Úshjaqty sammıt: Kezdesýde talqylanǵan másele kóp

Aıta keterligi, bul – Re­seı prezıdenti Vladımır Pý­tınniń Ýkraınadaǵy soǵys bas­talǵaly TMD aýmaǵynan tys jerge jasaǵan alǵashqy sapa­ry. Kreml basshysy Iran prezıdenti Ibragım Raı­sı jáne Túrkııa prezıdenti Re­jep Taıyp Erdoǵanmen kezde­sýge qatysyp, basshylardyń árqaı­sysymen ekijaqty kelis­sóz­der júrgizdi. Ol sondaı-aq Irannyń rýhanı jetekshisi Aıatolla Hameneımen besinshi ret jolyqty.

A.Hameneı Reseıdiń Ýk­raı­nada júrgizip jatqan «ás­kerı operasııasyn» qoldaı­tynyn jetkizdi. Sondaı-aq qaq­tyǵystyń bastalýyna batys álemin kinálady. «Eger bastamashylyqty qol­ǵa al­maǵanda, qarsy tarap so­ǵys­ty ózi bastaıtyn edi», dedi A.Ha­meneı.

Sondaı-aq úsh jaqty kez­desý qorytyndysy boıynsha bir­lesken málimdeme jasal­dy. «Qabyldanǵan birlesken má­lim­deme Reseı, Iran jáne Túr­kııanyń úshjaqty yn­tymaq­tasty tereńdetýge be­ıildi eke­nin kórsetedi. Son­daı-aq Sırııa arab respýb­lı­ka­­syndaǵy ahýaldy turaqty já­ne ómirsheń qalypqa kelti­rýge múddeli ekenin kórse­tedi», dedi V.Pýtın.

Budan keıin ekijaqty kelis­sózder ótti. Túrkııa prezı­denti Rejep Taıyp Er­doǵan Ýkraına astyǵyn tasy­mal­­daýǵa qoldaý kórset­keni úshin Kreml basshy­syna alǵysyn jetkizdi. V.Pý­tın de áriptesine rıza­shy­lyǵyn aıtty. «Ara aǵaıyn­dy­ǵy­ńyz­­dyń arqasynda birqatar máselede alǵa jyljydyq. Bú­kil túıtkil tarqady deı al­­maı­myz, biraq istiń ońǵa bas­qany ras», dedi Kreml bas­shysy.

Jalpy, kezdesýden aq­parat taratqan Batys basy­lymdary da, reseılik bu­qaralyq aqparat quraldary da kelissózderdiń jyly ót­kenin habarlady. Degenmen mundaı yntymaqtastyqtyń keleshegi jarqyn bolatynyna kúmánmen qaraǵandar da bar.

Sarapshylar R.Erdoǵan Irandaǵy sammıtke qatys­qanymen, bir saýsaǵy búgýli kúıde barǵanyn alǵa tartady. Máselen, Túrkııa prezıdenti kelissózder júrgizip jat­qanda CNN arnasyna Halýk Baı­raktar suhbat berdi. Áńgime barysynda ol Ýkraınany qoldaıtynyn málimdedi.

«Biz Reseıge (dron) jet­kizgen ne onymen qamtamasyz etkenimiz joq jáne eshqashan muny jasamaımyz da. Biz Ýk­raınany qoldaımyz, onyń ege­mendigin qoldaımyz. Onyń táýelsizdik úshin kúre­sin de qol­daımyz», dedi H.Baı­rak­tar.

Halýk myrza – keıingi kez­de aty álemge áıgili bol­ǵan, ýkraınder arnap án shy­ǵar­ǵan «Baıraktar» dronyn ón­diretin Baykar Makina kom­pa­nııasynyń bas dırektory. Onyń ústine, Halýktyń inisi Sel­jýk Baıraktar Túrkııa pre­zıdenti Rejep Erdoǵannyń qyzyn alǵan.

The Guardian gazeti mu­nyń bári R.Erdoǵannyń Ýkraı­nadaǵy ahýaldy sheshýge um­ty­latynyn kórsetedi dep esepteıdi. Bul túsinikti de. Ana­dolydaǵy aǵaıyn úshin Reseı­den keletin týrısterdiń tyıylmaǵany kerek. О́ıtkeni Qara teńiz ben Jerorta teńi­zinde demalýǵa qumar reseı­likter óte kóp. Odan qala berdi, eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystyń da tamyry tereńde jatyr.

Ýkraınaǵa basyp kirgen­nen keıin búkil Batys álemi Re­seıge qarsy sanksııa ja­rııalaǵany málim. Biraq NATO múshesi bola tura Túrkııa mundaı qadamǵa barǵan joq. Muny R.Erdoǵannyń ózi túsin­dirip berdi.

«Tabıǵı gaz máselesin alyp qarasaq, qazirgi tańda biz tutynatyn osy otynnyń jartysyna jýyǵyn Reseıden alamyz. Budan bólek, Reseı­men birelsip Akkýıý atom elektr stansasyn salyp ja­tyrmyz. Muny joqqa shy­ǵara almaımyz... Birinshiden, qys­ta halqymdy jaýratyp otyra almaımyn. Ekinshiden, ındýs­trııa­myzdy bir demde qaıta jasaqtap shyǵa almaımyz», degen edi R.Erdoǵan.  

Sóıte tura, Túrkııa Ýkraı­naǵa qoldaý kórsetýin toq­tatqan joq. Joǵaryda atap ótken «Baıraktar» dronynan bólek qaqtyǵystan zardap shekken aımaqqa tonnalap gý­manıtarlyq kómek jet­kizdi. Sarapshylar muny Er­do­ǵan­nyń máseleni beıbit jol­men sheshýge umtylýymen baılanystyrady.

«Reseı Túrkııamen qarym-qatynas jasamaı qoıýǵa shamasy kelmeıdi. Olar Túr­kııamen NATO odaqtasy re­tinde qarym-qatynas orna­týdy kózdeıdi. Tipti kúni er­teń Pýtın men Erdoǵan qyz­metinen ketse de, mundaı saıası baǵyt ózgermeıdi. Biraq olardyń máselelerdi tıimdi ári ózara sheshýi Pýtın men Erdoǵan arasyndaǵy qarym-qatynasqa tikeleı qatysty», deıdi Vena qarýsyzdaný jáne taratpaý ortalyǵynyń sarapshysy Hanna Notte.

The Guardian gazeti Erdo­ǵannyń syrtqy saıasattaǵy kóz­qarasy Túrkııanyń óz múd­desin birinshi orynǵa qoıyp, táýelsiz áreket eteti­nin kór­setetinin aıtady. Son­daı-aq keler jyly ótetin saı­laýda eldegi elektorat­tardyń qoldaýy mańyzdy bol­ǵan­dyqtan, osylaısha «eki jep bıge shyǵýdy» kózdeıtinimen baılanystyrady.

Jalpy, Túrkııa men Reseı bir-birine muqtaj ekenin 2015 jylǵy oqıǵa da kórsetken-tuǵyn. Esterińizde bolsa, Anadoly áskeri Sırııada Reseı­diń Sý-24 ushaǵyn atyp tú­sirgen-di. Sol kezde eki eldiń arasyna qara mysyq júgirip ótkendeı kórindi. Biraq Qa­zaqstannyń araǵaıyndyǵy arqasynda Reseı men Túrkııa qaıta tatýlasqany belgili.

Euronews arnasy túrli oqıǵalarǵa qaramastan, Reseı men Túrkııa keı máselede múddesi ortaq ekenin jazady. Ýkraınaǵa dron satýdan bólek, Ázerbaıjandaǵy «Qarabaq soǵysy» kezinde, Lıvııa men Sırııadaǵy soǵysta Anadoly men Kreml qaqtyǵysqan eki tarapty bólek qoldady. Sóıte tura R.Erdoǵan halyqtyń múd­desi úshin Reseımen baı­lanysyn úzýge asyqpaıdy dep esepteıdi.

О́tken aptada BUU, Reseı, Ýkraına jáne Túrkııa soǵys bastalǵannan keıin porttarda qalyp qoıǵan 22 mıllıon tonna astyq pen basqa da aýyl­sha­rýashylyq ónimderin eksport­taýdy qamtamasyz etý týraly kelisimge keldi. Eu­ro­news Irandaǵy kezdesý sátti ótken soń, azyq-túlik daǵ­da­rysyna tóngen qaýip jeńil­deýi múmkin dep ha­barlaıdy.

«Ýkraınadaǵy qaq­tyǵystan keıin daǵdarys­tyń bári bir demde bastaldy. Eger Erdoǵan osy sátte ahýal­dy retteýge tyryspasa, tańǵa­larlyq bolar edi», deıdi Va­shıngtondaǵy Century Foun­dation saraptamalyq orta­ly­ǵynyń qyzmetkeri Aron Lýnd.

BBC agenttigi úshjaqty kez­desýde Sırııadaǵy ahýal qoz­ǵalǵanyn, biraq bul máse­lede Túrkııanyń ustanymy ózge­she ekenin jazady. Al The Guardian gazeti Túrkııa Ýk­raı­naǵa shabýyldy paıda­lanyp, Túrkııa-Sırııa shekara­synyń ońtústiginde 30 sha­qyrym jer­de býfer­lik aımaq orna­týdy kózdeı­tinin alǵa tar­tady.

Mundaı aımaq Túrkııany AQSh qoldaıtyn YPG ja­saqtary basqaratyn sırııalyq kúrdterdiń shabýyldarynan qorǵaýǵa tıis. Sondaı-aq Túrkııadaǵy mıllıonǵa jýyq sırııalyq bosqynnyń óz er­kimen oralýyna jaǵdaı ja­saýǵa tıis. «Eger bosqyn máse­lesin sheshse, Erdoǵan keler jyly qaıta saılaný múmkindigin ıelenedi», deıdi The Guardian.

Biraq Iran mundaı qa­dam­ǵa qarsy. A.Hameneı Túr­kııanyń jańa shabýylyna qarsylyǵyn bildirip, bul qadam Sırııa, Túrkııa jáne aımaqqa zııanyn tıgizetinine ekpin berip otyr.

CNN arnasynyń paıym­daý­ynsha, Iran men Reseı dostyǵy da jeke múddeni kózdeıdi. О́ıtkeni keı salada eki el de bir-birine básekeles. Mysaly, Iran da, Reseı de – iri kólemde munaı óndiretin memleket. Iran buǵan deıin kóptegen ekonomıkalyq sank­sııanyń astynda qalǵan. So­nyń saldarynan eldegi mu­naıdy álemdik naryqqa shy­ǵarýǵa múmkindigi joq. Biraq keıingi birneshe jylda Iran ıadrolyq qarý týraly keli­simdi qaıta qarap, «qara altyn» sektoryna salynǵan sank­sııany aldyrtyp tastaýdy kózdeıdi.

Onyń ústine, Batys elderi Reseı munaı-gazyn satyp alýdan bas tartýǵa kiristi. Mundaı jaǵdaıda Eýropalyq odaq satyp alatyn «qara altyn­nyń» ornyn toltyrý qajet ekeni túsinikti. Endeshe, Iran­ǵa salynǵan sanksııany jeńil­detýge Tegeran ǵana emes, Eý­ropalyq odaq ta múd­deli ekenin ańǵarý qıyn emes.

Ekijaqty kelissózder bo­ıynsha Irannyń ulttyq munaı kompanııasy men Reseıdiń «Gazprom» kompanııasy qu­ny 40 mıllıard dollardy qu­raıtyn kelisimge qol qoıdy. Biraq Kreml bul mindetti oryndaýǵa asyqpaýy yqtımal. Vashıngtondaǵy Crisis Group taldaý ortalyǵynyń Iran jo­basy dırektory Alı Vaez Re­seı tarapy artyq ýáde berip, oryndamaıtynyn alǵa tartady.

Mundaı pikirge negiz bar. «Gazprom» buǵan deıin 2016 jyly Irannyń ulttyq munaı kompanııasymen gaz kelisimine qol qoıǵan bolatyn. Ol kez­de Iran áli ekinshi rettik sanksııalarǵa ushyramaǵan edi. Biraq soǵan qaramastan mun­daı kelisim nátıjesin ber­gen joq.

Aıtpaqshy, úshjaqty sam­mıt aldynda Reseı Irannan áskerı drondar satyp alýy múm­kin ekeni aıtylǵan. Biraq resmı Tegeran muny joqqa shyǵardy. Iran Syrt­qy ister mınıstri Hoseın-Amır Abdollahıan ıtalııa­lyq La Repubblica gazetine ber­gen suhbatynda Ýkraına­daǵy jaǵdaıdy odan ári shıe­le­nistirýi múmkin kez kelgen áreketke barmaıtynyn, sonyń ishinde áskerı tehnıkany jetkizbeıtinin málimdegen-di.

Qoryta aıtqanda, sarap­shylar Iran men Reseı ózara yntymaqtasýǵa keliskenimen, munyń is-júzinde oryndala qoıatynyna senbeıdi. Bul qadam negizinen AQSh-tyń Taıaý Shyǵystaǵy yqpalyn arttyrýǵa qarsy jasalǵan jaýap ispetti dep esepteıdi.