ÚKIMET “Egemen Qazaqstannyń” aptalyq qosymshasy

“JASYL DAMÝ” – DAǴDARYSTAN KEIINGI DAMÝDYŃ JAŃA BAǴYTTAR Elbasynyń “Qorshaǵan ortany qorǵaý men ekologııalyq qaýipsizdikti halyqaralyq standarttarǵa sáıkes qamtamasyz etý qajet” degen sózi Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıs­trliginiń ekologııalyq saıasaty men negizgi damý baǵyttaryn anyqtap berdi. Kásiporyndar eń aldymen ózderiniń eko­logııalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalaryn qysqartqandyqtan da ekonomıkalyq daǵdarys kóptegen elderde ekologııalyq problemalardy ýshyqtyryp jiberdi. Sonymen qatar, keıbir damyǵan memleketter (AQSh, Fransııa, Japo­nııa) daǵdarystan shyǵýdyń joly bıýdjet­terdiń barlyq deńgeılerinde naq osy ekolo-gııalyq jobalardy barynsha qarjylandyrý dep tapty. Nátıjesinde ekonomıka ósip, jumys oryndary aıtarlyqtaı kóbeıdi. Barlyq ǵalamdyq problemalardy Qazaq-stan da ótkir sezinýde jáne olardy sheshýden shet qalyp otyrǵan joq. О́tken jylǵy qazanda Prezıdent N. Nazarbaev Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde sóz sóılegende qazirgi daǵdarys dúnıe júziniń tarıhyndaǵy ózgeristi sát degen oı aıtty. Álemniń daǵda­rys­tan keıingi damýynyń trendteriniń ishindegi eń aıqyny energııa únemdeıtin ekonomıkaǵa aýysý, qaýipsiz, taza jáne sarqylmaıtyn damýǵa kóshý ekenin atap kórsetti. Prezıdent álemniń ǵylymı-tehnıkalyq kórinisin anyq­taıtyn negizgi baǵyttardyń ishinde ekologııa­lyq energetıkany (jańartylǵan energııa kóz­deri, “jasyl energetıka”, otyn element­teri, joǵary ótkizgishter, kómirteginiń qos totyǵyn ustaý men saqtaý, energııany az tutynatyn jaryq kózderi) jáne ekologııany (parnıktik gazdardyń shyǵaryndylaryn tómendetetin tehnologııalar, sýda tazalaý, túrli bıosýbs­tansııalardy jyldam tanyp bilý, bıologııalyq ydyraǵysh plastıkti endirý, qorshaǵan ortany lastaýshylardy joıatyn bakterııalardy jasaý) erekshe atady. Bútindeı alǵanda “Jasyl damý” ıdeolo­gııasy álemdik qoǵamdastyqtyń damýyn “eko­nomıkalyq” — keıingi 60 jyl jáne “jasyl”—bolashaqtaǵy 60 jyl — dep bóledi. Sondyqtan baǵdarlamanyń “Jasyl damý” ataýynyń ózi onyń ekologııalyq saıasattyń qazirgi zamanǵy damýynyń negizgi baǵytyn anyqtaıdy. Biz daǵdarystan keıingi damýdyń shynaıy jaǵdaıyn eskere otyryp, baǵdarlamada basty nazardy eń aldymen ekonomıkalyq qural­dardy ońtaılandyrýǵa jáne olardy tabıǵatty qorǵaýda, ekologııalyq standarttarǵa saı ekolo­gııalyq qaýipsizdikke jetý maqsattarynda barynsha paıdalanýǵa aýdardyq. Mundaı baǵyt Prezıdenttiń 2006 jylǵy 14 qarashadaǵy Jarlyǵymen maquldanǵan 2007-2024 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń or­nyqty damýǵa kóshý tujyrymdamasynyń ta­laptaryna tolyqtaı saı keledi. Tujyrymda­manyń qaǵıdatty parametrleri barlyq ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalar, sondaı-aq “Jasyl damý” baǵdarlamasy úshin de nysan bolyp tabylady. Bizdiń elde óndiristik jáne tutyný qaldyq­taryna qatysty másele kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Jınalyp qalǵan 22 mlrd. tonna qaldyq­tardyń syrtynda jylyna 700 mln. tonna óndiristik qaldyqtar jınalyp otyrady, olar­dyń 250 mln. tonnadan astamy zııandy. Respýblıkada 96 mln. tonna qatty turmystyq qaldyqtar jınalǵan jáne ol jyl saıyn 2 mln. tonnadan astamǵa kóbeıip otyrady. Qa­zaq­standa mundaı qaldyqtar quramyna qaraı bólinbegen qalpy shyǵarylyp, 97% tabıǵatty qorǵaý jáne sanıtarlyq zańnama talaptaryna saı kelmeıtin ashyq qoqys tastalatyn jerlerge qoımalandyrylady. Respýblıkadaǵy qatty turmystyq qaldyqtardyń 5%-y ǵana qaıta óńdelip, órteledi. Barlyq oblys ortalyqtarynda, tipti elor­dada da kommýnaldyq sýaǵarlardy tazalaý ǵımarattarynyń problemalary áli kúnge deıin sheshimin tappaı otyr. Bizdiń qalalarymyzda sýmen aınalymdy jabdyqtaý júıesi múlde joq bolǵandyqtan sý resýrstarynyń ysyrap­pen paıdalanylatyndyǵy da esh qupııa emes. Premer-Mınıstr K. Másimovtiń tapsyr­masymen túrli salalarda qaldyqtardy paıda­laný máselesi boıynsha vedomstvoaralyq ju­mys toptary quryldy. Qoldanystaǵy norma­tıv­tik quqyqtyq aktilerge revızııa jasalyp, qoldanystaǵy zańnamanyń qaldyqtarmen jumys isteý bóligine ózgerister engizý boıynsha usynystar daıyndaldy. Kadastr men qaldyqtar pasporttarynyń reestri quryldy. Ekologııalyq kodeks jáne zańdyq deńgeıdegi qajetti aktiler túrindegi qazirgi bar normatıvtik baza bizge jınaqtalǵan qaldyq­tardy joıý boıynsha naqty is-áreketke kóshýge múmkindik beredi, biraq másele ádettegideı aqshaǵa kelip tireledi. Bıýdjettik qarjylan­dyrýdyń jetkiliksizdiginen biz túsetin eko­logııalyq tólemderge barynsha kóńil aýdara­tyn boldyq. Jalpy ekologııalyq tólemder 2008 jyly 74,7 mlrd.teńgeni, al 2009 jyly 97,3 mlrd. teńgeni qurady. Mundaı úrdis jer­gilikti jerlerde qorshaǵan ortany qarjylan­dyrýǵa jete kóńil bólinedi dep úmittendirgen edi. Biraq, olaı bolmaı shyqty. 2009 jyly tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryna bólingen qarjynyń jalpy somasy 23,8 mlrd. teńge nemese túsken ekologııalyq tólemderdiń jalpy somasynyń 23,8%-y ǵana boldy. Shyǵys Qazaqstan oblysynda, Astana jáne Almaty qalalarynda tabıǵatty qorǵaý is-sharalarynyń oryndalýyna bólingen qarjy jınalatyn qarajattan bir jarym ese kóp, al munaıly Batys Qazaqstan jáne Aqtóbe ob­lystarynda, sondaı-aq Qaraǵandy, Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda bó­lingen qarajat somasy ekologııalyq tólem­derdiń 5%-daıyn ǵana quraıdy. Sonymen birge eldi mekenderdiń kommýnaldyq qaldyqtarymen jáne aǵyndy sýlarymen qaýipsiz jumys isteýdegi negizgi jaýapkershiliktiń jergilikti atqarýshy organdar moınyna júkteletinin de aıta ketý qajet. Sol sııaqty, tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryn tabıǵatty paıdalanýshylardyń óz esebinen qarjylandyrý 2006 jylǵy 61 mlrd. teńgeden 2009 jyly 147 mlrd. teńge deıin aıtarlyqtaı óskenin de atap ótken durys. Bizdiń ekologııalyq ınspektorlar iri tabı­ǵatty paıdalanýshylardyń tabıǵatty qorǵaý is-sharalary josparlarynyń oryndalýyna qa­tań qarap, qajet bolsa ekologııalyq ruqsat­tardy keri qaıtarýǵa deıin barýda. Buǵan Sa­lyq kodeksine tikeleı lastaýshy zattardyń shek­teýli tizimin engizý men tólemder mólsheri bekitilgennen keıin ekologııalyq tólemderdi jınaý júıesin ońtaılandyrý da aıtarlyqtaı áser etti. Elbasy Shetel ınvestorlary keńesiniń 18-shi otyrysynda óndiris jáne tutyný qaldyq­taryn basqarý jónindegi ulttyq ortalyqty qurýdy tapsyrdy. Atalǵan tapsyrmaǵa oraı “Jasyl damý” óndiris jáne tutyný qaldyq­taryn keshendik basqarý jónindegi ortalyqty qurý máselesi talqylanýda. Onyń negizgi maqsaty – tabı­ǵatty qor­ǵaý is-sharala­ryn iske asyrý, qor­shaǵan orta­ny qorǵaý sala­syndaǵy kásip­kerlikti damytý, ekologııalyq ınnova­sııalardy engizý, tehno­logııalyq ke­shen­der men eko­logııalyq qural-jabdyqtar shy­ǵa­­ratyn zaýyt­tar salý. Biz barlyq ekologııalyq quraldardy paıda­la­ný­damyz, mysaly, munaıdan túskender Ulttyq qorǵa jiberilip, keıin “Jasyl damý” ortalyǵy arqyly qaldyqtar problemalaryn sheshýge paıdalanylady. Sondaı-aq, ekologııa­lyq jobalardy qosa qarjylandyrý halyq­aralyq donorlardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrar edi. Osyǵan oraı, “Jasyl damý” ortalyǵynyń negizgi maqsaty taza tehnologııalardy paıda­laný men engizýge, ekologııalyq bıýdjet pen “jasyl ınvestısııa” júıesin qurýǵa, óndiristik jáne tutyný qaldyqtarymen jumys jasaıtyn júıeni qurýǵa baǵyttalǵan jańa ekonomıkalyq “nıshalar” jasaý bolyp tabylady. Alaıda, atalǵan usynystar ekonomıka jáne qarjy mınıstrlikteri tarapynan qoldaý tappaǵan­dyqtan salyq jáne bıýdjettik zańnamaǵa eleýli ózgerister engizýdi talap etedi. Olardyń oıynsha, mundaı jaǵdaı, jekelegen oblys­tarda salyqtyq túsimderdiń jalpy kólemi qorshaǵan ortaǵa beriletin emıssııalar aqysy­nan túsetin túsimderdiń úlesinen joǵarylyǵyn eskergende, jergilikti bıýdjetti úlken shyǵynǵa ákep soqtyrady. Sonda da biz óz baǵdarla­mamyzda barlyq respýblıkalyq jáne jergi­likti bıýdjetten, sondaı-aq, tabıǵatty paıda­lanýshynyń qarjysynan qarjylandyrylatyn óndiristik jáne tutyný qaldyqtarymen jumys jasaıtyn problemalyq nysandardy atap kórsettik. Qazirgi ýaqytta “Maqsatty transfertter” bıýdjettik baǵdarlamasy sheńberinde jalpy somasy 1,5 mlrd. teńge 4 ınvestısııalyq joba iske asyrylýda (Aqtóbe qalasynda TǴK qaıta qurý, Aqtóbe qalasynda Elek ózenin ta­za­laı­tyn ǵımarat keshenin qaıta qurý, Oral qa­la­synda TǴK qaıta qurý (1-shi kezek) jáne Mań­ǵystaý oblysy qaıta qurý jáne mo­der­nı­za­sııalaý, Mańǵystaý oblysy, Jańaózen q. TǴK 1-shi ke­zek, Elek ózenin hrommen lastanýdan tazalaý). 2010 jylǵa jalpy somasy 4,8 mlrd. teńge shyǵystar josparlanyp otyr jáne olar bastalǵan jobalardy jalǵastyrýǵa, jańalardy bastaýǵa jumsalady. Olardyń qatarynda Mańǵystaý oblysy, Qaraqııa aýdany, Quryq aýylynda qubyr júıelerin salý, Aqtaý qala­synda TǴK-2 salý, Atyraýdyń sol jaǵa­laýyndaǵy TǴK, “Jambyl oblysy Taraz qalasyndaǵy aǵyndy sýlardy tolyq bıologııalyq tazalaý keshenin salý” nysany boıynsha josparlaý-smetalyq qujattardy aıaqtap, bekitý jumystary bar. “Jasyl damý” ortalyǵyna turaqty organı­kalyq lastaýshylardyń aldyn alý sekildi qúrdeli problemalardy sheshý mindeti júktelip otyr. Qazaqstan 2007 jyly Stokgolm konvensııasyn bekitkennen keıin aldyn-ala jasalǵan tekserýler boıynsha jınaqtalǵan 200 myń tonnadan astam turaqty organıkalyq lastaýshylardy (TOL) aınalymnan alý jáne joıý jaýapkershiligin óz moınyna aldy. Olar negizinen quramynda polıhlordıfenıl (PHD) bar óndiristik elektrokondensatorlar men jekelegen pestısıdter túrleri. Atalǵan jumys bastaý aldy. Osy jyly “Juwenta DB Gmbh” kompanııasymen Darıal-Ý nysanynan quramynda polıhlordıfenıl (PHD) bar qaldyqtardy shyǵarý aıaqtalady. Ǵalamdyq ekologııalyq qor (ǴEQ) TOL joıý­dy qoldaýǵa úlken kóńil bólýde. ǴEQ jáne BUU DB kómegimen Qazaqstanda TOL tekserý jáne Temirtaýdaǵy Mıttal Stıl kompanııa­synyń jasaǵan kondensatorlaryn joıý jónindegi joba iske asyrylýda. ǴEQ Qazaq­standa arnaıy zaýyt salý arqyly TOL-dy tolyǵymen joıý jónindegi TEN daıyndaýǵa 15 mln. dollar grant suraǵan bizdiń usynysy­myzdy qoldady. Dúnıejúzilik bankpen atalǵan maqsattarǵa jeńildetilgen qaryz alý boıynsha jumystar júrgizilýde. Kıoto hattamasy qorshaǵan ortany qor­ǵaýdyń ekologııalyq-ekonomıkalyq mehanızm­deriniń birden-bir tetigi bolyp tabylady. Biz 2009 jyly Kıoto hattamasyn qoldaý maqsa­tymen 7 normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirlep, qabyldadyq. 2010 jyly kvotalardy satýdyń ishki sulbalary men kómirtegi birlikteriniń ulttyq regıstrin qurý úshin zań shyǵarýshy qujattardy ázirleýdi bastadyq. Bul tómen kómirtekti tehnologııany endirgen jáne parnıktik gazdardyń shyǵaryndylaryn qysqartýǵa qol jetkizgen kásiporyndardyń artyǵyn ishki rynokta satýyna jáne moder­nızasııa shyǵyndarynyń ornyn toltyrýǵa múmkindik berý úshin qajet. Halyqaralyq rynokta satý Qazaqstan Kıoto hattamasynyń B qosymshasyna kirgennen keıin ǵana múmkin bolady. Bul úshin 2010 jyly Kopengagendegi 5-shi Taraptar keńesinde qazaqstandyq delegasııa Qazaq­stannyń usynysyn egjeı-tegjeıli qarastyrý jáne atalǵan máseleni 2010 jyldyń qarashasynda bolatyn Taraptar keńesiniń kezekti sessııasynyń kún tártibine qoıý týraly sheshim shyǵarýǵa qol jetkizýi tıis. “Jasyl damý” baǵdarlamasyn iske asyrý álemniń aldyńǵy qatarly memlekettermen qatar Qazaqstannyń daıyndaǵyn qamtamasyz etý, Kıotodan keıingi úrdis sheńberinde shyǵa­ryndylardy qysqartý boıynsha jaýapkershi­likti óz moınyna alý úshin tómen kómirtekti ekonomıkany qurýǵa baǵyttalady. Elde orasan zor jel, kún, geotermaldyq energııa resýrs­tary bar. Qazaqstan Úkimeti energııany paıda­lanýda balama kózderdiń úlesin 2024 jylǵa 5%-ǵa deıin kóbeıtý mindetin aldyna qoıyp otyr. Bul parnıktik gazdardyń shyǵaryndy­larynyń aıtarlyqtaı tómendeýine ákeledi. Kopengagende biz basqa aýyspaly ekonomı­kasy bar memleketterdi Qazaqstan sııaqty par­nıktik gazdardyń shyǵaryndalaryn qysqartý jaýapkershiligin erikti túrde óz moınyna alýǵa shaqyrdyq, sondaı-aq damyǵan memleketter ózderiniń tehnologııalyq resýrstarymen damý­shy memleketterdiń ulttyq beıimdelý stra-tegııasyn iske asyrýǵa belsendi qatysa alatyn jáne qatysýy tıis halyqaralyq beıimdelý strategııasyn jasap shyǵarýdy usyndyq. Bizdiń elimizdiń óziniń erekshe geografııa­lyq, saıası jáne tipti kóp konfessııaly turǵy­da ornalasýynyń arqasynda Eýrazııalyq kon­tı­nenttegi ekologııalyq turaqtylyqty qamta­ma­syz etýde asa mańyzdy ról atqaratyn­dyǵyn atap ótken jón. Qazaqstan Eýropa men Azııa arasynda saıası, mádenı jáne ekonomı­kalyq kópir bola tura, kontınentte landshaf­tyq jáne ekologııalyq júıelerdi damytýda uqsas baılanystyrýshylyq qyzmet atqarady. Qazaq­stan aýmaǵynyń kólemi, aýa-raıy jaǵdaıynyń ártúrliligi, ásirese aımaqtaǵy sý balansynyń ereksheligi jáne olardyń Qazaq­standaǵy turaqtylyǵyna barlyq Eýrazııa aıma­ǵynyń ekologııalyq jaǵdaıy aıtarlyqtaı táýeldi. Qazaqstan ǵalamdyq ekologııalyq prob­lemalardy sheshýge belsendi qatysady. Biz barlyq negizgi halyqaralyq ekologııalyq tujyrymdamalardy ratıfıkasııalap, belsendi oryndaýdamyz. Bul eń aldymen aýa raıynyń ózgerýi, shóleıttenýge qarsy kúres, bıologııa­lyq alýandylyq pen jerdiń ozon qabatyn qorǵaý jónindegi ǵalamdyq tujyrymdamalar, sonymen qatar, BUU Eýropalyq ekonomıka­lyq komıssııasynyń shekaraaralyq tujyrym-damasy men Orhýs tujyrymdamasy. Qazaqstan Rotterdam, Stokgolm jáne Bazel tujyrymdamalaryna sáıkes qaýipti hımııalyq zattardy baqylaý, paıdalanýdan alý jáne joıý jónindegi jaýapkershilikti óz moınyna aldy. Qazaqstan Kaspıı boıyndaǵy basqa memlekettermen Kaspıı teńiziniń teńiz orta­syn qorǵaý boıynsha Negizdemelik konven­sııaǵa qol qoıdy jáne 90% bekire balyqtar taralymy shoǵyrlanǵan osy biregeı sý qoımasyn qorǵaý boıynsha olarmen belsendi jumys isteıdi. 2009 jyly Qazaqstanda eýropalyq memlekettermen, sondaı-aq qorshaǵan orta salasyndaǵy jumysty jan-jaqty damytýǵa baǵyttalǵan “Eýropaǵa jol” atty Memlekettik baǵdarlama qabyldandy. Qazaqstan, XXI ǵasyrdyń kún tártibine (Rıo-de-Janeıro, 1992j.) qoıylǵan, Myń­jyl­dyq sammıt deklarasııasynda (Nıý-Iork, 2000j.), Ornyqty damý týraly búkilálemdik sammıt (Iohannesbýrg, 2002j.) máselelerin sheshý boıynsha mindetterdi ózine alǵan álemdik qoǵamdastyqtyń tolyq qatysýshysy bolyp tabylady. Qazaqstan “Eýropa úshin qorshaǵan orta” men “Azııa úshin qorshaǵan orta jáne ornyqty damý” úderisteriniń belsendi qatysýshysy jáne múshesi bolyp tabylady. ESKATO BUU men EEK BUU komıssııasy deńgeıindegi belsendi róldi eskere otyryp, Qazaqstan Astanada Azııa-Tynyq muhıty aýmaǵynda 2010 jyly jáne Eýropa aýmaǵynda 2011 jyly qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstr­leriniń eki aýmaqtyq konferensııalaryn ótkizý jóninde sheshim qabyldady. Osy konferen­sııalarda qorshaǵan orta men ornyqty damý jáne olardyń biryńǵaı eýrazııalyq úderisterge birigýi boıynsha Eýropa men Azııa úderisterin jaqyndastyrýdy bastaý usynylatyn bolady. ShYU, EýrAzEQ, SPEKA jáne basqalar sheń­be­rinde kúshinde turǵan óńirlik baǵdarlama­lardy eskere kelgende, mundaı bastamany júzege asyrý barlyq múddeli taraptardyń (AQSh, Reseı, QHR jáne Eýropa odaǵyn qosqanda) ózara tıimdi jáne uzaq merzimdi yn­tymaqtastyqtary úshin negiz retinde Eýrazııa aýmaǵynda kópjaqty seriktestik qalyp­tastyrýǵa múmkindik beredi. “Jasyl damý” bizdiń konferensııalardyń ózindik brendi bolmaq. “Jasyl damý” baǵdarlamasy ekologııalyq apat aımaqtarynda ekologııalyq jaǵdaıdyń jaqsarýy boıynsha is-sharalar jıyntyǵyn aldyn-ala qarastyrady. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna jáne Qaýipsizdik Keńesi otyrysynyń sheshi­mine sáıkes burynǵy Energetıka men mıneraldyq resýrstar mınıstrligimen birlesip burynǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń problemalaryn 2009-2011 jyldary keshendi sheshý boıynsha baǵdarlama jobasy ázirlendi. Baǵdarlama maqsaty burynǵa Semeı ıadrolyq synaq polıgony men oǵan kiretin aımaqtardyń radıasııalyq jáne ıadrolyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý men onyń aımaqtarynyń erekshelikterin eskere otyryp polıgon jeriniń eń qaýipti lastanǵan bólikterin reabılıtasııalyq is-sharalar ótkizgennen keıin ulttyq sharýashylyq aınalymǵa tapsyrý jáne sharýashylyq qyzmetterdiń júrgizilýin uıymdastyrý. Atalǵan baǵdarlama jobasy tolyqtaı 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan “Jasyl damý” baǵdarlamasyna kiredi. Memleketter basshylary sammıtiniń qorytyndylary boıynsha Araldy qutqarý halyqaralyq qory quryltaıshylary Aral teńizi basseıniniń baǵdarlama jobasyna—3 (ATBB-3) kirgizý úshin Aral teńizi monıtorıng júıesiniń damýy men bıologııalyq ártúrlilikti qalyptastyrý máselelerin sheshý boıynsha usynystar daıyndady. Aral aımaǵyn saýyq­tyrý, sý resýrstary esebiniń naqtylyǵyn art­tyrý jáne osy nysandardyń tártibin basqarý maqsatynda, sondaı-aq, Kishi teńiz bógetiniń qıraý qaýipi bar qaýipti jaǵdaılardyń aldyn alý úshin Syrdarııa ózeni men Kishi Aral teńizi sý resýrstaryna gıdrologııalyq monıtorıng júıesin odan ári damytýdy qarastyrady. Aral aımaǵynda halyqty saýyqtyrýdyń ekologııa­lyq ádisteri boıynsha ǵylymı-zertteý jumystary júrgizildi. Tabıǵı ortanyń tozýyn toqtatý men “tarıhı” lastanýdy joıý máseleleri boıynsha Ortalyq Azııa úshin Tashkent qalasynda qurǵaqshylyq zardabyn jumsartý jónindegi ortalyq quryldy. Dúnıejúzilik bankpen birigip “Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanyndaǵy qurǵaq jerlerdi basqarý” jobasyn júzege asyrý qurǵaq dala­lar­dy qaıtadan qalpyna keltirýde alǵashqy tabysty qadam boldy. Bul joba qurǵaq jerlerdiń tozýy men shóleıttený úderisterin toqtatyp kópjyldyq shópter egý jolymen joǵary ónimdi azyqtyq maqsatta paıdalany­latyn jerlerge aınaldyrýdy qarastyrady. (Jobanyń jalpy quny - 9,7 mln. AQSh doll., sonyń ishinde 5,27 mln. GEF grant qarajat­tary; 2,4 mln.- QR Úkimeti; 1,92 mln. –fermer­lerdiń naqty salymy; 100 myń – Ǵalamdyq mehanızmder qarajaty). Bes jyldyń ishinde qaraýsyz qalǵan 35 myń ga jer qalyptastyryldy, balamaly ener­gııa kózderin (21 jel agregaty, 10 kún batareıa­lary men 5 generator) qoldanýmen 36 sýat pýnkti uıymdastyryldy, 105 ga tozǵan óris pen otarlyq telim qalpyna keltirildi, mal ba­sy 125 % joǵarylady, paıda ósýiniń tózimdiligi jáne halyqtyń turmys deńgeıi jaqsardy, bi­likti jáne zańdy saýatty fermerler komanda­synan turatyn 9 aýyl­sharýashylyq tutyný­shylar kooperatıvteri birikken 130 sharýa jasaqtaldy; jalpy somasy 1,5 mln. AQSh dollaryna aýylsha­rýashylyq tehnıkasy men jabdyqtar alyndy. 2010 jyly Qyzylorda oblysyndaǵy sýarmaly aýmaqtarda osyndaı joba daıyndaý josparlanýda. “Jasyl damý” baǵdarlamasyn iske asyrý­dyń Qazaqstan ekonomıkasynyń daǵdarystan keıingi qurylymyna, barlyǵymyzdyń ortaq úıimiz – Jer planetasyn qorǵaýdaǵy halyq­aralyq úndeýge aıtýly úles qosatyndyǵyna úmitimiz mol. Nurǵalı ÁShIMOV, Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri.