Boztorǵaı

Rymbala tyq-tyq basyp otyr. Tyq-tyq... Bul qyzdyń eshkimge aıtpas qupııasy... Tyq-tyq.. tyrs-tyrs... Kózinen tamǵan ystyq jas aldyndaǵy aq qaǵaz-lentaǵa tamyp jatyr, tamyp jatyr. Tyq.. tyq...Rymbala aýyldyq poshtada istegen. «Morze álippesi» degendi kınodan kórgen, ákesinen de estigen. Endi mine sony úırenip, poshtada telegrafshy bolyp istep júr.

Qalaısha? Qalaısha qulap qal­dym? Rymbala Qarqaralydaǵy mektepte jaqsy oqydy. Altyn medal bolmasa da tym-tym jaq­sy bitirdi. Ákesi Kenjekeń osy qyzdy oqytý úshin aýdan orta­ly­­ǵy Qarqaralydaǵy orys dosy Mıhaıldyń úıinde turǵyzyp oqyt­ty emes pe? Qazaqshany onsyz da biledi, endi oryssha úırensin degen. Áke úmitin aqtaı almaǵany ma? «Dáriger bolmaı-aq qoıaıyn. Biraq oqýǵa túse almadym, masqara boldy-aý...» Rymbala namysty qyz bolyp ósti. Mektepte jaqsy oqydy, úıirmelerge qatysty. Ásirese án salǵandy unatatyn. Naǵashy aǵasyna elikteýshi edi. Rymbalanyń anasy Aıtbaný da jaqsy ánshi bolatyn. О́z ortalarynda, qurby-qurdastar otyrystarynda án saldyrmaı jibermeıtin. Naǵashy aǵasy dombyra shertip, án salǵanda búkil aýyldyń qyz-jigiti jınalatyn. Anasy 12 qursaq kótergenimen, tórteýi ǵana qalǵan. Qalǵandary bala kezde shetinedi. Sondyqtan da Kenjekeń osy qyzdy erekshe jaqsy kórdi. «Seniń tabanyńa kirgen shóńge, meniń mańdaıyma batsyn» dep ósirdi. Eseıgen Rymbala aqyldy qyz bolyp qalyptasty. Aǵalarymen birge shalǵymen shóp shapty, atqa da mindi. Úıdiń bar jumysyn istedi. Tipti ormandaǵy jemis-jıdekti terip jınaıtyn. Sosyn qaraǵaıdyń saǵyzyn jaqsy kóretin.

Ákesi Kenjebala ómir boıy ormanda istedi. Tipti joldas-jora, tamyr-tanystary basqa jumys usynǵanymen Kenjekeń kónbedi. Orman onyń úıindeı boldy. Jany jabyrqasa da, kóńili shattanyp qýansa da ol ormanǵa ketetin.

Keler jyly Rymbala Qaraǵandydaǵy ınstıtýt­tyń fılologııa fakýltetine tústi. О́ıtkeni Qar­qaraly erekshe qasıetti jer. Ol jerde Qaz daýysty Qazybek bı, Táttimbet, Mádıler týyp-ósken. Aqan seri, Birjan sal, Balýan Sholaq, Úkili Ybyraı, Ámire, Sákender bul jerdiń dámin tatyp, sýyn ishken. Sosyn bul jerge orystyń ǵalymdary Grı­gorıı Potanın toqtaǵan, saıahatshylar at basyn tiregen ólke. Áıgili jazýshy Mıhaıl Prıshvın osy jerde «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdy» estigen.

Rymbala mektepti oryssha bitirgen. Ásirese ádebıetti jaqsy kórdi. Sondyqtan da Rymbala fılologııa fakýltetine qınalmaı túsken. Stýdenttik jyldar jas qyz úshin óte qyzyqty boldy. Oqý, sabaq, qala berdi konsert, teatrdan qol úzbeıdi. Qasyndaǵy qurbylaryna ańyz ben erteginiń, án men jyrdyń ólkesi Qarqaralynyń tarıhyn, erekshelikterin, onyń ishinde sonaý XVII ǵasyrdaǵy Jońǵar shap­qyn­shylyǵyndaǵy Býdda hramynan bastap Shaı­tan­kóldiń tarıhyn, Qoıandy jármeńkesi, oǵan kelgen S.Seıfýllın, Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, Á.Ermekov, Qajymuqan, I.Baızaqov, Q.Qýanyshbaev (Qallekı) týraly maqtanyshpen aıtyp beredi.

Rymbala ınstıtýtty bitirgen soń bir jyl mek­tepte muǵalim bolyp istegen. Jas qyzdyń boıyn­daǵy bula kúsh tynym bermeı, klasyndaǵy balalarmen úıirme qurǵan. Sol balalarmen oqýda da, sa­baqtan sońǵy úıirmede de birge júredi. Shámshi­niń, Qasym Amanjolovtyń ánderimen birge orys, ýkraın ánderin de aıtqandy jaqsy kóredi. Muǵalim bolý, balalarmen jumys isteý ózine erekshe unaı­tyn. Osyndaı kúnderdiń birinde Bópejan Iman­qulov shaqyrǵan. Ol kisi aýdandyq partııa komıtetiniń ­hatshysy, soǵys ardageri, óte bilimdi, abyroıly adam. Bópejan aǵa áńgimege birden kóshti.

– Rıma, seni biz aýdandyq komsomol komıte­tine hatshylyqqa usyndyq, – degen. Rymbala tań-ta­ma­sha boldy. О́ne boıyn qorqynysh bılep ketti.

– Jo-joq aǵaı, bara almaımyn.

– Nege?

– Meniń klasym bar. Oqýshylarym... Onyń ústine dırektorymyz Nógerbek Sypataev aǵaıdyń tapsyrǵan isin aıaqtamaı ketkenim uıat emes pe?.. Hatshy kúldi.

– Jaraıdy dırektormen ózimiz sóılesemiz. Jal­py partııanyń sheshimine eshkim qarsy bolmaýǵa tıis.

Rymbala sóıtip 24 jasynda Qarqaraly aýdan­dyq komsomol komıtetine II hatshy boldy. Kún­diz-túni jumys. Ásirese mal sharýashylyǵy al­dyń­­ǵy qatarǵa shyqqan. Onyń ústine sol kezdegi Qar­­qaraly aýdanynda qurylǵan shopandar men mehanızatorlar, komsomol-jastar brıgadalary Qazaqstanǵa tanymal boldy. Keıinnen komsomol brıgadasynyń alǵashqy múshesi, mehanızator Nur­baqyt Qadbykárimova Sosıalıstik Eńbek Eri atanyp, elimizdiń maqtanyshyna aınaldy. Degenmen, ol bul qıyn da aýyr kezeńder edi. Mektep bitirgen órim­deı jastardy oqýǵa jibermeı, aýyldaǵy otarǵa alyp qalatyn. Árıne, keıinnen olarǵa oqýǵa joldama be­riletin. Biraq qanshama taǵdyr, qanshama arman qana­tynan qıylǵan ýaqyt bolǵanyn jasyra almaımyz. Árıne olar adal eńbek etýge tyrysty.

Jalpy, Saryarqa óneri, mádenıeti, rýhanııaty jaıly sóz qozǵasaq árıne Rymbala Kenjebala­qyzysyz áńgime órbitý múmkin emes. Rymbala óz ómirin, ýaqytyn, baqytyn, baryn tek osy salaǵa sarp etken jan. Qaı jerde bolmasyn janyn salyp eńbek etti. Qaı jumys bolmasyn ońaı emes. О́ndiris te, aýyl sharýashylyǵy da, mal sharýashylyǵy da qıyn. Bilim salasy, sport, oqý-aǵartý da solaı. Biraq solardyń ishindegi aýyry – óner. Sebebi onda jany názik, anadan týǵanda talantty degen tulǵalar, daryndylar az emes. Olardyń árqaısysy bir tóbe. Al jaqsy menedjer búgingi tilmen aıtsań prodıýsser, olardyń psıhology, ustazy bola bilýi kerek.

Rymbalada osy qabilet bar. Ol bireýge dos, bireýge joldas, syrlas, al bireýge aqylshy ápke, tipti ana bola bildi. Sondyqtan da Rymbala qolyna alǵan kez kelgen isti tyndyra biletin jan. Bir jamandyqtyń artynda, bir jaqsylyǵy bolady. Keshegi náýbet zamanda Uly Stalın emes, ýly Stekeńniń kezinde osy óńirge aıdalyp kelgen daryndar az emes-ti. Solardyń qatarynda bıshi Aram Mýraden, pıanıst Gelmýt Veıs, Parıjdegi konservatorııanyń túlegi Alla Verbo, Kishi teatrdyń bıshisi Marına Lebedeva, pıanıstka, dırıjer Marıana Ler jáne áıgili Qazaqstandaǵy TIýZ-dy ashqan Natalıa Sas boldy. Olar óz bilgenderin, tájirıbelerin osy óńirdiń halqyna arnady.  Boıyn­daǵy talanttaryn shama sharqy jetkenshe aıamady. Jalpy, talant, daryn da kishigirim kún ispettes. Kún adamdy sáýlesimen jylytsa, talant adam janyn jadyratady. Kókiregine nur quıady. Mine ónerdiń qudireti osynda. Rymbalanyń istegen qyzmetin – osy ólke biledi. Adamnyń basy – Allanyń doby demekshi, taǵdyrdyń sýyq jeli aıdaǵan álgindeı azamattar iz qaldyrǵan óńirde óner týyn joǵary kóterý qıyn da jaýapty sharýa-tyn. Al Rymbala osy jumysty adal,  ári abyroımen atqardy.

«Qutty qonaq kelse, qoı egiz tabady» demekshi, Rymbala istegen jyldary Qaraǵandy oblysy bo­ıynsha óner oshaqtary kóptep ashyldy. Ataqty Táttimbet atyndaǵy Ulttyq aspaptar orkestri, ka­meralyq orkestr, «Mereı», «Áýen» ansamblderi, «Arqa sazy» folklorlyq ansambli, «Aqqý» bıshi­ler ansambli, t.b. ujymdar. Ásirese 1988 jyly ashylǵan qazaq orkestri. Bul kez Kolbın degen sumpaıynyń Qazaqstandy basqaryp turǵan kezi. 1986 jyly jeltoqsandaǵy burq ete qalǵan qazaq jastarynyń isi jer jahanǵa jarııa bola basta­ǵan kezeń. Bizdiń zııaly qaýymdy ezip, janshyǵan Kremldiń ýaqyty. Osyndaı el basyna kún týǵan kezeńde atpal azamat, jastardyń súıikti sardary bolǵan Qýanysh Sultanovtyń jer aýdarylyp Saryarqa tórine kelgen ýaqyty. Mańaıyna qatal da, mádenıet pen ónerdiń rýhanııat pen sporttyń janashyry Qýanysh Sultanov bul óńirde de kóptegen iske muryndyq boldy. Basynda 28 adamnan turatyn orkestr, keıin Akademııalyq mártebe alyp úlken óner ordasyna aınalǵanyn kózi ashyq jan bilýge tıis. Iá, bul óte qyzyqty da, qaýyrt kez edi. Orkestrge dırıjerlyqqa Almatydaǵy Qurmanǵazy atyn­daǵy konservatorııanyń túlegi Dúısen Úkibaıdy shaqyrdy. Jer-jerden ártisterdi shaqyrý, olarǵa páter berip, aspaptarmen qosa sahnalyq kıim tigý – aıtýǵa ǵana ońaı. Eń negizgisi – óz shyǵarmashylyǵy, óz taǵdyry bar tolyqqandy orkestr jasaý kerek edi. Rymbala bolsa osy jaýapkershilikti nardaı kótergen. Orkestrdiń tusaýkeserine B.Tólegenova, E.Serkebaev, Sh.Qajyǵalıevterdiń kelýi, batalaryn berýi úlken abyroı boldy. Sondaı-aq kezinde ashylǵan Temirtaýdaǵy mýzykalyq komedııa teatryn Qaraǵandyǵa kóshirý jóninde sheshim qabyldanǵan bolatyn. Al respýblıkadaǵy jalǵyz mýzykalyq komedııa teatrynyń aıaǵynan tik turyp ketýin qa­daǵalaý Rymbala Kenjebalaqyzynyń moınynda ­bolatyn. Tipti osy ujymdy «Akademııa­lyq» ataǵy­na usynǵanda sol kezdegi Mınıstrlikte basshy­lyq etken Dúısen Qaseıinov Rymbalanyń usyny­syn qoldap, teatr «Akademııalyq» ataǵyna ıe boldy. Qytaı, Túrkııa, Reseı, Qyrǵyzstan, Ázerbaı­jan, О́zbekstan, Belarýs, Ýkraına, Tatarstan sııaq­ty elderge gastroldik saparyna deıin mádenıet bas­shy­synyń kózge kórinbes eńbegi deýge bolady.

Bir kezderi dúrildep turǵan S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq drama teatry da quldyrap, tozyp tvor­chestvolyq toqyraýǵa túse bastaǵan kezinde Rym­balanyń eńbegi orasan. Qaraǵandyda teatr úshin qıyn kúnder bolǵanyn búginde eshkim bil­meıdi. Teatrǵa ushan-teńiz eńbek sińirgen Ersaıyn Tapenov jańa teatr ashylýyna baılanysty, Pavlodar oblysyna bas rejısser bolyp ketti. Jáne jaı ketken joq Sáken teatrynyń bildeı-bildeı ártisterin ózimen birge ala ketti. «Jy­ǵylǵanǵa judyryq» de­mekshi irgeden ashylǵan Selınogradtaǵy jańa teatrǵa da Jaqyp Omarov biraz ártisterdi shaqyryp aldy. Ne dırektor joq, ne bas rejısser joq... Qazaq teatry jabylýdyń aldynda qaldy. Irgetasyn sonaý ótken ǵasyrda,  asharshylyq kezderinde, ıaǵnı 1932 jyly qalanǵan qara shańyraqtyń ortasyna qular kezi bolǵan qıyn sát. Arqanyń qara shańyraǵy qulasa, onda qara ormandaı qa­ıys­qan myna dúıim elge ne betimen qaramaq? Rym­bala sol kúnderi kóz ilmeı, tańdy tańǵa urdy. Ke­zinde osy teatrda istegen alǵashqy qarlyǵashtar, sah­na sheberleri J.Shashkına, M.Ábdikárimov, Á.Sháı­merdenov, T.Jabaev, Z.Jaqypov, A.Ybyraev jáne atalǵan ujymynda tusaýy kesilip, qanattanǵan Qazaqstannyń halyq ártisteri Múlik Súrtibaev, Rahııa Qoıshybaeva, Ánýar Moldabekov, Qarǵash Sataev, Asııa Ablaeva bastaǵan qanshama daryn­dyǵa ónerdiń bastaýy da, súrleýi de bolǵan esti sahna, Esil sahna... «9 akter qalǵan qazaq teatry teatr­ bolmaıdy, orys-qazaq trýppasyn qosamyz» dep joǵary jaqtaǵylar, ıaǵnı oblys basshylary sheshim qabyldaıdy. Rymbala osyndaı qınalǵan sátterde burynnan biletin ónerdegi dosy, ulttyq rýhanııattyń janashyry Mádenıet mınıstrliginde­gi Áshirbek Syǵaıǵa telefon shalady. Mán-jaıdy aıtqan. Áshekeń de qınalyp tur eken. Aqyry sol kezde oblystyq mádenıet basqarmasyna qaraıtyn óner ýchılıshesinen (qazirgi Táttimbet atyndaǵy óner kolledjinen) Rymbala Kenjebalaqyzy akter bólimin ashýǵa bel baılady. Oblystaǵy talantty, daryndy balalardy teatrdyń beldi akterlerimen iriktep, ýchılıshede sabaq berýlerine jol ashyp, bolashaq teatr akterlerin daıarlaýǵa kirisip ketedi. Búgingi tańdaǵy teatrdyń orta býyn tańdaýly akterleri – Qaraǵandy ýchılıshesiniń alǵashqy túlekteri. Qaraǵandyǵa kúıeý bala, Taldyqorǵanda rejısser bop júrgen Álimbek Orazbekovty teatrǵa shaqyrdy. Bar bolǵany 9 ártisi qalǵan Sáken teatryn oblys basshylarynyń qoldaýymen osylaı saqtap qaldy. Bul Omarbekovanyń óner dese otqa tússe janbaıtyn, sýǵa salsa batpaıtyn batyr qyz ekenin kórsetken kezi. Álimbek Orazbekov kele sala teatrdyń ósýine, onyń shyǵarmashylyq shyńdalýyna úlken eńbek etti. Oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Rymbala osy sátti paıdalanyp Respýblıkalyq teatr festıvalderin ótkize bastady. Sol jyldarda aýyldaǵy klýb, kitaphana, mádenıet ortalyqtarynyń qıyn kezeńi edi. Sol kezdegi Úkimet basshysynyń qaýlysymen jabylyp qalǵan aýyldaǵy kitaphanalar men mádenıet úılerine Rymbala bastap, aýdan basshylary men janashyr halqynyń arqasynda qan júgirte bastady. Aýdan ortalyǵynda, aýyldarda mádenıet úıleri, klýbtar, kitaphanalar qaıta jańǵyrǵan saıyn Rymbalanyń qýanyshy qoınyna syımaı júretin. Alaıda qazaq pen orys teatrynyń bir shańyraqta bolýy da úlken problema edi. Oblysqa jańa kelgen ákimge osy máseleni aıtqan. Bul da Rymbalanyń eńbegi. Bir qyzyǵy jańa teatrdyń ǵımaratynyń aldynda Sákenniń sándi de, ádemi eskertkish boı kóterdi. Munyń da máni bar ekenin men keıin bildim. Kezindegi «Zobalań kezderi» Sákendi ustap túrmege japqanda dál osy eskertkishtiń janyndaǵy jertólede otyr­ǵan eken. Ýaqyt shirkin tóreshi – ár nársege ádildik­pen ún qatady. Bul tek Seıfýllınniń qaıta tirilýi emes, búkil qazaq rýhanııatynyń, mádenıetiniń, ádebıetiniń ádildikke qol sozǵan, jetken shaǵy-tyn. Árıne mundaı qýanysh ózinen-ózi kelmeıtini haq. Artynan izdeıtin, joqtaıtyn janashyrlary bolýy tıis. Al Rymbala bolsa naǵyz osy izdeýshi, suraýshy, joqtaýshy basshy boldy.

О́z basym Rymbala Kenjebalaqyzyn keshteý tanyp-bildim. «Ánshiniń ózinen buryn qulaǵy týa­dy» demekshi, Rymbala jaıly áńgimeni buryn estıtinmin. Oryssha, qazaqshaǵa birdeı, orta boıly, ıman júzdi apam adamdy birden baýrap ala­tyn kisi eken. Rymbala Kenjebalaqyzynyń tusyn­da qazaq óneriniń iri tulǵalary, ánshi-aqyn, sazger men sańlaqtar Saryarqaǵa aǵylyp turatyn. Ásirese Roza Baǵlanova, Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Ilıa Jaqanov, Bákir Tájibaev, Eskendir Hasanǵalıev sııaqty úlken aǵa-ápkelerinen bastap, Iosıf Kobzon, Lev Leshenko, Sofııa Rotarý sııaqty juldyzdar talaı márte osy óńirge ónerlerin pash etip qaıtqan qonaqtar. Ásirese aty álemge máshhúr Svetoslav Rıhterdi Qaraǵandyǵa shaqyrýy úlken oqıǵa boldy.

Búginde Ulytaý oblysy bolyp qaıtadan ashylǵan Jezqazǵanda ózindik ereksheligimen tanylǵan qazaq mýzykalyq drama teatry bar. Kezinde Torǵaı óńirine sonaý Máskeýden kelgen bir top jastar ash­qan. Durysy ol teatrdyń ashylýyna tikeleı mu­ryndyq bolǵan О́zbekáli Jánibekov. Qazaq eliniń máde­nıetiniń, óneriniń, rýhanııatynyń shyraqshy­sy О́zaǵań ekenin búginde bireý bilse, bireý bilmeı­di. Jezqazǵan oblysyn japqan jerteser jeksuryn­dar óner ordalaryn da qırata bastady. Mine, osy kezde Omarbekova shyryldap turyp aldy. О́ıtkeni qaladaǵy jalǵyz Qazaq teatry jabylsa ónerdiń de sory qaınaıtyny haq bolatyn. Árbir oblys ákimi aýysqan saıyn Rymbalanyń aıtatyn eń úlken ótinishi Seraǵańnyń teatryn japqyzbaýdy suraıtyn. Mine, búginde Serke Qojamqulov atyn­daǵy qazaq teatrynyń shyn janashyry bolǵan, shyraq­shysy da bolǵan osy apaıymyz Rymbala.

Ǵalamtordaǵy bir kórinis áli de kóz aldymda. Daryldaǵan, lapyldaǵan úlken kombaın saıyn dalada shańy burqyrap egis oryp keledi. Al bozdaǵan boztorǵaı kishkene balapandaryna myna álemnen pana surap shyryldap jatyr. «Zulmat» traktordyń aldynda saraýyz balapandar qonaqtaǵan uıasyn qaýyrsyn qanatymen jabýǵa tyrysady. Netken qudiret! Netken mahabbat! Netken analyq Uly kúsh! Ana mahabbaty! Bizdiń Rymbala Kenjebalaqyzyn men keıde osy boztorǵaıǵa uqsatamyn. О́nerdiń janashyr boztorǵaıy Omarbekova...

Aman bolyńyz!

Talǵat TEMENOV,

professor, teatr jáne kıno rejısseri