Qant jyry qashan tyıylady?

Jýyqta ǵana bolǵan, áli de jalǵasyp kele jatqan «qant dúrbeleńi» kóp adamǵa oı saldy. Jalpy, Qazaqstanda «qant jyry» burynnan bar. Eki-úsh jylda bir qaıtalanyp qoıatyn ádettegi bas aýrýy desek te, bıylǵy dúrbeleńniń tótenshe sıpaty boldy. Mamandar bul problemany Reseıge salynǵan sanksııamen, Reseıdiń qant eksportyna toqtam salýymen baılanystyrýda. Solaı bolsa, solaı shyǵar. Biraq bizdiń oıymyzsha, túpkilikti sebep bul emes. Sebebi bul «áleýmettik-ekonomıkalyq keseldiń» alǵashqy nyshany kóp jyl buryn qazaqstandyq qant zaýyttarynyń qyzylsha ósiretin jergilikti fermerler ónimin satyp alýdan bas tartyp, álemniń taǵy bir shalǵaıynda jatqan Brazılııa sekildi elderden qant quraǵyn tasymaldaýynan bastaý al­ǵan bolatyn. О́ıtkeni Qazaqstandaǵy qy­zyl­sha egistiginiń kólemi ondaǵan ese qysqaryp, eki-úsh myń gektar deńgeıine deıin tómendegen, kóptegen qyzylsha ósirýshi nápaqalarynan aıyrylǵan edi. Sońǵy jyldary Úkimet halyqtyń janaıqaıymen qyzylsha ósirý isine qaıta mán berip, egistik kólemin edáýir ulǵaıtty desek te, problemanyń sheshim tappaǵany sońǵy oqıǵadan aıqyn kórindi.

Jýyqta Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazir ınflıasııanyń sharyqtap ketýi eń kúrdeli másele bolyp otyr. Baǵanyń ósýine azyq-túlik ınflıasııasy áser etti. Onyń deńgeıi 19,2 paıyzǵa jetti. Jalpy, azyq-túlik birden 80 paıyzǵa qymbattady. Úkimettiń baǵany turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan sharalary tıimsiz bolyp shyqty. Úkimet ınflıasııany eski ádis-tásilmen toqtatqysy keledi. Onyń ózinde bıýdjetten qosymsha qarajat bólip, baǵany jasandy túrde ǵana rettep otyr. Iаǵnı qymbatshylyqtyń sebebimen emes, saldarymen kúres júrip jatyr. Al shyn máninde, kerisinshe bolýy kerek», dep Úkimettiń osy baǵyt­ta­ǵy jumystaryn biraz synǵa aldy. Atyshýly qant máselesine de toqtalyp ótti. Salalyq mınıstrlik osydan biraz buryn ǵana «Qazaqstan 2023 jyly qus eti, shujyq, balyq, irimshik, qant, sút ónimderi jóninen azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qol jetkizedi» dep málimdegenimen, naqty kartınanyń basqasha qalyptasqanyn atap kórsetti.

Buryn iske qosylǵan jeti qant zaýytynyń qazir tórteýi ǵana jumys istep tur. Sonyń ózinde óz qýattarynyń 31 paıyzy deńgeıinde ǵana. Mınıstrlik qyzylsha egistiginiń kólemin 6 ese arttyramyz degenimen onyń kólemi de qysqara túsken. Mine, osyndaı jaǵdaılar saldarynan Qazaqstan qazir qanttyń 90 paıyzyn shetten tasymaldaýǵa májbúr bolýda. Sondyqtan Prezıdent elimizde qant óndirisin damytý jóninde shuǵyl túrde jeke joba jasaýǵa tapsyrma berdi.

Memleket basshysy Úkimettiń ár saladaǵy jumystaryn keńinen qamtyp, kemshilikterin atap kórsetip, synnan tıisti qorytyndy shyǵarýdy talap etken bolatyn. Prezıdent sózi kásipkerlik ortany da dúr silkindirip, qazir Úkimet pen «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy arasynda birlesip jumys isteýge degen nıet kúsheıe tústi. Úkimet pen bıznes arasynda dıalog qurý úshin usynystardy jalpylaý, vedomstvolar ókilderimen talqylaý jáne keıinnen iske asyrý boıynsha barlyq múmkindik qalyptastyryldy. Salalyq jumys toptary ár mınıstrlik janynan qurylǵan, sondaı-aq Palata barlyq negizgi mem­lekettik jáne vedomstvoaralyq komıs­sııalardyń quramyna kirgen. Apta sa­ıyn Premer-Mınıstrdiń orynbasary Erulan Jamaýbaevtyń tóraǵalyǵymen jıyndar ótkiziledi. Jaqynda Premer-Mınıstr deńgeıinde Otandyq kásipkerler keńesi quryldy.

«Atameken» UKP Tóralqa tóraǵasy Raıymbek Batalovtyń aıtýynsha, keńeıtilgen otyrysta Memleket basshysy Úkimet jáne jalpy eldiń aldynda turǵan syn-qaterlerdi naqty bel­gi­lep berdi. «Qazirgi ekonomıkalyq jaǵdaıda eldegi barlyq ınstıtýtqa birigip, Memleket basshysy tapsyrǵan mindetterdi birlesip oryndaýǵa kúsh salý mańyzdy. Biz búkil bıznesti biriktirgen Ulttyq kásipkerler palatasy retinde kásipkerler men naryq qatysýshylaryna Úkimet jáne ákimdiktermen barlyq aýdandyq jáne óńirlik palatalar men alańdar arqyly osy proseske belsendi qatysýǵa usynamyz, shaqyramyz», deıdi R.Batalov.

Palata sarap­shy­la­ry qant sala­sy­­na tal­daý j­úr­­gizip, odan ári da­­my­tý, onyń ishinde ishki naryqty qantpen tolyqtyrý boıynsha ózindik tu­jy­rym qalyptastyrdy. Negizgi ındıkatorlar – salany jer, sý, tuqymmen jáne taǵy basqa resýrstarmen qamtamasyz etý. Mysaly, ishki naryqty 50% jáne odan da kóp óz qant óndirisimen qamtamasyz etý úshin 104 myń gektar sýarmaly jerdi (qazir 12,3 myń gektar) osy ónimge arnap turaqty aýyspaly egiske engizý kerek. Osyǵan uqsas taldaý qus sharýashylyǵy boıynsha júrgizilip, ishki naryqty qus etimen qamtamasyz etý boıynsha naqty usynystar ázirlendi.

Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń negizgi faktory zamanaýı jáne sapaly mashına-traktor parki ekeni belgili. Egistikterde tozǵan aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn qoldaný maý­symdyq jumystardy júrgizý mer­zim­d­eriniń uzarýyna ǵana emes, sonymen qatar eginniń shyǵymyna, janarmaı men qosalqy bólshekterdi satyp alýdyń kóbeıip, artyq shyǵyn jumsalýyna, aqaýlardyń saldarynan tehnıkanyń turyp qalýyna jáne taǵy basqa saldarǵa alyp keledi.

О́kinishke qaraı, qazirgi kezde aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń tozýy 76 paıyzdy qurap otyr. Tehnıka parki barlyǵy 147,7 myń traktor men 38,1 myń kombaındy quraıdy, onyń ishinde paıdalaný merzimi 10 jyldan asatyn 118 myń traktor men 29 myń kombaın bar. «Eger biz naryqty salalyq bıznes-jospar retinde eseptesek jáne ishki naryqty shartty túrde 60 nemese 70% qantpen, qus eti nemese sútpen qamtamasyz etý kórsetkishin qoısaq, onda qarjylaı jáne qarjylaı emes qoldaýdyń barlyq sharasy, qajetti ınfraqurylym, jer, kadr jáne basqa resýrstar osy maqsatqa jetý úshin jumys isteýge tıis», deıdi R.Batalov atalǵan máselege oraı.

Ulttyq kásipkerler palatasy Agro­óner­kásip kesheni komıtetiniń tóra­ǵasy Jıgýlı Daırabaev qazirgi kezde azyq-túlik qaýipsizdigi – birinshi mindet ekenin aıtty. «Azyq-túlik ónimderine baǵa ósip jatyr, agrarlyq elderde astyq ónimdiligi tómendep barady. Qaryz qarajat, sýarmaly sý, tyńaıtqyshtardyń jetkiliksizdigi jáne basqa da kóptegen faktor sala damýyna kedergi bolyp tur. Salanyń tıimdi damýyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy parkiniń aǵymdaǵy jaı-kúıi tejep otyr, parktiń tozýy 80 %-dy qu­raı­dy. Sondyqtan agroónerkásip ke­sheni naryǵyna qatysýshylardy Pre­zı­­dent qoıǵan mindetterdi aqyldasa sheshý úshin birigýge shaqyramyn», deıdi J.Daırabaev.

Ol sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyna salynatyn ýtıl alymǵa qatysty óz pikirin de bildirdi. «Prezıdent О́KM operatorynyń qarajaty esebinen otandyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý maqsatynda jeńildetilgen nesıe berý mehanızmin engizýdi tapsyrdy. Biraq bul shara jetkiliksiz bolýy múmkin. О́ıtkeni búginde fermerler ónimdiligi joǵary aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alǵan kezde onyń qunyna qosymsha 7 mln teńgege deıin ýtıl alymyn tóleıdi, buǵan qosa 12 % mólsherinde QQS tóleıdi. Osynyń barlyǵy aýyl sharýashylyq tehnıkalaryn múlde qoljetimsiz etedi. Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyna ýtıl alymyn joıý tehnıkalyq parkti jańartý máselesin sheshýge kómekteser edi», deıdi kásipker.

Qazaqstan qarjygerler qaýym­das­­tyǵy keńesiniń tóraıymy Elena Bahmýtovanyń da Memleket basshysy aıt­qan naryqtyq quraldardy engizý jáne qoldanystaǵy prosester men me­hanızm­derin jańartý máselelerine qa­tysty usynystary joq emes. Qarjy­ger­diń aıtýynsha, banktik nesıeleý – bıznesti qarjylandyrý múmkindiginiń bir ǵana túri. Naryq tolyq jumys isteýi úshin jáne aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerine qoljetimdi bolýy úshin mańyzdy makroekonomıkalyq máselelerdi sheshý qajet. «Bizde elimizdiń jalpy ishki óniminiń 37 %-y «Samuryq-Qazyna» qory aktıvterinen quralady. О́tken jylǵy shoǵyrlandyrylǵan esep­tilik derekteri boıynsha, onyń qaryz alý kólemi – negizinen eýrooblıgasııalar shyǵarý arqyly 7,7 trln teńgeni qurady. Bul – korporatıvtik qaryz alýshylarǵa berilgen barlyq nesıe portfeliniń 97 %-y. Demek bul is jú­zinde balamaly ekonomıka. Osy tar­tylǵan resýrstardyń 80 %-dan astamyn «Samuryq-Qazyna» turaqty valıýtada jáne shetelden tartty. Bul rette olar zeınetaqy aktıvterine qol jetkize aldy, shamamen 1,7 trln zeınetaqy aktıvteri esebinen ornalastyryldy. Al basqa korporatıvtik qaryz alýshylarda mundaı múmkindikteri bar ma? Joq. Eger siz salystyratyn bolsańyz, onda zeınetaqy aktıvteri esebinen korporatıvtik sektor oblıgasııalarynyń úlesi «Samuryq-Qazynanyń» úlesine qaraǵanda 100 ese az bolǵanyna kóz jetkizesiz. Bizde qatarlas kvazımemlekettik júıe bar, ol kezde damý ınstıtýttary tikeleı bıýdjet aqshasy esebinen nesıe alady, al «Samuryq-Qazyna» is júzinde otandyq bank júıesine yqpaldastyrylmaǵan. El ekonomıkasyndaǵy olqylyqtar mine, osyndaı jaǵdaılardan týyndaıdy», deıdi E.Bahmýtova.

Qazaqstan qarjygerler qaýym­das­ty­ǵy keńesiniń tóraıymy bıznes tarapynan tıimdi naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrý kezinde qaryz alýshylar búkil álemdegi sııaqty standarttyń jol beriletin eń tómengi deńgeıine sáıkes kelýge tıis ekenin atap ótti. Ashyqtyq bolýy kerek. Áıtpese, korporatıvtik portfeldiń bir bóligi esepten shyǵarylǵan kez qaıtalanýy múmkin. «Sondyqtan usynys retinde bıznes pen nesıe berýshi uıymdar arasynda túsinistik bolǵanyn qalar edik. «Atameken» UKP alańy – bizge osyndaı múmkindikter beretin oryn. Biz makroekonomıkalyq tásilder tarapynan áreket etýge jáne bazalyq tásil – ınflıasııany tómendetýge shaqyramyz. Bizge qatar qarjy júıesin quratyn eko­no­mıkadaǵy memlekettik sektordy azaıtý kerek, bizge jeke naryqpen báse­ke­lespeıtin, kerisinshe sınergııany qu­ratyn «Báıterek» qurylymyndaǵy damý ınstıtýttarymen tıimdi ózara is-qımyl ornatý qajet. Biz naryq qaǵıdattary negizinde kapıtal naryǵyn qaıta iske qo­sýymyz kerek jáne negizgi túrtki zeı­net­a­qy aktıvteri bolýy múmkin. Ony saq­tyqpen, birtindep jáne abaılap naryq­qa shyǵaryp, ekonomıkany damytý úshin paıdalaný kerek», deıdi qarjy sarapshysy.

Sonymen qatar «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń ókilderi azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý jáne damytý úshin bızneske memlekettik saıasattyń turaqty bolýy, atap aıtqanda agrobızneske 5-7 jyl ishinde memlekettik qoldaý sharalaryn ózgermeıtini týraly memlekettiń kepildik berýi qajet ekenin aıtady.

Árıne, kásipkerlerdiń mundaı usy­nys­tary orynsyz emes. Bir jaqsysy, qazir máselelerdiń talqylanýynda demo­kra­tııalyq sıpattardyń beleń alǵany seziledi. Burynǵydaı eshkim «jaýyrdy jaba toqyp otyrǵan joq». Soǵan qarap el halqyn talaı jyldan beri anda-sanda bir dúrbeleńge salyp otyratyn qant máselesi osy joly naqty sheshimin tabar degen úmittemiz.