Tatýlyq – asyl qazynamyz

Orys qyzy qazaq tilin úıretedi

О́skemende Nadejda Shýshanıkova esimdi orys qyzy turady. Sońǵy jyldary ózge ult ókilderine, ana tilin bilmeıtin qandastarymyz­ǵa qazaq tilin úıretýge janyn salyp júr. Memlekettik tildiń mereıin ósirýge qyzmet etip júrgen otandasymyzben  jolyǵyp, áńgime órbitken edik. – Men Zaısan qalasynyń týmasymyn, – dep bastady sózin Nadejda Aleksandrovna. – Zaısandaǵy M.Lomo­­nosov atyndaǵy orys mektebin bitir­gen­min. Onan soń S.Amanjolov atyn­daǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnı­versıtetiniń qazaq fılologııasy fakýl­tetinde oqydym. 2007 jyly «Qazaq ádebıeti» mamandyǵy boıynsha magıs­tratýrany aıaqtadym. Oblystyń lıng­vıstıkalyq ortalyǵynda jumys iste­genime tórt jyl boldy. 1982 jyly dúnıege kelgen N.Shýsha­nıkova qazaq tilin balabaqshadan bastap úırengen eken. – Áli esimde, balabaqshada qazaq balala­rynyń ortasynda oınap júrip, olardyń ózara sóıleskenderine qatty qyzyǵatynmyn. Ol kezde tórt jastamyn. Otbasynda ata-anamyzben orys tilinde sóılesetin edik. Balabaqshaǵa barǵan soń, eki-úsh aıdyń ishinde tildi úırenip aldym. Keıin úı ishinde de qazaq tilinde qarym-qatynas jasaı bastadyq, – deıdi Nadıa Aleksandrovna. Ol eńbek etetin lıngvıstıkalyq orta­lyqtyń negizgi qyzmeti – oblys turǵyn­daryna qazaq tilin úıretý. – Biz eki baǵytta jumys istep jatyrmyz. Birinshi baǵyt – oblysymyzdyń eresek azamattaryna qazaq tilin úıretý bolsa, ekinshi baǵyt – «Qaztest» qazaq tili biliminiń deńgeıin baǵalaý júıesine memlekettik qyzmetkerlerdi daıyndaý. 2011-2020 jyldar aralyǵyndaǵy tilderdi damytý men qoldaný baǵdarlamasynda kórsetilgendeı, bıyl memlekettik qyzmetkerlerdiń tildi bilý deńgeıin «Qaztest» boıynsha 20 paıyzǵa jetkizýimiz kerek. Iаǵnı olardyń 20 paıyzy memlekettik sertıfıkat alýy tıis. Memlekettik qyzmetkerlerge sabaq bergende ultyna qaramaımyz. Sebebi olar 2020 jylǵa deıin tildi tolyq meńgerýi qajet. Sondaı-aq, qala turǵyndaryna arnal­ǵan «Tilashar» atty tegin oqytý baǵdarlamasy bar. Atalǵan sabaq aptasyna tórt márte ótkiziledi. Oǵan kóbinese ózge ult ókilderi keledi, – dedi Nadejda Alek­sandrovna. 2012-2013 oqý jylynda lıngvıs­­tı­kalyq ortalyqta «Tilashar» tegin oqytý kýrsy boıynsha 571 adam oqysa, jalpy til úırenýshiler sany 1296 adamdy quraǵan eken. Al «Qaztest» synaǵynan 1847 adam ótipti. Búginde oblys aýmaǵynda 9 lın­gvıs­tıkalyq ortalyq jumys isteıdi. Jýyrda Semeı qalasy men Kókpekti aýdanynda taǵy eki lıngvıstıkalyq ortalyq ashyldy. Buryn bul ortalyqta qazaq tili ǵana oqytylǵan bolsa, qazirgi kezde «Úsh tuǵyrly til» jobasyna sáıkes orys jáne aǵylshyn tilderi de oqytylady. N.Shýshanıkovanyń aıtýynsha, memle­kettik tildi úırenýge yntalylar qatary jyl ótken saıyn kóbeıip keledi. Olardyń basym bóligi – ózge ult ókilderi. Kópshiligi tildi belgili bir maqsatta úırengisi keletin kórinedi. Máselen, jas ana balasynyń, áje nemeresiniń sabaǵyna qaraılasýy úshin, kelesi biri qudaıy kórshilerimen erkin til qatysyp, áńgimelesý maqsatynda qazaq tilin meńgerýge yqylasty bolyp otyr. Olar eki aıdyń ishinde jetik dárejede bolmasa da, birshama sóılesý tiline daǵdylanady. Jyl saıyn elimizde ózge ult jas­­­ta­rynyń forýmdary ótedi. Onyń ishin­de alǵashqy jı­yndardyń biri Rıdder qalasynda ótken edi. Astanada, Qara­ǵandyda da uıym­­­­das­ty­ryl­­dy. Suh­bat­tasym atalǵan forýmdarda shy­­ǵys­taǵy jastardyń atynan qatysqan eken. Áńgime ústinde baıqamaı «vot» degen aýyzeki orys tilindegi sózdi aıtýymyz sol eken, keıipkerimiz tez ańdady. Ondaı osal­dyqty keshirmeıdi eken. «Tildi ózińiz shu­barlap otyrsyz», degende tosylyp qaldyq. – Sóz arasynda aıtylatyn bógde tildegi qystyrma sózderden qutylý kerek, – dedi ol. Qapelimde sóz tappaı qalǵan es­kertpeniń astarynda qazaq tiline degen úlken iltıpat jatqanyn biz de baıqadyq. «Ańdamaı sóılegen aýyrmaı óledi» degen osy. Ol ýnıversıtettegi dıplomdyq jumy­synda áıgili Muqaǵalı Maqataev pen Sergeı Esenınniń shyǵarmalaryn salystyrsa, magıs­tratýrada oqyp júrgeninde ony ári qaraı indete zerttep, qos aqynnyń lırı­kasyndaǵy sentımentaldi tragedııalyq romantızm taqyrybyn qamtypty. – Maǵan Muqaǵalıdyń poezııasy qat­ty unaıdy. Jalpy, jan-dúnıeme qazaq qalamgerleri jaqyn. Sebebi, búginde oqıtyn gazetim, kóretin fılmim, tyńdaıtyn jańalyǵymnyń bári – qazaq tilinde. Keıde ózimniń ana tilimdi umytyp bara jatqan sııaqtymyn, – deıdi ol. Ata-anasy Zaısanda turady eken. О́zi óskemendik jigitke turmysqa shyqqan. Ata-enesi men kúıeýi onyń qazaq tilinde saırap turǵanyna súısinip, ózderi de odan til úırene bastapty. Al mektep tabaldyryǵyn bıyl attaǵan qyzy qazaq tili pánin kileń bestikke oqıtyn kórinedi. Qazaq tiliniń kómegi kóp tıgenin aıtqan ol qoǵamdyq oryndarda bári rızashylyqpen qarap, tipti, kezekterine deıin berip jiberetinin jetkizdi. – Jatyq sóıleıtinimniń arqasynda adamdarmen tez til tabysyp ketemin. Alaıda, muny maqtan tutqan emespin. Qazaqstanda turyp jatqandyqtan, qazaq tilin meńgerý – bizdiń paryzymyz. Qazaq tili – kúndelikti qajettilik bolýy kerek. «Bir til bilgen – bir adam, eki til bilgen – eki adam» deıdi. Biz búginde úshtuǵyrly tildi meńgerýge tyrysyp jatyrmyz. Til bilý – kez kelgen qazaqstandyqty alǵa jeteleıdi. Qazir aǵylshyn tilinde azdap sóıleımin. Keleshekte túrik tilin úırenýdi josparlap júrmin, – deıdi aǵynan jaryla keıipkerimiz. Qazaqstandyq ultaralyq kelisim modeline qazaq tilin úıretý arqyly úles qosyp júrgen N.Shýshanıkovanyń aıtýynsha, lıngvıstıkalyq ortalyqta til úırenýge tolyq múmkindik jasalǵan. Ortalyq mýltımedıalyq kabınet, aýdıo jáne beınejazbalar, oqý-ádistemelik quraldary jáne elektrondyq oqýlyqtarmen jabdyqtalǵan. Tek adamnyń yntasy men nıeti bolsa boldy. Jas ta, zeınetker de tildi úırene alady. – Alaıda, keıbir memlekettik qyzmet­kerlerdiń kejegesi keıin tartyp turady. Olar «Aqqý, shortan hám shaıan» mysalynyń keıipkerleri sııaqty. Bireýi alǵa, bireýi artqa tartady. Memlekettik tildi meńge­rýde qarakózderimizge qaraǵanda, ózge ult ókilderiniń ynta-yqylasy joǵary. Sondyqtan jastardy til úırenýge shaqy­ramyn. Elbasy aıtqandaı, básekege qabiletti maman bolýymyz úshin qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin bilýimiz kerek. Qazir keı jastar: «Qazaq tili qajet emes, aǵylshyn tilin meńgerip alsam, shetelge ketemin», deıdi. Bul – durys emes. Búginde shetelde turatyn qazaqtar da qazaq tilin úırenip jatyr. Mysaly, bizdiń «Ýchımsıa govorıt po kazahskı» atty saıtqa arnalǵan jobamyz bar. Internetten taýyp alyp, tirkelýge bolady. Qazir saıtymyzǵa 600 myńǵa jýyq adam múshe bolyp otyr. Onyń bári tildi jetik meńgermese de, azdap bile bastady. Saıtqa 14 modýlden turatyn sabaq pen test, án aıtý engizilgen. Sondaı-aq, qashyqtyqtan oqytý ádistemesin paıdalanýǵa bolady. Eýropa elderinde turatyn qazaq azamattary qazaq tilin osy qashyqtyqtan oqytý júıesi arqyly bizden úırenýde. Olardy ortalyǵymyzdyń ádiskerleri oqytady. Ásirese, Belgııada turatyn qazaq azamaty belsendi oqıdy. Shetelde turatyn qazaqtardyń ózi meńgerip jatqanda, elimizdiń azamattary 20 jyldan asa ýaqyt ótse de yqylas tanytpaǵanyn túsinbeımin. Múmkin, olarǵa ana sútinen qasıet darymaǵan shyǵar. Baýyrjan Momyshuly: «Balasyna besik jyryn aıtpaǵan anadan, nemeresine ertegi aıtpaǵan ájeden, bir-birimen ana tilinde sóılespegen adamnan qorqamyn», degen ǵoı. Osy sózdi eshqashan esimizden shyǵarmaýymyz kerek, – dedi Nadejda Aleksandrovna. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». О́SKEMEN.

«Sálem, tyń jerim!» jınaǵy

«Pıshıte nam, podrýjkı», «Molodıojnaıa pesnıa», «Edem my, drýzıa», «Edýt novosıoly», «Planeta Selına» atty ánderge toly Oblys ortalyǵyndaǵy «Shaferdiń mýzeı úıi» tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýdiń 60 jyldyǵyna oraı «Sálem, tyń jerim!» atty ánder jınaǵyn shyǵardy. Mýzeı dırektory Tatıana Koreshkovanyń aıtýynsha, jalpy, elimizdegi tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý kezinde shyqqan óleńderi – ótken kúnderdiń mýzykalyq eskertkishi. О́tkenniń búginge jetken esteligi. Bizdiń de, tipti, batys áýenderine eltigen qazirgi kúnniń jastarynyń da júrekterin jylytady. О́ıtkeni, tyńda bizdiń aǵa urpaq ókilderi, ata-apalarymyz ter tógip, qajyrly eńbek etti. Sol qyp-qyzyl eńbek jalyndy patrıottyq otansúıgishtik ánder, mahabbat áýenderin ómirge ákeldi. – Tyń kezindegi áýenderdi tyńda­sańyz, sol kezdegi jastardyń otan­súı­gishtik sezimi qatty tolqytady. Búgin­gi jastar úshin tárbıelik máni erek­she, – deıdi mýzykatanýshy Naým Shafer. Ánder jınaǵyna sol kezdegi jas­tar men búkil elge tanymal 20 óleń enipti. Bul «Pıshıte nam, podrýj­kı», «Molodıojnaıa pesnıa», «Edem my, drýzıa», «Edýt novosıoly», «Planeta Selına» degen óleńder. Jınaqqa qazaqstandyq kompozıtorlar Evgenıı Brýsılovskıı, Baqytjan Baıqadamov, Ábilahat Espaevtyń óleńderi de engizilipti. Belarýssııadan Aqmolaǵa tyń jerlerdi ıgerýge kelgen qazaq­standyq aqyn Vıktor Mıltonyń sırek týyndylarynyń jazbalary bar. Mılto óleńderiniń jazbalary Naým Shaferdiń mýzeı úıindegi mýzykalyq sandyqta saqtalǵan. Sonymen qatar, «Sálem, tyń jerim!» óleńder jınaǵyna pav­lodarlyq kompozıtorlar Mıhaıl Pýlga men Vıacheslav Kýharevtiń jáne aqyn Nutfolla Shákenovtiń óleńderi de enipti. Jınaqta aqyn Borıs Vahnıýktiń «Krýgozor» mýzykalyq jýrnalynyń materıaldary boıynsha daıyndaǵan «Tyń – ǵarysh» atty reportajdar serııasy da bar. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». PAVLODAR.

Tutas bir ansambl qurylmaq

Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XXI sessııasynda toleranttylyq pen kelisimniń qazaqstandyq modelin odan ári alǵa jyljytýdyń alty jańa sharasyn taıǵa tańba basqandaı atap kórsetti. Sonyń biri respýblıkanyń bes oblysynda Dostyq úılerin turǵyzý bolyp otyr. Osyǵan qatysty Memleket basshysy Assambleıa Hatshylyǵyna barlyq máselelerdi baqylaýda ustaýdy tapsyrdy. Sol bes Dostyq úıiniń biri Oral qalasynda boı kótermek. Elbasy sessııada tapsyrǵan máselege qatysty biz Batys Qazaqstan oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵasynyń orynbasary, hatshylyq basshysy Ǵ.H.QAPAQOVQA jolyqqan edik. – Ǵaısa Hamıdollauly, Astana­da­ǵy Beıbitshilik jáne kelisim sara­ıynda ótkizilgen Assambleıa sessııa­synda Elbasymyzdyń óńirlerdegi Dos­tyq úıleriniń atqaratyn róli men ma­ńyzy jónindegi sarabdal só­zin tike­leı tyńdadyńyz. Buǵan ne deı­siz? –Iá, Memleket basshysy sessııa­da óńirlerdegi Dostyq úı­leriniń etnos­aralyq baılanys­tardy úılestirý men odan ári tereńdetýdiń ortalyǵy men shtabtaryna aınalyp kele jatqanyn aıtyp berdi. Bularda jyl saıyn 720 myńnan astam adam bolyp turady, dedi Nursultan Ábishuly. Budan shyǵatyn túıin kelisimdi kóksegen mundaı arnaıy ǵımarattardyń aýqymyn tek birjaqty etnomádenı birlestikterdiń ofısi men keńsesi uǵymymen nemese munda ótki­ziletin tanymdyq-taǵylymdyq sıpat­taǵy ártúrli mádenı-aǵar­tý shara­larymen shekteı salýǵa bolmaıdy. Onyń máni men ma­ńyzy, shyna­ıy dos­tyq qarym-qaty­nastardy qalyp­tas­­tyrýdaǵy orny budan góri tereńde. Onyń esigi qashanda dostyqtyń týyn jyq­­paıtyn, el birligin eń basty qoǵam­dyq qun­dylyq dep sanaıtyn árbir otanda­symyz úshin aıqara ashyq bolýǵa tıis. – Endi Oral qalasynda tur­ǵy­zy­latyn Dostyq úıine qatysty oqyr­mandarǵa derek bere ketseńiz. Bul qurylys qashan bastalmaq? – Iá, bıylǵy jyly eli­miz­diń batystaǵy qaqpasy – Oral qalasynda alǵashqy qazy­ǵy qa­ǵylyp, kirpishi qalana­tyn Dos­tyq úıi shyn máninde etnos­aralyq jarasym men kelisimdi jáne qoǵamdyq turaqtylyqty odan ári nyǵaıta túsýge septigin tıgizeri kámil. Osymen suraǵyńyzdyń ekinshi bóligine de jaýap berdim ǵoı dep oılaımyn. Bul oryn áleýmettik ja­sampaz bastamalardyń bel­ or­tasyna aınalady dep sene­miz. Qazirgi kúni Dostyq úıi tujyrymdamasynyń jobasy jasaldy. Batys Qazaqstanda Dostyq úıin salý máselesin Assambleıa sessııasynda Elbasynyń ózi kóterýi bul isti jedeldetedi dep esepteımiz. Sondyqtan osyǵan oraı Úkimettiń qaýlysy da kóp keshikpeı bekitilýge tıis. Jo­baǵa sáıkes Dostyq úıi oblys ákim­diginiń quzyryna berile­tini de belgili. Qurylysty qarjy­lan­dyrý jónindegi birqatar máse­leler de joǵaryda atalǵan tujy­rym­dama aıasynda óz sheshimin tappaq. Qurylysshy mamandar tilimen aıtqanda, nóldik sıkl­den turǵyzy­latyn arna­ıy nysan Oral qalasynyń arhı­tektýralyq ajaryna da óz úlesin qosýy qajet. Sondyqtan da Dostyq úıiniń qurylysy Oral qalasynyń jańa ortalyǵynda ótken jyly salynǵan Saltanat saraıynyń janynda ornalasatyn bolady. Bir sózben aıtqanda, bul – sán-saltanaty kelisken saraı­lar mánerindegi sáýlet óneriniń qaıtalanbas ansamblin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Áńgimelesken Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». ORAL.