«Qazaqstannyń ishki naryǵy rýblge tolyp qaldy» dep dabyl qaǵyp jatqandar kóp. Menińshe, budan qorqýdyń qajeti shamaly. Naryq ózi rettep, barlyǵyn ornyna qoıady.
Qazaqstan eksporttyq taýarlarynyń basym bóligin Reseıge, Reseı arqyly Belarýske ári qaraı Eýropaǵa jiberedi. Temir jol arqyly tasymaldanatyn eksporttyq taýarymyzdyń 49 paıyzy Reseıge jetkiziledi, 23 paıyzy Reseı terrıtorııasy arqyly Eýropaǵa shyǵarylady. Sonda otandyq ónimniń 72 paıyzy Reseı terrıtorııasy arqyly ótedi eken. О́kinishke qaraı, qazir geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty Reseı terrıtorııasy arqyly Eýropaǵa shyǵý múmkin bolmaı tur.
Qazaqstandaǵy ımporttyń 44 paıyzy Reseıdiń úlesine tıesili. Negizinen biz mashına jasaý salasynyń ónimderin alamyz. Buǵan jeńil avtokólik, aýyr tehnıka, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy, temir jol mashınasy, energetıkalyq mashınalar, munaı salasyndaǵy mashınalar kiredi. Qazir Reseıde avtomobıl óndirý toqtady. Mashına jasaý salasynyń ózge baǵyttarynda da másele kóp. Bıyl kóktemgi dala jumystaryn júrgizýde astyqty óńirler osynyń saldaryn sezindi. О́ıtkeni bizdegi aýyl sharýashylyǵynda paıdalanylatyn tehnıkanyń basym bóligi Reseı, Belarýs ónimderi. Solarǵa qajetti qosalqy bólshekter tabylmaı, sharýalar qınaldy. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵystyń beıbit qana ómir súrip jatqan Qazaqstan ekonomıkasyna tıgizip jatqan keri áserin osydan-aq ańǵarýǵa bolady.
О́kinishke qaraı, mundaı keri áserler kóbeıe bermek. Soǵys uzaqqa sozylǵan saıyn Reseıdiń óz basynda ekonomıkalyq resýrstarǵa degen kúres bastalady. Mysaly, metaldan kólik, vagon, tank, avtomat shyǵarýǵa bolady. Soǵys kezinde áskerı tehnıkalarǵa degen suranys óseri daýsyz. Resýrstyń basym bóligi sol salaǵa bólinedi de, basqa baǵyttarǵa jetpeı qalýy múmkin. Soǵysqa qansha qarjy jumsasań da jetpeıdi. Osynyń bári mashına jasaý salasynyń ónimderin shyǵarýǵa kesirin tıgizýi múmkin.
Reseıden bizdiń elge keletin ımport 44 paıyzdan 37 paıyzǵa tómendedi. Kórsetkish úsh-tórt aıdyń ishinde 7 paıyzǵa kemigen. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, Reseıden alatyn taýarymyz azaıady. Reseıdiń ózi de ımportty toqtatýǵa májbúr. Olardyń ımporty eki ese tómendedi. Buǵan sanksııa áser etýde. Kóp memleket Reseıge ónim bergisi kelmeıdi. Odan keıin Reseıdiń bank júıesi SWIFT-ten tolyq ajyratyldy. Saldarynan rýbl konvertasııalanbaıtyn boldy. Reseıde birikken kásiporyndar kóp edi. Onyń bári jabylǵan soń, dollarǵa degen suranys azaıdy. Mıllıondaǵan reseılik shetelde emin-erkin saıahattaıtyn. Qazir Reseı azamattary shetelge shyǵa almaıdy. Shyqqan kúnniń ózinde ózderiniń kartalaryn paıdalaný múmkin emes. Sondyqtan halyq tarapynan da valıýtaǵa degen suranys azaıyp otyr.
Alaıda Reseı munaı-gazyn, basqa da ónimderin eksporttaý arqyly Reseı ekonomıkasyna keletin valıýta jetkilikti. Dese de, qazir valıýtaǵa degen suranys joq. Tıisinshe, rýbl kúsheıýde. Ekonomıkamyz tyǵyz baılanysty bolǵan soń rýbldiń nyǵaıýy teńgege kóp áser etýde. Reseımen birge Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshemiz. Ortamyzda shekara joq. Alys-beriske, barys-keliske shekteý qoıylmaǵan. Sondyqtan Reseı azamattary Qazaqstanǵa kóptep kelýde. Olar rýblmen kelip, teńge satyp alady. Teńgege osy jerden dollar alýǵa tyrysady. Sol sebepti Qazaqstanda dollarǵa degen suranys ósip jatyr. Reseıden kelip zat alatyndar kóbeıdi. Demek bıznestegi qazaqstandyqtardyń shetelden kóbirek zat tasymaldaýyna qajettilik týyndap jatyr. Onyń barlyǵy dollarǵa degen suranysty kúsheıtedi. Suranys neǵurlym ósetin bolsa, valıýta da qymbattaı beredi.
Rýbl qymbattaǵan soń, Reseıden keletin zattar bizge qymbatqa túsedi. Buryn bir zatty 100 rýblge alatyn edik. Ol kezde 1 rýbl 6 teńgege teń edi. Sonda 100 rýblińiz – 600 teńge. Endi dál osy zat Reseıde áli de sol 100 rýbl turady. Biraq bizdegi baǵam 1 rýbl úshin 9 teńgege teń. Demek 900 teńge. Reseıden ákelinetin zattar Qazaqstannyń ishki naryǵyna kelgende qymbattap shyǵa keledi. Bul baǵamǵa da, ınflıasııanyń kóterilýine de áser etedi.
Ishki naryqta rýbldiń tolyp qalýy asa bir qaýipti dúnıe emes. Ony naryqtyq ekonomıka ózdiginen retteıdi. Biz buryn rýbl alýǵa qoryqpaıtynbyz. Sebebi kóp zatty Reseıden alyp keldik. Sanksııa bastalǵaly beri Qazaqstanǵa Reseıden zat ákelýge shekteýler qoıylýda. Al shyn máninde Reseıden alǵymyz keletin zattar kóp. Mysaly, astyq, qant ákelýge bolar edi. О́kinishke qaraı, bizge qajetti zattardy alyp kelýge shekteý qoıylǵan. Erte me, kesh pe shekara ashylady. Halyq báribir jolyn taýyp, jınalǵan rýbldi jaratady. Qazirdiń ózinde Máskeý bırjasynda Qytaıdyń ıýanyna, bizdiń teńgege degen suranys artýda. Muny tıimdi paıdalanǵan durys.
Jaqsybek QULEKEEV,
ekonomıst