Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda eldegi qant tapshylyǵy máselesine toqtalyp, osyǵan deıin paıdalanýǵa berilgen jeti qant zaýytynyń tórteýi ǵana jumys istep turǵanyn synǵa aldy. Sondaı-aq qant naryǵyndaǵy qazirgi jaǵdaı memlekettiń ustanymyn qorǵamaǵanyn, Úkimet tez arada qant ónerkásibin damytýdyń jeke salalyq jobasyn ázirleýi kerektigin ashyp aıtyp, naqty tapsyrmalar berdi.
Jospar qaǵaz kúıinde qaldy
«Maqsat – ımportqa táýeldilikti aıtarlyqtaı tómendetý, ózin-ózi qamtamasyz etýge kezeń-kezeńimen kóshý. Bul salaǵa otandyq jáne sheteldik ınvestorlar tarapynan qyzyǵýshylyq aıtarlyqtaı joǵary, tek durys tásilder qajet. Bul – ishki saıası máni bar prınsıptik másele», dep atap ótti Memleket basshysy.
Prezıdenttiń synynan keıin 15 shilde kúni Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi birqatar júıeli jáne jedel sharalar qabyldaǵany belgili boldy. Mınıstr Erbol Qarashókeev jýrnalıstermen kezdesken kezde ımportty almastyrý máselesi keshendi túrde sheshiletinin, 2022 jyldyń sońyna deıin agroónerkásiptik keshendi damytý boıynsha 295 mlrd teńgege 237 ınvestısııalyq jobany iske asyrý josparlanyp otyrǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, qant salasyn damytý jónindegi keshendi jospar ázirlenip, memlekettik retteý men qoldaý sharalary kúsheıtiledi. «Aq qant ımportynyń jáne quraq qant shıkizatynyń óńdeý kólemi ulǵaıtylady. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ishki naryqtaǵy baǵalardy turaqtandyrý maqsatynda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligimen birlesip, «aınalym shemasy» sheńberinde, onyń ishinde forvardtyq kelisimsharttar tetigin damytý jónindegi jumysty jandandyrý jolymen aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi qarjylandyrýdyń basymdyǵy máselesi pysyqtalady», dedi E.Qarashókeev.
Jalpy, agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy boıynsha 2021 jyly qant qyzylshasy alqabyn 32 myń gektarǵa deıin jetkizý, ónim kólemin 1 mln tonnaǵa ósirý josparlanǵan bolatyn. Eger bul baǵdarlama oryndalǵanda ishki naryqty otandyq shıkizattan alynǵan qantpen toltyrý máselesi sheshilgen bolar edi. Biraq munyń bári qaǵazdaǵy jospar bolyp qaldy. Halyqqa Úkimettiń josparyndaǵy emes, dúken sórelerindegi, baǵasy halyqqa qoljetimdi qant kerek.
Sarapshylar bir jylda 450-500 myń tonna qant tutynatyn qazaqtyń ishki naryǵy odaqtaǵy ózge elder, atap aıtqanda Reseı men Belarýs úshin kózdiń qurtyna aınalǵanyn talaı aıtyp keledi. Osydan tórt jyl buryn 2018 jyly Reseı Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe-memleketterdiń komıssııasyna qant ımportyn shekteý týraly usynys túsirdi. 2019 jyldyń alǵashqy aıynda Reseı vıse-premeri ári Qarjy mınıstri Anton Sılýanov Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq komıssııasy men keńesinen Qazaqstanǵa qant ımporttaýǵa berilgen jeńildikti alyp tastaýdy surady. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, kórshiles Reseıde bir jylda orta eseppen 6 mln, al Belarýs 4 mln tonna qant qyzylshasyn jınaıdy. Qazaqstanda ósetin 460-500 myń tonna qant qyzylshasynan 50-75 myń tonna qant alynady. Al Reseı nemese Belarýste bul kórsetkish shamamen – 100-120 myń tonna. Aradaǵy 50-70 myń tonna aıyrmashylyq bizge – shyǵyn. Alaıda Belarýstiń Vıtebsk qalasynda juma kúni ótken EEK Keńesi otyrysynyń qorytyndysynda saýda-ekonomıkalyq is-qımyl máseleleri boıynsha birqatar sheshim qabyldanǵany belgili boldy. Komıssııanyń baspasóz qyzmeti habarlaǵandaı, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa keńesiniń músheleri EAEO elderiniń ýákiletti organdaryna ishki qajettilikterdi qamtamasyz etý úshin ózara saýda sheńberinde qant jetkizilimderine kelisimshart jasasý boıynsha jumys júrgizýdi tapsyrǵan. Bul rette taraptar múshe memleketterdiń ishki naryǵyna qantty satý basymdyǵyna, sondaı-aq Reseıde qoldanystaǵy 2022 jylǵy 31 tamyzǵa deıin mundaı jetkizilimderge shekteýler uzartylmaıtynyna súıenýge tıis. «EEK alańyndaǵy konsýltasııalar qorytyndysy boıynsha kelisimsharttar jasasý jáne qajetti qant kólemin 1 qyrkúıekten keıin jetkizý múmkindigine qatysty kepildikter berildi. Atap aıtqanda, Reseı jáne Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteri jyl sońyna deıin 168 myń tonna josparly kólemdi ulǵaıtýǵa kelisti. Osy jańalyqtardan keıin naryqtaǵy barlyq alypsatarlyq aıaqtalatynyna kúmánim joq», dep atap ótti komıssııanyń saýda jónindegi mınıstri Andreı Slepnev.
Qazir elimizdiń ishki naryǵyndaǵy qant tapshylyǵyna qatysty suraqqa resmı oryndar tolyqqandy jaýap bere almaıdy. Osy máseleniń ózektiligi ańǵaryla bastaǵanǵa deıin quzyrly oryndar qant qory jetkilikti dep kelgen. Aıtalyq, bıylǵy naýryzda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi elde shamamen 90 myń tonna qant qory bar ekenin aıtqan. Al jemis-jıdek pisip, tosaptyń maýsymy taıap qalǵanda «qant qaıda joǵaldy?» degen suraqqa eshkim jaýap bere almaı qaldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri E.Qarashókeevtiń «elge qanttyń turaqty jetkizilip jatyr» degen málimdemesin statıstıka da, dúken sóreleri de joqqa shyǵardy. Al qara bazardaǵy qant baǵasy qazir 700-1000 teńge aralyǵynda. Osydan kelip, el kóńilinde «bul qatelik pe, álde dıversııa ma?» degen kúmánniń boıaýy qalyńdap ketti.
Ekonomıst Arman Bısembaev naryqta kez kelgen jaǵdaı qalypty qubylys bolyp sanalýy tıis. Sarapshynyń pikirinshe, Reseı úkimeti qant eksportyna shekteý qoıǵan kúnnen bastap, baǵany bosatý kerek edi. Kelesi 400 nemese 800 teńge bolatyn qant baǵasy biraz adamdar úshin qoljetimdi. Al baǵa 1.5 nemese 2 myń myń bolsa, jurt oılanady nemese baǵanyń tómendeýin kútedi. «Bul sheshim qanttyń syrtqa nemese treıderderdiń qolyna túsip ketýiniń aldyn alatyn edi. Al qazir bul múmkindik ýystan shyǵyp, qoldaǵy biraz qantty syrtqa jiberip aldyq», deıdi sarapshy.
Ekonomıst Ýalıhan Tóleshev qantqa baılanysty qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı Transkaspıı baǵdary Kaspıı qubyryna qatysty másele arasyndaǵy uqsastyq baryn aıtty: Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń kesimdi sheshimi EEK-ti, Reseıdi raıynan qaıtaryp, EAEO-daǵy qant ımportyna jol ashyp berdi. Biraq muny Qazaqstannyń túpkilikti jeńisi nemese bizdiń paıdamyzǵa jumys isteıtin túbegeıli sheshim dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Qant ımportynyń kvotasy 100 myń tonnaǵa, al kesimdi merzim 2022 jyldyń qarasha aıyna deıin ǵana uzartyldy. Bizge qant ımportynyń kvotasyn 100 myń tonnaǵa kóbeıtemiz dep otyrǵan Reseı 2022 jyly qant qyzylshasynyń túsimi 42 mıllıon tonnaǵa, qant qyzylshasynyń egis alqabyn 9,45 paıyzǵa, ıaǵnı 1,1 mln gektarǵa deıin ulǵaıtýdy josparlap otyr. Bul kem degende 42 mln tonna ónim alýǵa múmkindik beredi, ótken jylmen salystyrǵanda 2 paıyzǵa kóp. Bul derek RF Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń saıtynda jazylǵan.
Qarashadan keıingi jaǵdaıdy kórshi eldiń qant eksportynyń múmkindigi sheshedi. «Keshegi sheshim, basqasha aıtqanda, qazaqtyń qantqa degen táýeldiliktiń tusaýyn qarashaǵa deıin ǵana sheshti. Qarasha aıynda ónim qambaǵa túsip, keler jylǵy ımporttyń betalysy sol kezde aıqyndalyp qalady», deıdi sarapshy.
Jeti zaýytty jumys istetsek te – úlken jetistik
Sarapshylardyń sózine qaraǵanda bizdiń kemshiligimiz – qantty strategııalyq-áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik túri dep tanymaǵanymyz, dıhandardy ónimniń osy túrin ósirýge yntalandyra almaǵanymyz. Osy rette Ý.Tóleshevtiń pikirinshe qant qyzylshasyn ózimizde kóptep ósirip, óńdeý arqyly problemany sheshýge bolmaıdy. Bar problema júıeliliktiń joqtyǵynda: fermerlerde qant qyzylshasyn egýge qyzyǵýshylyq joq. Qant qyzylshasyn saqtaıtyn qoımalar az bolǵandyqtan, jınalǵan ónimdi tezirek ótkizýge tyrysady. Jarty jyl boıy tolyq qýatynda jumys istemeı bos turǵan zaýyttar maýsym kezinde shıkizatty qabyldap úlgere almaıdy. Másele bulaı jalǵasa berse, elimizde birer jylda emes, aldaǵy onjyldyqtarda qant tapshylyǵyn, ımportqa táýeldilikti sheshe almaımyz.
«Ýaqyt ótken saıyn qant qoldanbaıtyn azyq-túlik túrleri azaıyp ketedi. Balalar taǵamynan bastap, tátti sýsyndarǵa deıin qantsyz shyǵara almaımyz. Bizdiń jerde ósetin qyzylshanyń óz ereksheligi bar. О́nimdi mol alsaq ta uzaq ýaqytqa saqtaı almaımyz. Sebebi qyzylshada ylǵal kóp bolady, tómen temperatýrada qatyp qalady, al kún ysyp ketse óńdeýge jaramsyz bolyp, qanty aǵyp ketedi. Ony arnaıy jylytylatyn bólmelerde saqtap, qant óndirý qymbatqa túsedi. Bizge qyzylsha ósirýmen birge, qant qamysyn óńdeýdi qosa alyp júrý kerek», dep atap ótti Ý.Tóleshev.
Sarapshy aıtqan ekinshi másele – balalar taǵamyn daıyndaıtyn zaýyttarda jasandy qant qospasyn paıdalanýǵa shekteý qoıý.
«Bizge bul sheshim qymbatqa tússe de qabyldaýymyz kerek. Bul qant zaýyttarynyń jyl on eki aı toqtaýsyz jumys isteýin qamtamasyz etedi. Fermerler men zaýyttar arasyndaǵy tehnologııalyq tizbekti qalypqa keltirýdiń joly osy», deıdi Ý.Tóleshev.
Tuqymnyń 90 paıyzy – ımport
Sońǵy birer jylda mamandar qant qyzylshasyn ósiretin alqaptardyń azaıyp kele jatqanyn aıtyp dabyl qaǵa bastady. 2021 jyly jospardaǵy 22,5 myń gektar ornyna 14,5 myń gektarǵa ǵana qant qyzylshasy egildi. 2022 jyly 12 myń gektarǵa ekken. Demek, bıylǵy kúzde jınalatyn ónim bizge qajetti 500 myń tonnaǵa jetpeıdi, keler jyly qant tapshylyǵy taǵy da aldan shyǵaıyn dep tur. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń departament dırektory Erbol Eseneev ótken aptada jýrnalıstermen kezdesken kezde qantqa baılanysty máseleni sheshý úshin sýarmaly alqap kólemin ulǵaıtý kerektigin aıtty. Qant qyzylshasy sýdy jáne qunarly topyraqty jaqsy kóredi. Sýarmaly jerlerdi kóbeıtetin múmkindik joq.
Ý.Tóleshev aıtyp ótken kelesi másele – bizdiń elde qant qyzylshasy tuqymyn daıyndaý tárizdi strategııalyq baǵyt retinde qarastyrylmaıdy, qarjy az bólinedi. Ǵalymdarymyzdyń osy saladaǵy azdy-kópti zertteýleri memlekettiń tam-tumdap bólgen qarjysy ǵana emes, túrli qorlardyń bólgen granttary arqyly júrip jatyr. Memleket qant segmentine kóńil bólmese, ony ósirý, ótkizý máselesine de júrdim bardym kózqaras qalyptasatyny anyq.
Aýyl sharýashylyǵy ǵalymdarynyń doktory, akademık Serik Kenenbaevtyń aıtýynsha, bizdiń elde qyzylsha ósirýdi qaıta damytý úshin úlken múmkindikter bar. Atap aıtqanda Almaty oblysynyń 10 aýdanynda (Alakól, Aqsý, Eńbekshiqazaq, Eskeldi, Jambyl, Ile, Qaratal, Kóksý, Sarqand, Talǵar), Jambyl oblysynyń 5 aýdanynda (Baızaq, Jambyl, Jýaly, Qordaı, Merke) jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynyń 4 aýdanynda (Maqtaaral, Otyrar, Saryaǵash, Shardara) qyzylsha ósirýge múmkindik bar. Sońǵy jyldary Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblysynyń dıqandary da qant qyzylshasyn ósirýde ájepteýir tájirıbe jınady. Qustyń uıasyndaı ǵana jerine erte kúzde qyryqqabat pen qııar otyrǵyzyp, kóktemde ony jıyp alyp, ornyna qarbyz, qaýyn, maqtasyn egip alatyn túrkistandyq aǵaıyndarǵa qarjylyq-tehnıkalyq kómek kórsetse, qant qyzylshasyn baptap, ishki naryqty qantqa qaryq qyp tastaýǵa ázir otyr. Qysqasy, ǵalymdar jer jaǵdaıyn zerdelese, soǵan qanat qyzylshasy suryptaryn shyǵarsa, Qazaqstannyń barlyq sýarmaly aımaǵynda tátti túbir ósirýge múmkindik bar.
S.Kenenbaev aıtyp ótkendeı, maqsatqa jetý úshin memlekettik deńgeıde elıtaly tuqym suryptaryn daıyndaıtyn, zertteıtin ortalyq ashý kerek. Bul másele sheshimin tappaı, azyq-túlik segmentinde ımportqa táýeldilik deńgeıin tómendetý múmkin emes. «Bul joly sheginerge jer joq Tátti naryǵyna reforma qajet. Kondıter naryǵyndaǵy oıynshylar «qarjy emes, es jıyp alýǵa múmkindik berińder» dese, qyzylshanyń sońynda júrgen aǵaıyn «ónimimizdi ótkizip berseńder boldy, qalǵan sharýa bizdiki» dep otyr. Sondyqtan qant naryǵyna erekshe den qoıyp, aýyl sharýalaryn da bul iske tartý kerek», deıdi ol.
Memleket basshysy qant naryǵynda qalyptasqan jaǵdaı Úkimettiń qateligi ekenin ashyp aıtty. Endeshe, Úkimettiń tátti naryǵyna degen kózqarasy túzelmeıinshe, jaǵdaı ońalmaıdy. Naryqtyń bul segmentine shuǵyl túrde reforma qajettigin qazirgi jaǵdaıdyń ózi kórsetip otyr.
ALMATY