Izgilik ıirimderi

Bizdiń búgingi keıipkerimiz eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi Tarbaǵataı taýynyń bókterindegi Qulbabastaı aýylynyń týmasy, ómirden ótkenine taıaý­da jyl tolatyn Áben Qusaıynuly aqsaqal týraly bolmaq. Adamdyqty, adaldyqty ar dep bilgen, asyp-tasyp shalqymaıtyn, bir qalpynan aýytqymaıtyn Ábekeń aýylynyń ǵana aıbary emes, búkil Aqsýat óńi­riniń abyroıy boldy. Qısapsyz kóp qıyndyǵy mol, ótken ǵasyrdaǵy barlyq aýyrtpalyqty kórdi. Qanǵa sińgen qasıeti bolar, qıyndyqqa maıyspady, qaıyspady. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary jaryq dúnıeniń esigin ashqan Ábekeń bes jasqa kelgende anasynan aıyrylady. Toǵyzǵa kelip qalǵan aǵasy Qabdyl men áli ana sútine jaryp úlgermegen qaryndasy Tabıǵat úsheýin ájeleri Qaısha baýyryna basady. Keıýana jáne úıelmeli-súıel­meli úsh sábıdi kóz aldyńyzǵa eles­tetip kórińiz. Balalyqtarynyń bazary tonalǵan, júzderinen shattyq joǵalǵan beıkúná jandarǵa qudaıdyń kózi, aýyldas aǵaıyndardyń sózderi men yqylastary dem bolǵan eken. Áben es bilgennen qoıdyń sońynda júredi, qar jastanyp, muz tósenedi. Kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmeıdi. Aýylda mektep bar. Qysty kúnderi azynap turady. Aptasyna 2-3 kún ǵana bir-eki saǵat dáris alǵan bolady. Jalǵyz muǵalim. Áıteý árip tanıtyndaı dárejege jetkizedi. Alapat asharshylyqtan keıin el esin jıyp, bala Áben endi oń men solyn aıyratyndaı bolǵan shaǵynda surapyl soǵys bastalady. Burynǵy kúnderi kún eken, naǵyz túnek turady. Er azamattar qan maıdanǵa attandy. Arǵy jaǵy aıtpasa da túsinikti ǵoı. «Bári de maıdan úshin», dep ózderi ashqursaq bolsa da, qoldaǵy barlaryn maıdanǵa jóneltedi. «Kúrkirep kúndeı» soǵys ta bitkende elmen birge Ábeń de kózinen shattyqtyń jasy aǵyp qýanady. Ol shaqtary aqylyn toqtatqan, baǵytyn boljaı alatyn jasta bolatyn. 1946 jyly FZO-ǵa oqýǵa alynyp, bitire sala áskerge shaqyrylady, ásker degen aty bolmasa aldynan eńbek armııasy kútip tur edi... Jas­taıynan kórgeni qara jumys, endi jigittik shaǵyndaǵy Ábeńdi jasyta almaıdy. Qaıta sharbolattyń shıratylǵan sym temirindeı bolyp qaıraty qaıtpaı, ári orys tilin jetik meńgerip shyǵady. Lenınogor qalasynda qalyp, shahtada tasty tilip, ken qoparady. Jumysty japyryp isteıtin jigit Ábenniń sýreti «Qurmet taqtasyna» ilinedi. Osynda júrip jary Tókenmen tanysyp, tabysady. Tórt balaly bolady. Qulynshaqtary óse kele, kóńiline alań úıiriledi. Sebebi, bul mekendegi qazaqtar saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana edi. Erteń urpaqtary ana tilden, ata dinnen, baba dilden jurdaı bop ósse, qaıtpek. Sodan jary Tókenmen keńese kele 1963 jyly elge – burynǵy Semeı oblysy, Aqsýat aýdanynyń Qulbabas aýylyna oralady. «Baqa kólin, buldyryq shólin, er jigit elin súıedi», – dep kelgen Ábeńdi aýyly qushaq jaıa qarsy alady. Sovhozdar qurylyp jatqan kez. Máshıne júrgizetin kýáligine saı, birden jańa avtokólikke ıe bolady. Týǵan jerge degen saǵynyshy, atajurtyna ańsary aýyp kelgen azamat kólde qalqyǵandaı, kókte shalqyǵandaı áserge bólenip, birden aýyldastarynyń, basshylar tarapynan jyly sózder estip, adal eńbek maıdanynyń adamy ekendigin tanytady. Sóıtip, bir kezderi jalańaıaq jar keship, qyzylaıaq qar keship ósken Áben aǵamyzdyń shańyraǵy shattyqqa bólenip, balalary eseıdi. Adaldyqtyń arqasynda avtodúken de júrgizdi. Jazda jaılaýda Taqııa­ketkenniń boıyna kıiz úı tigip, taýarlaryn aparyp shopan-baqtashylarǵa qyzmet kórsetedi. Es bilgennen eńbek etken adam, zeınetker bolǵan soń da jata almasy anyq. Elimiz egemendigin alyp, naryqtyq ekonomıkaǵa den qoıǵanda, zamana lebin sezingen Ábeń «qoıdyń boıynda arqardyń qany bolmasa, tas­tan yrǵymas edi» degendeı qolyna kúrek ustady. Shybyq qadasań, kóktep shyǵa keletin Qarasý boıyna jemis-jıdek, kókónister ekti. Sonymen qatar, «Oljas» sharýa qojalyǵyn quryp, mal ósirip, balalaryn, nemerelerin eńbekke baýlydy. «Áke júregi taýdan úlken, ana júregi teńizden tereń» ekendigin aıqyn ańǵarǵan balalary da ákelerin uıaltpaı, analaryn qyzartpaı ósti, jetildi. Toǵyzy tize qosyp 80-ge tolǵanynda dúbirletip turyp toı jasady. Shóbereleriniń shynashaǵynan sý ishti. Shattandy. Marqaıdy. Kózi qaraqty, kókiregi oıaý Ábeń Semeıdegi kenje uly Talǵattyń qolynda turǵanda da aptasyna bir ret Abaı kitaphanasyna bas suǵý­dy umytpady. Al teledıdardan el jańalyqtaryn qalt jibermeı, jaq­sylyǵyna qýanyp, keleńsiz jaıttarǵa jabyrqap qalatyn. Ási­rese, el tynyshtyǵyna táýbesin aıtyp otyratyn-dy. Mine, eńbek jáne tyl ardageri Áben Qu­saıynulynyń júrip ótken joly osyndaı... Serik JUMAT, Tarbaǵataı aýdanynyń qurmetti azamaty. Shyǵys Qazaqstan oblysy.