Aqtóbe oblysynyń Qurmetti azamaty, «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri Hamıt О́teýuly – asqaraly belesti baǵyndyrǵan jan. Jasy jetpisti ortalasa da, búginde dala tósin tórt túlikke toltyryp, birneshe aýyl turǵynyn jumyspen qamtyp otyr. Qazir ol basqaratyn «Altyn Ásel» JShS qazaqtyń jartylaı qylshyq júndi quıryqty qoıyn ósiredi. Tórt túliktiń beınetin kórse de, týǵan jeri Yrǵyz aýdany Qaraqudyq aýylyn tastamaǵan Hamıt aǵaı áıeli Aısulýmen segiz bala ósirip, barlyǵyn da azamat etip qalyptastyrdy. Bul kisiniń azamattyq ustanymy – týǵan jerge adal qyzmet etý, kisilikti joǵaltpaý.
1970 jyly Batys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen boıy Yrǵyz aýdanynyń Kırov atyndaǵy keńsharyna zootehnık bolyp ornalasyp, osy sharýashylyq izimen 1985 jyly qurylǵan «Qumtoǵaı» keńsharyna dırektorlyqqa taǵaıyndaldy. Hamıt О́teýuly jekeshelendirý kelgende ózi basqaratyn keńshardyń mal-múlkin, tehnıkasyn, mal qoralaryn aýyl adamdaryna paı retinde úlestirip berdi. Sonyń nátıjesinde, 1998 jyly «Qumtoǵaı» keńsharynyń Qarasaı, Qumqudyq, Qumtoǵaı aýyldarynda 22 sharýa qojalyǵy quryldy. Osy qojalyqtardyń arasynan tek Hamıt О́teýulynyń «Altyn Ásel» seriktestigi naryqtyq qatynastarǵa beıimdele aldy. Ol ýaqytta aýyldyń 100 adamy Hamıt О́teýulynyń sharýashylyǵyna jumysqa kirdi. Nátıjesinde, «Altyn Ásel» seriktestigi bes jyl ishinde qoı sanyn 12 myń, jylqy basyn 1 100-ge jetkizdi. Hamıt qaramaǵyndaǵy malshylarynyń balalary úshin óz qarjysyna Qaraqudyq mektebiniń janynan 25 oryndyq ınternat salyp berdi.
– 1960-1970 jyldar arasynda elimizde mal basy kóbeıip, aýyldar kúsheıdi. О́ıtkeni sol zamanda keńes ókimetiniń qıynshylyqtaryn, sonyń ishinde ashtyqty, soǵysty kórgen atalarymyz qoı baqty. Halyqtyń ıyǵyna túsken aýyr salmaqty qaıyspaı kótergen eńbektiń qara narlary ketken soń ata kásip shatqaıaqtaı bastady, – deıdi Hamıt aǵaı.
«Latıfýndıst bolmaımyn dep 30 myń gektar jerdi tapsyrdym»
Birer aı buryn Hamıt О́teýuly ózin elimizdegi latıfýndıster tiziminen kórip, «Altyn Ásel» seriktestigine qarasty 172 myń gektar jerdiń 32 myń gektaryn memleket menshigine qaıtardy. Alasapyran zamanda Qumtoǵaı aýyldyq okrýginiń turǵyndaryna úles berip, sharýashylyq qurýǵa kómektesken, sóıtip tutas aýyldyń kóship ketýine jol bermegen Hamıt О́teýuly shynymen de latıfýndıst pe? Bir qaraǵanda 172 myń gektar jer ıesi shylqyǵan baılyq ıesi. Alaıda jerdiń de jeri bar ǵoı. Eger shalǵyndy-ormandy, sýly alqapty ıelenip, sol jerdiń adamdarynan ózin bólek ustasa, jurttyń jekkórinishin túsinýge bolar edi. Hamıt О́teýuly Yrǵyz aýdanynyń shóleıtti-qumdy dalasynda qazaqtyń dástúrli qoı tuqymyn saqtaý úshin jaıylymdy aýystyryp baǵyp, dala qudyqtaryn da tonaýǵa jol bermeı otyr. Jasyratyny joq, keńes ókimetindegi kóp qudyqtyń beton qurylǵylary tonaldy, tipti kómilip qaldy. Búginde atalǵan seriktestikke qarasty jerdegi onshaqty qudyqtan kóp qojalyqtyń maly sý ishedi. Sharýashylyqtyń mamyrda jaılaýǵa ketken maly qarashanyń basynda qystaýǵa oralady. О́ıtkeni jaıylymdy aýystyryp turmasa, jerdiń shóbi tozyp, maldyń kúıi ketedi.
Biraq jaıylym tozdy. Oǵan qýańshylyq ta, jaýyn-shashynnyń azdyǵy da, dala órti de sebepshi. Dalalyqta ósimdik túri de azaıdy. Byltyrǵy qýańshylyqtyń kesirinen kóptegen dala shóbi joǵaldy. Qazir jerde jýsan men shaǵyr kóp, kerisinshe boz ben seleý shyqpaı qaldy. Hamıt aǵaıdyń qyraǵy kózi buryn elsizde 1 sharshy metrden 10 túrli ósimdikti kóretin bolsa, qazir 3-4 túri ǵana ósetinin ańǵarǵan.
О́rt jylda dalany jaıpap ketedi, shóptiń tamyrlaryn kúıdirip tastaıdy. «Jaz shyqsa dala órtinen kóz ashpaımyz. Aýylda órt sóndiretin tehnıka joq. Biz sııaqty sharýa qojalyqtarynan 10 adam bir traktormen órt sóndirýge shyǵady. Ol ne bolady? Aýdanǵa órt sóndiretin kólik alyp, Qumtoǵaıda órt sóndiretin beket ashyńdar dedim. Byltyr Yrǵyzdan kelgen órt sóndiretin kólik órtke jetpeı sónip qaldy. Aldyńǵy jyly Qarabutaqtan kelgen kóliktiń sý shashatyn qondyrǵysy istemeı, jalyndy sóndire almady. Onyń ústine, dalalyqty qysta aeroshana, jaz boıy aýyr kólikter taptap jatyr. Ańshylar aıdaladaǵy shaǵyn kólderge ósh, qaban aýlaý úshin kól janyndaǵy qamysqa ot qoıady. Olardyń qolynda burynǵy qosaýyz, dara aýyz myltyqtar joq, avtomatpen ań aýlaıdy. Solardyń kesirinen dalada qasqyr qurydy. Yrǵyzdyń Qumtoǵaıynan Komsomol aýdanynyń Saratyna deıingi jerde on bes jyldan beri qasqyr joq. Dalamyzdy jaýdyń jeri sııaqty talqandap jatyrmyz», deıdi Hamıt aqsaqal.
5 Eńbek Eri shyqqan aýyl
Hamıt О́teýuly dúnıege kelgen Qarasaı aýylynan 1948 jyly bes birdeı Eńbek Eri shyqty. Olar aýyldyń irgesindegi eski qorymda qatar jatyr. 1993 jyly Hamıt aqsaqal symmen qorshaǵan, sonysymen áli tur. Malmen kózin ashqan aýyldan bir jylda 5 Eńbek Eriniń shyǵýy – óte sırek jaǵdaı.
Qarasaı – Qumtoǵaı aýyldyq okrýgine qarasty eki aýyldyń biri. Hamıt aǵaıdyń ákesi Qudaıbergen О́teýov Qarasaıda soǵys jyldarynda sharýashylyq basqaryp, 1956 jyly qaıtys bolǵan. Anasy Bekzada 3 ul, 3 qyzdy ózi jetkizdi. Soǵys jyldary maıdandy aıtpaǵanda, el ishinde qyrylǵan adamnyń esebi júrgizilgen joq. Sol jyldary birneshe aýyldyń balalary Tepseń degen jerdegi mektepke jaıaý qatynap oqyǵan. Qalybaı aýyly men Tepseńniń arasy 8-9 shaqyrym. Sabaqtan kele jatqan osy aýyldyń bir top balasyna jolda qasqyr shaýyp, shette kele jatqan 12-13 jastaǵy qyzdy kóz aldarynda jep qoıǵan. Bul – sol oqıǵanyń kýágeri Edilhan degen kisiniń esteligi.
Mal baǵý mádenıetin meńgermedik
Burynǵy Qarabutaq aýdanynyń Araltoǵaı aýylynda 1980 jyldary qazaqtyń jartylaı qylshyq júndi quıryqty qoıy ósirilip, onyń júni birden Almaty kilem fabrıkasyna jiberiletin. 1990 jyldardyń qıynshylyǵynda Araltoǵaıdaǵy asyl tuqymdy qoı sharýashylyǵy toqyrady. Sol kezdegi oblystyq aýyl sharýashylyǵy ınspeksııasynyń basshysy Túrikpenbaı Aıjaryqov asyl tuqymdy qoı túri joǵalyp ketedi dep dabyl qaǵyp, Hamıtke alyp qalyńyz dep qolqa salǵan. «Eki jyl oılanyp kelistim. Qazaqtyń jartylaı bııazy júndi quıryqty qoı tuqymyn kóbeıtýge Aqtóbe oblysynda Qýanysh Esenǵalıevtiń eńbegi kóp sińdi. Ol – óz isine berilgen, seleksııanyń qyr-syryn biletin maman. Qazir jasy 82-de», deıdi ol.
Búginde jurt mal baǵýdy qorsyna bastady. Keı qojalyq ıeleri kóshede araq iship júrgenderdi jınap, aıdalada mal baqqyzatyn boldy. Qazaqtyń dástúrli qoı tuqymyn kóbeıtýdi de kelistire almadyq. Onyń ornyna shetelden asyl tuqymdy qoı tasý sánge aınaldy. Biraq syrttan kelgen túlik beıimdele almaı, ólip jatyr. Shetke ketken qyrýar qarjyny qazaqy tuqymdy qoılardy damytýǵa nege jumsamaımyz? Edilbaı qoılaryn atalarymyz ejelden suryptap shyǵarǵan.
Hamıt aqsaqal atalarymyzdyń mal baǵý tájirıbesin qoldanady. Kúnmen talasa órip, túski saǵat 11 kezinde sýatqa qulaýy kerek. «Qoıshylardyń qoı órgizetin mezgilin únemi baqylaımyn. Bir kúni tańǵy altyda, alty jarymda óriske shyǵarǵanyn kórdim. Tańǵy jetide de qamalyp turǵanyn kórip, eskerttim. Qoı – aıaǵymen jaıylyp júrip, boıyna jınaıdy. Semiz mal aýrýǵa shaldyqpaıdy ári qozysy qońdy bolady. Shilde aıynan bastap qozyny bir mezgil aıyryp baǵamyz. Jas kezimizde shopandar qoıdy qozysynan aıyryp baǵyp, tús qaıta qosatyn. Sonda qoı alysqa uzap jaıylyp, tez qoń jınaıdy ári qozylar da kúıli bolady. Qazir eshkim mundaı tártippen baqpaıdy. Qoıdy kólikpen baǵatyndar da kóbeıdi. Mal tóldegen kezde adam tabý óte qıyn. Kóp qojalyq ıeleri eńbekaqyny durys tólemeıdi. Tehnıka tozdy, al jańa tehnıkaǵa jurttyń qoly jete bermeıdi», deıdi óz tájirıbesi jaıynda.
Eńbekpen kózin ashqan adamdar elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy zamannyń aǵymyna ilese almaı qalǵanyn jasyrmaıdy. Ne ǵylym joq, ne ata-babanyń tájirıbesi joqtyǵynan mal sharýashylyǵy betimen ketti dep sanaıdy.
Osy kezge deıin tutas aýyldy asyrap otyrǵan, ata kásipti saqtaý jolynda jarty ǵasyrdan astam eńbek etken Hamıt О́teýuly sııaqty eńbek ozaty, kásipke adal azamattardyń keńesine qulaq asar bolsaq, aýyl sharýashylyǵyn az ýaqytta-aq aıaqtan turǵyzýǵa bolady. Al qazirgi kózqaraspen alysqa barmaımyz.
Aqtóbe oblysy