaǵynda – «Atakent». Joǵarysynda aǵyndaǵan ál-Farabı dańǵyly. Tómeninde kóldeneńdeı kósilgen Tımırıazov kóshesi. Bári Botanıkalyq baqty qaýmalaı qorshap, alaqanǵa salyp aıalaǵysy keletindeı. Iá, qazaqtyń osynaý bas baý-sharbaǵynyń aıalanbas jóni de joq. Sebebi, elimizdiń jáne dúnıe júziniń ósimdik áleminiń asa baı qazyna-qory osynda saqtalyp keledi. Botanıkalyq baq – kóz jaýyn alar, aralap rahat tabar tamashaly oryn ǵana emes, ol – ǵylym ordasy, san-salaly qyzmet atqaratyn mekeme. Osyǵan baılanysty ýaqyt talabyna saı másele-mindetteri de jetip artylady. Sol sebepten de biz Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýtynyń bas dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaq Ulttyq jaratylystaný akademııasynyń akademıgi Gúlnar Sıtpaeva hanymǵa jolyǵyp áńgimelesýdi jón kórip edik. – Qurmetti Gúlnar Toqbergenqyzy, eń áýeli óz basqarýyńyzdaǵy ınstıtýt pen oǵan qarasty botanıkalyq baqtar týraly maǵlumat berseńiz? – Instıtýt pen Almatynyń bas botanıkalyq baǵy bir-birinen ajyraǵysyz, birtutas aǵza dese de bolǵandaı. Ekeýi de KSRO Ǵylym akademııasynyń qazaqstandyq bólimshesiniń botanıkalyq sektory janynan 1932 jyly uıymdastyrylǵan. 80 jyldyq shejireli joldan ótken bizdiń ınstıtýtymyz Qazaqstandaǵy botanıkalyq zertteýler salasyndaǵy bas mekeme bolyp tabylady. Burnaǵy jyly osynaý eleýli dataǵa arnalǵan salıqaly halyqaralyq konferensııa ótkizdik. Bul jıynda da ózimizdiń basty mindetimiz: Qazaqstannyń botanıkalyq áralýandyǵyn zertteý jáne ony saqtaý men utymdy paıdalaný máseleleri keńinen qozǵalyp, keleli áńgimege arqaý boldy. Ǵylymı áleýetimizge keler bolsaq, ınstıtýtta 3 akademık, 15 ǵylym doktory, 35 ǵylym kandıdaty, 8 zerthana jumys isteıdi. Jalpy qyzmetkerler sany 180-ge jýyq. Qaı elde, qaı jerde bolsyn botanıkalyq baq­tar álemdik floranyń tiri ósimdikteriniń bire­geı bankteri dep sanalady. Osy turǵydan kelgende Almatydaǵy bas botanıkalyq baǵymyz mań­daıymyzǵa bitken maqtanyshymyz, qut-berekemiz der edim. Ol, alqa tizbegindegi asyl jaquttaı, elimizdiń botanıkalyq baqtarynyń júıesin bastap tur. Qazaqstan boıynsha 5 memlekettiń botanıkalyq baǵy bar. Olardyń bári 2006 jylǵy 7 shildedegi «Erekshe qorǵaýdaǵy tabıǵı aýmaqtar týraly» QR Zańyna sáıkes respýblıkalyq mándegi erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar tizbesine enip, osyndaı aıryqsha mártebe enshiledi. Taǵy da atalmysh Zańǵa júginsek, Memlekettik botanıkalyq baq degenimiz – tabıǵatty qorǵaý jáne ǵylymdy uıymdastyrý mártebesin ıelengen, erekshe qorǵaýdaǵy tabıǵı aýmaq. Onda ósimdikter álemin, sonyń ishinde sırek jáne joıylyp ketý qaýpi tónip turǵan ósimdikter túrlerin saqtaý, qorǵaý, olardy ósirip-óndirý jáne paıdalaný oraıyndaǵy zertteýler men ǵylymı ázirlenimder júrgiziledi. Aıtalyq, bizdiń bas baǵymyzdyń aýmaǵy 103,6 gektar bolsa, onyń Jezqazǵan men Baqanasta fılıaldary bar. Al Shyǵys Qazaqstannyń Rıdder qalasyndaǵy Altaı jáne Aqtaýdaǵy Mańǵystaý botanıkalyq baqtary óz aldyna derbes mártebege ıe bolyp otyr. Sońǵysy eksperımentaldyq baǵytta, aıryqsha jaǵdaıda jumys isteıdi. Bulardyń bári kezinde bizdiń bas baqtyń bastamasymen qurylǵan bolatyn. – Endi osy botanıkalyq baý-baqtardyń mán-mańyzyna, qyzmetine keńirek toqtalsańyz? Bes qana baq baıtaq Qazaqstanǵa azdyq etpeı me? – Joǵaryda aıtqanymyzdy táptishtep tereńdete tússek, bizdiń memlekettik botanıkalyq baqtarymyz otandyq jáne álemdik tabıǵı-mádenı flora ósimdikteriniń jıyntyq toptamasyn, ıaǵnı kolleksııasyn jınaqtap qalyptastyrady, ámbe onyń saqtalýyn qamtamasyz etedi. Keıde syrt kóz baıybyna barmaı, jańsaq oılaıtyndaı, bizdiń aınalysyp júrgen isimiz, atqaryp jatqan jumysymyz ánsheıin erikkenniń ermegi emes. Memlekettik turǵydan da, jalpyadamzattyq órkenıet óresinen qaraǵanda da kerekti, qajetti, kókeıkesti sharýa. Bul botanıkalyq baqtar ósimdikterdiń ıntrodýksııasy men selek­sııa­syn zertteıtin tájirıbelik ǵylym alańy ispettes. Ári onyń is júzindegi praktıkalyq mańyzyna da baǵa jetpeıdi. Eń bastysy, bularda Qazaqstannyń ósimdik álemin saqtaý men tıimdi paıdalanýdyń kókeıkesti máseleleri zerttelip, amal-ádisteri izdestirilýde. Álbette, ósimdikterdiń kolleksııalyq qorlaryn qalyptastyrý, saqtaý hám paıdalaný oraıyndaǵy ǵylymı-zertteýler memlekettik tapsyrystar negizinde iske asyrylady. Qazaqstannyń bıologııalyq áralýandyq týraly konvensııaǵa qol qoıýy bul oraıdaǵy jaýapkershiligimizdi arttyra tústi. Sonymen birge biz bıologııalyq áralýandyqty saqtaýǵa qatysty basqa da qujattardy oryndaýǵa mindettimiz. Osy maqsatta ózimiz ázirlegen ádistemeler boıynsha Qazaqstandaǵy botanıkalyq baqtar júıesin keńeıtýge atsalysýdamyz. О́tken jyly Astana qalasynda botanıkalyq baq qurýdyń ǵylymı negizdemesin jasadyq. Elordada bul úshin 100 gektar bólinip qoıylǵan. Onyń bir ǵanıbet ereksheligi sol, saıabaqtyń aımaǵy bolýy da aldyn ala eskerildi. Túrkistan qalasyndaǵy botanıkalyq baq ta kezinde bizdiń ınstıtýttyń, ǵulama ǵalymdarymyzdyń biri Isa Omaruly Baıtýllınniń bastamasymen ómirge kelgen-di. Barlyq assortımentin tabıǵı jaǵdaıǵa úılestire beıimdep biz ázirlegenbiz. Bul baq qazir Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń quzyrly qaraýynda. – Joǵaryda aıtylǵan Konvensııaǵa qatys­ty mindetter qalaı oryndalýda? – Bul mindetterdi negizinen bes botanıkalyq baq oryndap jatyr. Iаǵnı biz Qazaqstannyń búkil florasyn saqtaýdamyz. Jaı saqtap qana qoımaı, eldegi qazirgi botanıkalyq áralýandyqtyń jaı-kúıine monıtorıng júrgizip otyrmyz. Biz ósimdikter ıntro­dýk­sııasynyń ekologııalyq negizderin ázirleı­miz. Nege deısiz ǵoı? О́ıtkeni, qaısybir qalany, aı­ta­lyq, Almatyny kógal­dandyrý úshin bir nárse usynbas buryn dúnıe­júzilik floradan alyp kelgen ósimdikterdi áýeli óz baǵymyzda tekseremiz. Bul ósimdikter qala kóshelerin jasyl jelekke bólep jasanyp shyǵý úshin de kezinde ósimdikter as­sor­tımenti arnaıy iriktelgen bolatyn. Qazir Alma­tyny kórkeıtip ósip turǵan 90 túrli, tipti odan da kóbirek aǵash ósimdikteri áýelgi tamyryn osy botanıkalyq baqtan tartqan. Olar bizdiń ınstıtýttyń usynys­tary boıynsha egildi. Ortalyq Qazaqstan óńiriniń qalalaryn kógaldandyrýǵa óz bazamyz­dan alyp, áýeli Jezqazǵan botanıkalyq baǵynda synaqtan ótkizilip arnaıy suryptalyp saralanǵan óz assortımentimizdi usyndyq. Astana­ny kógal­dandyrý úshin assortıment tańdaý isiniń de barlyq jaýapkershilik-jumystaryn bizdiń ınstıtýt óz moınyna júktedi. Bul jumysty 2002 jyly aby­roıly aıaqtaǵan edik. Batys Qazaqstan óńiri úshin de solaı jasaldy. Praktıkalyq turǵydan óte ma­ńyzdy, asa baǵaly is. Sóıtip, ıns­tıtýtymyz Qa­zaq­stannyń qalalaryn jasyl jelekke malyndyryp kógaldandyrý isine belsendi qatysyp keledi. Bul aǵash ektiń, is bitti degen sóz emes. Biz naqty qan­daı da bir oblystyń nemese óńirdiń qalalyq orta­syna saı keletin, beıimdele alatyn ósimdikterdi usynamyz. – Olaı bolsa, Almaty qalasyn kógaldan­dyrý­dyń jaı-kúıin qalaı baǵalar edińiz? – Megapolıstegi ekologııalyq ahýal budan 10-15 jyl burynǵydan múldem basqa, ol jyldan-jylǵa ózgere túsip keledi. Osy jáne basqa jáıtterdi eskergende Almatyǵa jańa kógaldandyrý shemasy qajet. Qala búgingi tańda jasyl jelektiń bas rekonstrýksııasyna kirisip jatqan kezde bul másele óte kókeıkesti. Qazirgi Almatyǵa 150 jyldan asyp barady. Bul mundaǵy ósimdikterdiń kópshiligi úshin tym uzaq merzim. Onyń ústine qaladaǵy qorshaǵan ortanyń jaı-kúıi barshamyzǵa málim. Jańa kógaldandyrý shemasynda qala aýmaqtarynyń ekologııalyq jaǵdaıy sıpattalǵan, árbir ekologııalyq ahýalǵa oraılasqan ósimdikter assortımentteri kórsetilgen kartalar jasalǵany durys. Osyndaı úlgi kógaldandyrý nysandaryn jobalaý jumystaryn ári ońaılatyp, ońtaılandyryp, ári tıimdi ete túsedi. Bul qala aýdandarynyń keleshektegi damýy úshin kerek. Qalany kógaldandyrýǵa qajetti ekpe materıaldarǵa keleshekti kózdeı otyryp tapsyrys berilgeni jón. Almatyny jasyl jelekpen jańasha kómkerip kórkeıtýdiń bas rekonstrýksııasy osyndaı baıyptylyq turǵysynan júzege asqany abzal. – Ekologııalyq jaǵdaı qalalarymyzda ǵana emes, baıtaq dalamyzda, eldiń kóptegen aýmaq­tarynda da asqynyp turǵan joq pa. Munyń sizdiń ınstıtýtqa qatysty jaqtary bar ma? – Álbette. Nege bolmasyn? Qazaqstandaǵy eko­lo­gııalyq júıesi nasharlaǵan aımaqtar árdaıym bizdiń nazarymyzdan tys qalmaıdy. Bular sonymen birge jahandyq túıtkilder qataryna jatady. Aıtalyq, Aral teńizi jaǵasynyń qurǵaýy. Sosyn Semeı polıgony. Odan soń munaımen lastanǵan aýmaqtar. Bul jerlerdegi ósimdik jamylǵysynyń qurylymy buzylǵan, topyraq qabaty zaqymdanǵan. Osyǵan baılanysty biz Qyzylorda oblysynyń, Batys Qazaqstannyń munaı óndirý qarqyndy júrip, sonyń saldarynan lastanyp jatqan aýmaqtarynda jáne solardyń tóńireginde fıtomelıorasııamen aınalysyp, osy oraıdaǵy aýqymdy jobaǵa qatysýdamyz. Fıtomelıorasııa degenimiz – zalaldanǵan jerlerdi ósimdikterdiń kómegimen qalpyna keltirý. Iаǵnı ahýalǵa sáıkes ósimdikter assortımentin iriktep, sol arqyly topyraqtyń bastapqy tabıǵı qunaryn qaıtaramyz. Bul baǵdarlamaǵa belgili mıkrobıolog, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Amangeldi Sadanov jetekshilik etýde. Áýeli mıkrobıologtar ázirlegen shtamdardyń kómegimen topyraq qabaty óńdeledi. Sodan keıin iske botanıkter, ıaǵnı bizdiń ınstıtýttyń mamandary kirisedi. Sóıtip, tehnogendik áserden zardap shegip shóleıttengen jerlerdi ekologııalyq turǵydan qalpyna keltirý ádistemesi birneshe kezeńnen turady. Bul kezeńderdiń barlyǵy kartografııalyq negizde júzege asyrylýda. Bir qýanarlyq jaǵdaı, Aral teńiziniń jaǵasyn fıtomelıorasııalaý aıtarlyqtaı tabysty júrgizilýde. – Al endi ǵalamdyq aýa raıynyń jylynýy da aldymyzdan birtalaı túıtkildi suraqtar tartyp otyrǵan joq pa? – Álemdegi aýa raıynyń jylyný qarqyny tótenshe joǵary. О́z elimizdi ǵana alar bolsaq, mundaǵy aýanyń ortasha jyldyq temperatýrasy árbir 10 jyl saıyn 0,31 gradýsqa kóterilýde. Sonyń saldarynan respýblıka atyraptarynda buǵan deıin qalyptasqan barlyq ósimdikter áralýandyǵy men olardyń fıtosenozdary múldem jańa temperatýralyq jaǵdaıǵa kirýge májbúr. Bıologııalyq túrler men ekojúıeler aýa raıynyń munshalyqty shuǵyl ózgerisine beıimdele almaıdy. Klımat qurǵaqshylyǵy kúsheıe túsýde. Munyń bári eń aldymen azyq-túlik qaýipsizdigin alańdatarlyqtaı tómendetedi. Buǵan dándi daqyldar túsiminiń azaıa túsýi aıǵaq. Bul túıtkil soltústik jartyshardyń barlyq elderine: Ortalyq Azııa óńirine, Reseı, Ýkraına, Amerıka men Eýropa memleketteri aýmaqtaryna ortaq. Mine, bizdiń ınstıtýt ǵalymdary osynaý ǵalamdyq problemany sheshýge atsalysýda. Osy jaǵdaıdaǵy ósimdikter áleminiń ahýaly «Klımat ózgerisi kezindegi ósimdikterdiń hronobıologııalyq taldamasy» degen irgeli eńbekte naqty taldanyp, shynaıy kórinis tapty. Ekojúıe men ósimdikterge klımat ózgerisiniń tıgizetin áseri ǵylymı izdenisterimizdegi basym baǵytqa aınalýda. Biz QHR-dyń botanık-ekolog ǵalymdarymen birlese otyryp aýa raıy jylynýynyń Ortalyq Azııanyń ekologııalyq júıesine yqpalyn zertteý oraıyndaǵy jobany oryndap jatyrmyz. Aıtaıyn degenim, Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýty ázirlegen ádistemelik negizder ósimdikter júıesinde bolyp jatqan ózgeristerdi qadaǵalap nazarda ustaýǵa, taldaýǵa, sóıtip, osynyń arqasynda tabıǵatty tıimdi paıdalanýdy iske asyrýǵa múmkindik beredi. О́z kezeginde munyń ózi ulan-ǵaıyr kúsh-jigerdi talap etedi. Eldiń ekologııalyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigi oraıyndaǵy zertteýlerdiń basty baǵyttary aıqyndalyp, uzaq merzimdi keshendi hronobıologııalyq zertteýlerdiń bas baǵdarlamasy ázirlenýi kerek. Osy saladaǵy maman kadrlardyń daıarlanýyn qamtamasyz etý de aýadaı qajet sharttardyń biri. Al bul keleli de kókeıkesti mindetti sheshýge bizdiń ınstıtýtpen yntymaqtasa О́simdikter fızıologııasy, Janýarlar fızıologııasy, Zoologııa, Topyraqtaný, Geografııa, Mıkrobıologııa, Matematıka ınstıtýttary, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti, Qazaq Ulttyq agrarlyq ýnıversıteti, Qazaq orman sharýashylyǵy ǴZI, Kazgıprozem, Kazgıdromet, Qazaq ekologııa jáne klımat ǴZI, t.b. ınstıtýttar men mekemeler qatysýy tıis. Árıne, bul jumystyń bir ortalyqtan, mysaly, Ulttyq Ǵylym akademııasy tarapynan úılestirilip otyrǵany, qarjylyq turǵydan qamtamasyz etilýi quba-qup bolar edi. – Aıtyp otyrǵan jaılaryńyzdyń memleket­tik mańyzdylyǵy men kókeıkestiligine esh kúmán joq. Osy oraıda naqty qandaı jumystar atqarylýda? – Atalmysh másele Elbasynyń nazarynda desek te bolady. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda HHI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qateri qatarynda azyq-túlik qaýipsizdigi men tabıǵı resýrstardyń sarqylý qaýipi atalǵany belgili. Bular bizdiń jumysymyzǵa tikeleı qatysty bolǵandyqtan bas­ty da basym baǵyt-baǵdarymyzdy aıqyndady. О́simdikter Qazaqstan ekonomıkasynyń tabıǵı jolmen jańaryp, eselenip otyratyn basty resýrsy bolyp tabylady. Bizdiń osy rettegi ǵylymı- zertteýlerimizdiń qundylyǵy da sonda. Osyǵan oraı ınstıtýtta oryndalǵan jáne oryndalyp jatqan jobalar, atap aıtqanda, 11 granttyq joba, 2 ınnovasııalyq, oǵan qosa biz ázirlegen taǵy bir aýqymdy baǵdarlama – mine, osylardyń bári tabıǵı resýrstardyń sarqylýy problemasyn sheshýge baǵyttalǵan. Mysaly, bizdiń ınstıtýt Qyzylorda oblysynda mııa tamyryn óńdeıtin zaýyt salý jobasyna qatysýda. Ǵalymdarymyzdyń mııa ósirý, onyń paıdaly qasıetterin baǵaly dári-dármektik shıkizat retinde kádege jaratý jónindegi ádistemelik usynystary osynaý ınvestısııalyq bıznes-jobanyń negizine alyndy. «Bıznes-Grýpp» JShS-men birlesken baǵdarlamanyń bıýdjetke túsirer kirisi de az bolmas. Amandyq bolsa, zaýyt bıyl iske qosylmaq. Al azyq-túlik qaýipsizdigi aıasynda 5 botanıkalyq baqtyń qatysýy kózdelgen baǵdarlama ázirlep, bastama kóterdik. Bul baǵdarlamany úkimet qoldady. Ol Qazaqstannyń daqyldyq ósimdikteriniń jabaıy týystaryn, tektes túrlerin zertteýdi maqsat tutqan. Eń bastysy, baǵaly tektik resýrstardyń tuqymdyq banki jasalmaqshy. Bul jumysty biz birinshi ret qolǵa alyp otyrmyz. Jalpy, tuqymdyq bank Qazaq eginshilik ınstıtýtynda bar. Biraq onda negizinen bıdaı, kúrish, tary sııaqty alqaptyq daqyldar saqtalýda. Biz bolsaq, túp-tuqııanynan bergi naǵyz jabaıy, tabıǵatta sırek ushyrasatyn biregeı ósimdikter bankin jasaqtaımyz. Jerdiń quty solar. Bular seleksııalyq jumystar úshin de paıdaly. Keleshekte bul materıaldardan jańa suryptar alynady. Naqty iske toqtala ketsem, 2013 jyly qanat qaq­­qan osynaý baǵdarlama aýqymynda biz 5 bota­nıkalyq baq tarapynan kúlli Qazaqstan boıynsha 30-dan astam ekspedısııa shyǵardyq. Eldiń oń­­tústigi men ońtústik-shyǵysynda ınstıtýttyń ózi­­nen ǵana 16 ekspedısııalyq zertteý júrgizildi. Res­­pýblıkanyń batysy men shyǵysy, soltústigi, Or­­ta­lyq Qazaqstan, Altaı, Ile, Mańǵystaý – túgel qam­­tyldy. Bul óte qıyn da kúrdeli jumys. 10 kún­ge, eki aptaǵa, bir aıǵa ketesiz. Úıdiń betin kór­­meı­siz. Osy jumystardy sáýir aıynda bas­tap, qara kúzdegi qazanda bir-aq toqtap, esebimizdi jazdyq. – Sonymen, bul oraıda alǵa qoıylǵan mindet oryndaldy ma? – Osy jaıǵa kishkene túsinik bersem artyq bolmas. Keńes ýaqytynda barlyq tuqym Vavılov atyndaǵy Búkilreseılik ınstıtýtta saqtalatyn. Ol búkil álemnen, sonyń ishinde Qazaqstannan da jınalyp alynǵan óte baı qor. Álbette, biz qazir derbes memleketpiz. Búginge deıin olardan tuqymdy jazdyryp alýǵa, únemi suraýǵa týra kelip júrdi. Sondyqtan, alda osyndaı táýeldilikti boldyrmas úshin ózimizde jańaǵydaı tuqymdyq qor jasaý jóninde strategııalyq mindet qoıylǵan edi. Qandaı da bir tabıǵı zilzala, jer silkinisteri, t.b. qudaı betin aýlaq qylsyn, biraq bizdiń árqashan óz tuqymdyq bankimiz bar ekendigi endi kóńilge toq. Biz ony óz ınstıtýtymyzda – bas uıymda saqtaımyz, sondaı-aq túgeldeı qosalqy nusqasy 5 botanıkalyq baqta bar. О́zara almasyp turamyz. Birimizde bir jaǵdaı bola qalsa, ekinshimizde saqtalady. Munyń bári Qazaqstannyń ıgiligi, baılyǵy. – Botanıkalyq baqtar ınstıtýt quzyrynda ma? – Iá. 2012 jyly Qazaqstannyń botanıkalyq baqtary men dendrologııalyq saıabaqtarynyń Keńesi qurylǵan bolatyn. Bul Keńeske men jetekshilik etemin. Buǵan joǵaryda atalǵan bes botanıkalyq baq, dendrosaıabaq, orman pıtomnıgi kiredi. Endi osy quramǵa Shymkent dendrologııalyq saıabaǵy men Túrkistan botanı­ka­lyq baǵyn da qosý oıdaǵy sharýa. Al biz óz tara­pymyzdan Reseı jáne Belorýssııamen qatar Botanıkalyq baqtardyń halyqaralyq keńesine múshemiz. – Baıqaısyz ba, áńgimemiz Almatynyń botanıkalyq baǵyna aınalyp soǵa beretin sııaqty. Bas baqtyń jaı-kúıin, keleshegin oqyrman qaýym da bilýge qushtar. – Toqsanynshy jyldary ǵylymdy qarjy­lan­dyrý biraz nasharlaǵany eshkimge qupııa emes. Osy onshaqty jylda botanıkalyq baqtyń jú­deń­kirep ketkeni de ras. Bizdiń 104 gektar aýmaq­taǵy injý-marjandardyń ereksheligi sol, olar tiri kolleksııalar, ári Almatynyń ottegimen ty­nys alyp jatqan ókpesi ǵoı. Qoraptarǵa salyp qoıa salatyn emes, topyraǵyn qopsytyp, qunar­landyryp, ýaqtyly sýarylýyn, kútip-baptalýyn qam­tamasyz etý kerek. Kolleksııalyq qorlardy ba­ıytyp, jańa ósimdik túrlerin engizip turý qajet. Qazir arnaıy orynjaılardyń joqtyǵynan joǵary tútiksheli ósimdikterdiń 255 myń úlgisin, sańyraýqulaq túrleriniń 150 myń úlgisin, qyna tek­testerdiń 600 túrin jınaqtaǵan Gerbarıı qory­nyń jáne qazba ósimdikterdiń 500-den astam jıyntyǵyn biriktirgen Paleobotanıkalyq qordyń biregeı kolleksııalaryna kózden bulbul ushyp joıylyp ketý qaýpi tónip tur. Bul kolleksııalardy saqtap qalyp, odan ári damytý úshin Bas botanıkalyq baq aýmaǵynda barlyq standart-talaptarǵa saı, keminde 3000 sharshy metr alańdyq jeke zamanaýı ǵımarat salynýy tıis. Álbette, biz botanıkalyq baqtardy strategııa­lyq nysandar retinde aıqyndap otyrmyz. Bıyl qarjylandyrý laıyqty dárejede bolady dep úmittenemiz. Solaı bolǵan jaǵdaıda aýmaqty birshama abattandyryp, birqatar rekonstrýksııalar júrgizip alar edik. Búgingi tańda bas botanıkalyq baqtaǵy ósimdikter kolleksııasyn sýarýda sý tapshylyǵymen betpe-bet kelýdemiz. Qalalyq sý qubyrlary mekemesi múldem sýsyz qaldyrýdan da taıynar emes. Dátke qýat jalǵyz artezıan qudyǵymyz bar. Bul qıyndyqtan qutqaratyn bir ǵana jol – bas baý-baqty derbes artezıandyq sýarý júıesine kóshirý. Ol úshin keminde bes artezıandyq qudyqty iske qosý qajet. Osy jáne basqa da túıtkilderdiń sheshilýi, saıyp kelgende, qarjyǵa tireledi. Kolleksııalyq qorlarymyzdy saqtaý men damytý, botanıkalyq baqtarymyzdy kórgende kóz toıatyndaı etip kórkeıtý oraıyndaǵy baǵdarlamamyzdy Úkimet deńgeıinde maquldatý jolynda áreket etýdemiz. Bul baǵdarlamanyń iske asýy keminde 300 mıllıon teńgeni qajet etedi. Osylaısha, bazalyq, granttyq jáne baǵdarlamalyq-maqsatty qarjylandyrýdy ulǵaıta alsaq, qazaqtyń dalasy men qalasynyń jasyl jelegi de jaıqala túspek. Sonymen qatar, Qazaqstannyń ósimdik álemi týraly arnaıy zań qabyldansa, sol ǵajaıyp álem túrlene túlep, botanıkalyq baqtarymyzdyń da baǵy janatynyna biz kepilmiz. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.