Ǵasyrlar boıy jat jurttyń otarlyq ezgisinde bolyp, endi ǵana táýelsizdikke qol jetkizgen kezeńde azat eldiń shynaıy tarıhynyń halyqtyń sanasyn nyǵaıtý jáne memlekettiń jarqyn bolashaǵy úshin qandaı ról atqaryp, qandaı mańyzǵa ıe ekenin bir sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Jahandaný barysynda tarıhtyń róliniń erekshe ósip otyrǵanyn kúnde kórip otyrmyz. Sonyń nátıjesinde tarıhtyń atqarar mindetteri arta túsip, ol – ári ǵylym, ári bilim, ári tálim, ári tárbıe, tipti saıasat pen ıdeologııaǵa aınalyp otyr. Tarıhtyń osyndaı jaýapty mindetterin durys sezinetin kásibı tarıhshy bola bilý, olardy daıarlaý, ony uıymdastyrý – ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi, tek azamattyń azamatynyń qolynan kelse kerek.
Keshegi keńestik, búgingi táýelsizdik kezeńderinde elimizdegi joǵary birneshe oqý oryndarynyń basshylyǵynda tarıhshylar otyryp, olar óz mindetterin abyroımen oryndady. Aldymen ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor bolyp, sonan soń rektor bolǵan – T.Sadyqov, H.Tabyldıev, A.Qusaıynov, A.Kúzembaev, T.Rysbekov jáne taǵy basqalar týraly tikeleı shákirtteri men jalpy oqý ornynyń túlekteri jyly lebizderimen eske alyp, ustazdarynyń tulǵalyq, azamattyq, kásibı qasıetterin maqtan etedi. Ár rektordyń ózderine ǵana tán aýyz toltyryp aıtarlyqtaı, ańyzǵa aınalyp ketken, erekshe ómir belesteri, tulǵalyq qalyptasý kezeńderi bar. Sondaı erekshelik jaqyn kúnderi 75 jasqa tolǵaly otyrǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, QR UǴA qurmetti múshesi, Gýmanıtarlyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi Tuıaqbaı Zeıituly Rysbekovtiń boıynda da bar.
Mereıtoı ıesi Taraz óńirindegi kári tarıhtyń kýágeri Talas ózenimen attas aýdannyń Aqkól aýylynda 1947 jyly 25 shilde kúni dúnıege kelgen. Ákesi Zeıit pen anasy Dáneqyz sol kezeńdegi aýyldaǵy qazaq zııaly qaýymynyń ókilderi bolyp, úlgili otbasy retinde óz ortalaryna yqpal etedi, bala tárbıesine erekshe kóńil bóledi. Qalyń qazaqy ortada dástúrli mádenıet pen zııaly otbasynyń tárbıesinen nár alyp erjetken Tuqańnyń boıynan ulttyq bolmys pen ata-ana meıiriminiń izderi áli kúnge deıin sezilip turady. Bir ǵulamanyń «Bir múshel jas boıy qaı tilde sóıleseń, ómir boıy sol tilde tús kóresiń», dep aıtqan sóziniń aqıqatyn akademık T.Rysbekovtiń bolmysynan anyq kórýge bolady. Tuqań 14-15 jasqa deıin alǵan tárbıesin kúni búginge deıin óziniń tulǵalyq bolmysynyń basty ózegine aınaldyryp keledi.
1954 jyly mektep tabaldyryǵyn attap, 7 jyldyq ortalaý mektepti úzdik aıaqtap, Jambyldaǵy Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshege oqýǵa túsedi. Halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqovtyń jastar súıip oqıtyn «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» atty kitabyndaǵy keıipkerlerdiń biri Maıranyń prototıpi bolǵan Maıra Ybyraeva Tuqańnyń kýrsyna jetekshi bolyp, talaı jastyń bıikke samǵaýyna qanat bitiredi. Maıra apaıy jas órendi tez baıqap, oǵan maqalalar jazýdy úıretedi, oqý ornyndaǵy qabyrǵa gazetine redaktor etip taǵaıyndaıdy. Bolashaq ǵalymnyń alǵashqy maqalalary ýchılıshe gazetinde jarııalana bastaıdy.
О́mirge qushtar, bıikke qol sozǵan jasqa bir jyly sózdiń, bir batanyń ózi nege turady deseńizshi. Ýchılıshege stýdenttermen kezdesýge kelgen elimizdegi jalǵyz ýnıversıtet – ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń (burynǵy S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ) 1947-1953 jyldary rektory bolǵan, alashtyń ardaqty azamaty Tólegen Tájibaev pen kórnekti tilshi-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Máýlen Balaqaevtyń aıtqan aqyl-keńesteri, bergen batalary jas Tuqańnyń qııalyna qanat bitiredi. T.Tájibaev sekildi rektor bolýdy armandamasa da, M.Balaqaev sııaqty tanymal ǵalym bolýdy aldyna maqsat etip qoıady. Tuıaqbaı Rysbekov arada otyz jyl ýaqyt ótkende tanymal ǵalym da, 20 jyldaı elimizdiń batys óńirindegi ýnıversıtetke rektor da boldy.
1965 jyly pedagogıkalyq ýchılısheni úzdik dıplommen aıaqtap, bir jyl týǵan aýylyndaǵy bastaýysh mektepte muǵalimdik qyzmet atqarady da, ǵylymǵa qaraı bet burý úshin joǵary oqý ornyna túsýdi arman etedi. Joly bolyp, 1966 jyly ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-niń tarıh fakýltetine oqýǵa túsedi. Tuqańnyń aıtýynsha, ýnıversıtette oqyǵan 1966-1971 jyldar onyń ómirindegi eń bir este qalarlyq, ómir jolyndaǵy umytylmas kezeń bolyp sanaldy. Kýrstan kýrsqa tek «óte jaqsy» baǵamen kóship otyrǵan Tuqań ýnıversıtette de qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasady. Eń bastysy, ýnıversıtetten tarıhshy mamandyǵyn alyp qana qoımaı, ómirlik serigi ári jary, balalarynyń anasy, kýrstas qyzy – Baıanyn tabady. Jarty ǵasyr boıy Baıan Ǵabbasqyzymen birge ómirdiń san belesterinen birge ótip keledi.
1971 jyly ýnıversıtetti úzdik dıplommen aıaqtap, mınıstrliktiń joldamasymen jas maman T.Rysbekov Oral qalasyndaǵy A.S.Pýshkın atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtqa keledi. Tarıh fakýltetinde assıstenttik qyzmetten bastalǵan ǵylymı shyǵarmashylyq jol jıyrma jyldan keıin, ıaǵnı 1991 jyly sol oqý ornynyń rektoryna deıin jetkizedi. Osy belesti jolda T.Rysbekov aspırant, aǵa oqytýshy, ǵylym kandıdaty, dosent, kafedra meńgerýshisi, dekan, ǵylym doktory, professor sııaqty joǵary oqý ornyndaǵy barlyq qyzmettik satylardan ótip, ǵylymı ataq-dárejelerdi ıemdenedi. Munyń bári árıne, aıtqanǵa ońaı.
Tazalyq pen adaldyq, shynaıylyq pen prınsıpshildik, uıymdastyrý qabileti pen qarapaıymdylyq sekildi qasıetter ata-ana bergen tárbıemen, ulttyq dástúrli mádenıetpen ushtasa kele rektor T.Rysbekovti ómir jolynan adastyrmaı bıik asýlardy alýǵa negiz qalaıdy. Osy jerde 1960-shy jyldardyń birinshi jartysynda Tarazǵa pedýchılıshe stýdenttermen kezdesýge kelgen alashtyń qos azamaty T.Tájibaev pen M.Balaqaevtyń da bergen batalary qabyl bolǵan shyǵar dep oılaımyz.
Professor T.Rysbekovti jaqyn dostary «halqy saılaǵan rektor» dep ataıdy. Onyń sebebi de joq emes. 1989-1991 jyldary elimizge ene bastaǵan demokratııalyq úrdispen JOO rektorlaryn óz ujymdary saılaıtyn ereje engizilgen. 1990 jyly 43 jasynda doktorlyq dıssertasııa qorǵap, tarıh fakýltetiniń dekany qyzmetin atqaryp júrgen professor T.Rysbekov 1991 jyly naýryz aıynda ýnıversıtettegi rektor saılaýyna túsip, kópshiliktiń qoldaýyna ıe bolady da, jeńip shyǵady. Onyń «halyq saılaǵan rektor» atanýy sodan. Onyń rektor retindegi ekinshi bir ózindik «rekordyna» – ýnıversıtette 18 jyl rektor bolýy jatady. Elimiz tarıhynda táýelsizdikke deıin de, táýelsizdik jyldary da 20 jyldaı rektor qyzmetin atqarǵan ǵalymdar saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. Al «halqy saılaǵan rektorlar» ishinde jalǵyz ózi ǵana.
Osy jerde tikeleı ózim kýáger bolǵan bir jaǵdaıdy aıta ketsem deımin. 1990 jyly ýnıversıtet bitirip, kafedraǵa assıstent bolyp qalǵan kezim. Kafedra meńgerýshisi, professor Dına Isabaıqyzy Dýlatova jańa oqý jylynyń bir-eki aıy ótken soń qoǵamdyq negizde ózine orynbasar etip aldy. Sóıtip, kafedranyń barlyq ishki qaǵazdary men syrtqa shyǵatyn qujattaryna jaýaptymyn, ártúrli anyqtamalar men esepter jasap, rektorattyń bólimderine ótkizemiz. Oqý jylynyń sońyna taman esep daıyndap jatqanda «kafedrada kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan túlekterdiń jetistikteri» degen pýnktke ne jazarymyzdy bilmeı otyrǵanda, kafedranyń jetekshi mamany «T.Rysbekovti jazyńdar, ol bizdiń kafedra boıynsha aspırantýrany bitirgen, kandıdattyq dıssertasııasyn professor D.I.Dýlatovanyń jetekshiligimen qorǵaǵan, jaqynda Oral pedınstıtýtynyń rektory boldy» dep aıtqany esimde. Sol kezde Tuqańnyń aty-jónin birinshi ret estýim edi. Sodan beri qansha jyl ótse de osy oqıǵa esten ketpeıdi.
El táýelsizdiginiń alǵashqy kezeńinde memlekettik JOO rektorlarynyń basty mindetteriniń biri – oqý ornynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy men oqytýshy-professorlyq quramyn saqtap qalý bolǵany belgili. Kóptegen rektorlar bul mindetti abyroımen oryndap shyqty. Al rektor T.Rysbekov bolsa ony artyǵymen oryndady deýge bolady. Negizgi mindetin oryndaı otyra, rektor T.Rysbekov mınıstrliktiń qoıǵan barlyq talaptaryn júzege asyryp, 1996 jyly pedınstıtýtqa ýnıversıtet mártebesin alǵyzady. 2000 jyly Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti bolyp qurylyp, ýnıversıtetke 2003 jyly M.О́temisuly esimin bergizedi. Batystaǵy Oral óńirinde jáne oblys ortalyǵynda jergilikti ulttyń paıyzdyq mólsheriniń, ýnıversıtettegi ujymda da ózge etnos ókilderiniń basym bolýyna qaramastan rektor ýnıversıtetten orys aqynynyń esimin alǵyzyp, qazaq halqynyń ult-azattyq kóterilisiniń basshysy ári jalyndy aqyn – Mahambettiń esimin bergizedi. Qalaısha muny erlik demeske! Osynshama jasalǵan jumystarǵa negiz bolǵan tórt tuǵyrdy erekshe aıtýǵa bolady. Oǵan – bir jaǵynan iskerlik qasıet, ekinshi jaǵynan uıymdastyrýshylyq qabilet, úshinshi jaǵynan parasatty aqyl-oı jáne patrıottyq minez jatady desek qatelespeımiz.
Syrt kóz baıqaǵysh degendeı 2003 jyly kóktem aıynda M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde is-saparda bolǵanymyzda ýnıversıtet aýmaǵy men oqý korpýstaryn aralap júrip, barlyq jerde tazalyq pen tártiptiń qatań saqtalǵanyn birden baıqap edik. Munyń bári rektorǵa baılanysty ǵoı dep edi qasymdaǵy áriptesim.
Rektor T.Rysbekov ózi ǵylym doktory, professor bolyp qana qoımaı, Otandyq tarıh ǵylymy mamandyǵy boıynsha ǵylymı kadrlar daıarlaý men ǵylymı jumystardy uıymdastyrý baǵytynda da jemisti jumystar atqardy. Ol ýnıversıtet janynda qurylǵan 07.00.02.-Otandyq tarıh (Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhy) mamandyǵy boıynsha tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, kóp uzamaı tarıh ǵylymdarynyń doktory ǵylym dárejesin beretin Dıssertasııalyq keńes quryp, onyń alǵashqy tóraǵasy boldy. Bul Keńeste Oral, Atyraý, Aqtaý, Aqtóbe qalalaryndaǵy jas ǵalymdar men aspıranttar, tipti basqa qalalardan da izdenýshiler kelip ǵylymı dáreje alyp jatty. «Bulaq kórseń kózin ash» degendeı, kezinde oǵan ustazdary qalaı jón siltep, aqyl-keńes berse, Tuqań da aǵalyq jasqa jetisimen talaı jas ǵalymnyń jolyn ashyp berdi. Olardyń azamat, tulǵa bolyp qalyptasýyna kómegin berýden jalyqqan emes. Jeke ózi 2 ǵylym doktoryna, 20 ǵylym kandıdatyna, 30-daı ǵylym magıstrine ǵylymı jetekshilik jasap, olardyń ǵylym keńistigine ushyp shyǵyp, qulashtaryn keń samǵaýyna múmkindik berdi. Qazirgi kúnde T.Rysbekovtiń shákirtteri men ol ashqan Keńeste kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan tarıhshy mamandar tek Batys Qazaqstan óńirinde ǵana emes, sonymen birge elimizdiń ózge de qalalaryndaǵy oqý oryndary men ǵylymı mekemelerde jemisti eńbek etip júr. 2006-2009 jyldary Bilim jáne ǵalym mınıstrligi janyndaǵy ǵylymı ataqtar men ǵylymı dárejeler berý jónindegi Prezıdıýmynyń múshesi qyzmetin qoǵamdyq negizde atqaryp, búkil elimiz boıynsha ǵylymdy uıymdastyrýǵa óz úlesin qosty.
Endi bir-eki aýyz sózdi professor T.Rysbekovtiń ǵylymı shyǵarmashylyǵyna arnasaq. Ǵalymnyń qalamynan shyqqan eńbekteriniń jalpy sany 700-den asady. Onyń ishinde 37 monografııa men ocherkter, oqýlyqtar men oqý-ádistemelik oqý quraldary, qalǵandary ǵylymı, ǵylymı-kópshilik maqalalar. Onyń ǵylymı-zertteý jumystarynyń baǵyttary mynadaı ózekti taqyryptardy quraıdy: Qazaqstandaǵy ult-azattyq qozǵalystar men kóterilisterdiń, Alash qozǵalysynyń, tarıhı tulǵalardyń, qalalardyń tarıhy, rýhanı mádenıet jáne ıslam, Eýrazııalyq ıdeıa, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne tyl, jastar tárbıesi, qazirgi kezeńdegi Qazaqstan-Reseı qatynastary, ultaralyq qatynastar, Otan tarıhyn kezeńdeý, Otan tarıhynyń metodologııalyq máseleleri, tarıhty oqytýdyń metodologııasy, Batys Qazaqstan oblysynyń ólketaný, jastar, stýdentter tárbıesi, pedagogıka, halyqtyq pedagogıka, orta jáne joǵary bilim berý, Ýnıversıtettik bilim, Joǵary oqý júıesindegi oqytýdyń jańa úlgileri jáne búgingi kúnniń ózekti máseleleri.
Qazirgi kúnde professor T.Rysbekovtiń tańdamaly shyǵarmalarynyń 5 tomdyǵy jaryq kórgen. I tomy «О́sken ólke tarıhy» dep atalynyp, onda Batys Qazaqstannyń ejelgi tarıhyndaǵy sarmat, savromattar máseleleri, orta ǵasyrlardaǵy oǵyzdar men qypshaqtar tarıhynyń máseleleri, Oral qalasynyń tarıhy, Ábilqaıyr hannyń tarıhı róli, Bókeı Ordasynyń tarıhy, batystaǵy ult-azattyq kóterilister tarıhynyń máseleleri, Batys Alashorda tarıhy, keńestik dáýirdegi Batys Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarıhı máseleler qamtylǵan.
II tom «Naryn qumy – tarıhtyń shejiresi...» dep atalynyp, ataýy aıtyp turǵandaı ondaǵy on jeti maqala Bókeı handyǵynyń qurylýy men onyń tarıhyna, sol óńirde bolǵan asa mańyzdy tarıhı oqıǵalarǵa, sol óńirdiń iri tarıhı tulǵalaryna arnalǵan. О́ńirden shyqqan Jáńgir han, Muhammed-Salyq Babajanov, Maqash Bekmuhametov, Isataı Taımanuly, Mahambet О́temisuly, kúı atasy – Qurmanǵazy, Ǵumar Qarash, Baqtygereı Qulmanov, Shamǵon Qajǵalıev, Mánshúk Mámetova, akademık Asan Taımanov, Bazarbaı Jumanııazov, Qazaq Ortalyq Atqarý komıtetiniń alǵashqy tóraǵasy Seıitqalı Meńdeshov týraly bul tomda qyzyqty baıandalady.
III tom «Tarıhı tanym jáne aqıqat» dep atalynsa, IV tomy «Tarıhı tulǵalar: ýaqyt jáne ómir joldary» delingen. 15 maqala men ocherkterden qurastyrylǵan bul tomda Kishi júzdegi Ábilqaıyr hannyń báıbishesi – Bopaı hansha, qaharman qazaq qyzy, ushqysh – Hıýaz Dospanova, Arynǵazy han, Ábilqaıyr han, Syrym batyr, Jahansha Dosmuhameduly, qazaq tiliniń tuńǵysh professory – Qajym Basymuly, jazýshy Hamza Esenjanov, akademık-jazýshy Qajym Jumalıev, aqyn Qadyr Myrzalıev, qoǵam jáne memleket qaıratkeri Mustahım Yqsanov, memleket qaıratkeri Nájimeden Esqalıev, aqyn Juban Moldaǵalıev, Keńes Odaǵynyń halyq ártisi, Keńes Odaǵy memlekettik syılyǵynyń laýreaty Hadısha Bókeeva, ulttyq operanyń jeztańdaı ánshisi Roza Jamanova týraly qyzyqty ári qundy materıaldar jetip artylady. Al tańdamaly shyǵarmalardyń V tomy «Oqý prosesin jáne tárbıe jumysyn jetildirý máseleleri» dep atalynyp, joǵary oqý oryndaryndaǵy ózekti máselelerdi qamtyǵan. Bul kitaptardan árbir oqyrman Batys Qazaqstan aýmaǵy tarıhyna qatysty qyzyqty materıaldardy taba alady. Osyndaı eńbekterine qarap Tuqańa «Batys Qazaqstannyń jylnamashysy» degen ataýdyń tańylýy óte oryndy sııaqty. Egerde osy bes tomdyqtyń ár tomy orta eseppen 20-25 maqala men ocherkten qurastyrylsa, onda tek T.Rysbekovtiń búkil jarııalaǵan maqalalary men tarıhı ocherkteri, batys óńiriniń ensıklopedııasyna arnap jazǵan maqalalary, 20 tomnan asar edi. Mundaıdy bir qolynan qamshysy, ekinshi qolynan qalamy túspegen ǵalym-basshy deýge bolady.
Búginde professor T.Rysbekov 70 pen 80-niń qaq ortasyna kelse de óziniń ustazdyq, ǵylymı jáne qoǵamdyq jumystaryn bir sátke de umytqan emes. Mereıtoı qarsańynda osy joldardy jaza otyra, búkil sanaly ómirin aǵartý isine, ǵylym jolyna, joǵary bilim berý men ǵylymı kadrlar daıarlaý isine arnaǵan tarıhshy ǵalymǵa eńbegińizdiń jemisin kórip, shákirtterińizdiń yqylasyna bólene berińiz degimiz keledi.
Bereket KÁRIBAEV,
UǴA akademıgi,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory