Prezıdent Ákimshiliginiń О́tinishterdi qaraýdy baqylaý bóliminiń qurylýy, sondaı-aq osy baǵytqa jetekshilik etetin Prezıdent kómekshisi ınstıtýtynyń paıda bolýy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn is júzinde júzege asyrýǵa baılanysty qoǵamnyń suranysyna tıimdi jaýap bolǵany anyq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bul sheshimi azamattardyń ótinishterimen jumys isteýdiń erekshe mártebesi men mańyzdylyǵyn kórsetip otyr. Búgin, ıaǵnı 22 shildede atalǵan bólimniń qurylǵanyna 3 jyl boldy. Sondyqtan osy kezeńdegi jumystyń negizgi nátıjelerin qorytyndylaýǵa bolady.
Qoǵam men memleket arasyndaǵy senim
Eń aldymen, bólimniń qurylýy memlekettik organdar tarapynan ótinish berýshilermen ózara is-qımyl jasaý kezindegi oryndaýshylyq tártipti kúsheıtýdiń tıimdi quralyna aınaldy. О́tken úsh jylda bólim arqyly 120 myńnan astam ótinish nemese aı saıyn orta eseppen 3-5 myń ótinish qaraldy. Elimizdiń barlyq óńirinen 9 myńǵa jýyq ótinish berýshi jeke qabyldaýda boldy.
Bul málimetter azamattardyń Prezıdent Ákimshiligi men Memleket basshysyna degen nyq seniminiń kórinisi.
Adamdar Prezıdent Ákimshiligine resmı suraýlar men usynystarmen ǵana emes, sonymen birge ishki máselelermen de júginedi, óz tájirıbeleri men alańdaýshylyqtarymen bólisedi. Azamattardyń osyndaı belsendi jáne senimdi ustanymyn – máselelerdi syndarly jolmen sheshýdegi memleketpen ózara is-qımyl jasaýǵa degen oń kózqarasy retinde qabyldaý mańyzdy.
Úsh jyl boıy bólimniń tikeleı úılestirýimen jalpy standarttarǵa sáıkes, ótinishterdi qabyldaýǵa jáne qaraýǵa, qatań baqylaýǵa jáne azamattardy jeke qabyldaýǵa múmkindik beretin memlekettik organdardyń biryńǵaı ınstıtýsıonaldyq ortasy quryldy.
Júıeli jumys arqyly azamattardyń ótinishterin qaraý prosesiniń biryńǵaı júıesine 25 myńnan astam memlekettik organdar men uıymdardyń 180 myńnan astam qyzmetkeri jumyldyryldy.
О́tinishterdi qaraýdyń quqyqtyq negizi
Búginde barlyq memlekettik organdar men ótinish berýshiler úshin ótinishterdi qaraýdyń quqyqtyq negizin týra bir jyl buryn – 2021 jylǵy 1 shildede kúshine engen Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks (ÁRPK) aıqyndaıdy.
Kodeks úzdik álemdik tájirıbelerge sáıkes ázirlendi, sondaı-aq «Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý tártibi týraly» 2007 jylǵy zańǵa negizdelgen memleket pen ótinish berýshilerdiń qarym-qatynastaryn jańǵyrtty.
Buryn qoldanylǵan Zańnan aıyrmashylyǵy, Kodekste ótinishtermen jumys isteýdiń ár qadamy, olardy baǵyttaý merziminen bastap sot isin júrgizýge deıin retteledi. Mundaı naqtylaý ótinishterdi qaraýdyń árbir kezeńiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge jáne ótinish berýshilerdiń múddelerin memlekettik organdar tarapynan yqtımal teris paıdalanýlardan qorǵaýǵa múmkindik beredi.
ÁRPK normalaryn is júzinde qoldanýdyń alǵashqy jyly azamattardyń ınnovasııalardy tez ıgergenin jáne olardyń zańdy múddelerin qorǵaý úshin qarastyrylǵan barlyq prosedýrany sátti qoldanatyndyǵyn kórsetti.
Oryndaýshy memlekettik organǵa jiberilgen qateni óz deńgeıinde túzetýge múmkindik beretin jáne ótinish berýshi qaıtadan kelispegen jaǵdaıda ǵana shaǵym joǵary turǵan memlekettik organǵa joldanatyn, alynǵan jaýaptarǵa shaǵymdaný rásimi neǵurlym suranysqa ıe boldy.
Erekshe jaǵdaılarda azamattar sot organdaryna shaǵym berý múmkindigin paıdalanady, olar ótinish berýshi talaptarynyń ádildigi rastalǵan jaǵdaıda, memlekettik organǵa naqty aıyppuldar salǵanǵa deıin tıisti sheshim qabyldaıdy.
Osy jyldyń II toqsanynda respýblıka sottaryna 7 598 ákimshilik aryz tústi. Memlekettik organdarǵa qatysty berilgen qanaǵattandyrylǵan aryzdar 63%-dy quraıdy. Bul sandardyń artynda aqshalaı aıyppuldar tur. Iаǵnı ótinish berýshilerdiń kópshiligi ózderiniń durystyǵyn dáleldeı aldy.
Kodekste kózdelgen memlekettik organdardyń is-áreketteri men áreketsizdigi úshin jaýapkershilikti kúsheıtýdiń áseri uzaq kúttirmedi. Áýre-sarsańnyń, formalızmniń, ótinishterdi qaraý merzimderin buzýdyń kórinisteri memlekettik organdardyń jumysynda sırek kezdesetin jaǵdaıǵa aınalyp keledi.
Jańa jaǵdaıda baqylaý qurylymy retinde bólimniń mindeti ekonomıkanyń, áleýmettik saıasattyń, qoǵamdyq ómirdiń jáne basqa da jekelegen salalardaǵy problemalyq aımaqtardy anyqtaý maqsatynda shaǵymdardy jeke qaraýdan aınalym aǵyndaryn júıeli taldaý jaǵyna aýysady. Bul taldaý júıelik problemalardy anyqtaýǵa jáne qabyldanǵan sharalardy túzetýge múmkindik beredi.
Kemshilikti ýaqtyly anyqtaýǵa kómektesedi
Jumys istegen úsh jyl ishinde bólim Prezıdent Ákimshiligine, el aýqymynda jáne jeke óńirler men memlekettik organdarǵa kelip túsetin ótinishterge turaqty negizde taldaý júrgizip keledi.
О́tinishterde kóteriletin ózekti máselelerdiń sıpaty jyl saıyn ózgerip otyrady. Úzdik úshtikte árqashan áleýmettik qoldaý, turǵyn úımen qamtamasyz etý, jer máselesi qalady. Alaıda ótinish berýshilerdiń jekelegen máselege nazar aýdarýynyń artýy is júzinde belgili bir salalarda olqylyqtardyń bolýyn boljaıdy.
Ony sońǵy úsh jylda baıqalǵan áleýmettik salasyndaǵy trendteri aıqyn kórsetedi. Azamattardyń ótinishteri qoǵamnyń kóńil-kúıiniń ózindik «barometri», bul olardyń belgili bir ýaqytta ne mazalaıtynyn kórsetedi. Osylaısha, 2019 jyly ótinish berýshiler nesıelerdi óteý máseleleri boıynsha barynsha belsendilik tanytty. Atalǵan máseleler tobynyń úlesi áleýmettik blokqa qatysty jáne Prezıdent Ákimshiligine kelip túsken ótinishterdiń 37%-yn qurady.
2020 jyly AÁK, 42500 tólem, sondaı-aq densaýlyq saqtaý máseleleri úlesi aıtarlyqtaı ósti, olar áleýmettik bloktyń barlyq ótinishiniń jalpy sanynyń úshten birin qurady. Bul jerde, árıne, pandemııa jáne onymen baılanysty áleýmettik sharalar mańyzdy ról atqardy.
2021 jyly eńbek qatynastary jáne múgedekter men halyqtyń áleýmettik osal toptaryn qorǵaý máseleleri ózektendirilip, árbir besinshi ótinishti qurady. Bul pandemııa jaǵdaıynda ekonomıkanyń ósý qarqynynyń tómendeýiniń qısyndy saldary boldy.
Bıyl áleýmettik blok máselelerine jer qatynastary qosyldy. Bul osy salany sapaly reformalaý qajettiliginiń artýyna baılanysty týyndap otyr.
Osyndaı ekspress-taldaý aıasynda jekelegen kezeńderde memlekettik organdardyń, ásirese halyqty qabyldanǵan sharalar týraly tıimdi aqparattandyrý bóliginde týyndaǵan kemshilikter týraly naqty aıtýǵa bolady. Mysaly, adamdar qaryzdardy esepten shyǵarý erejeleri men sharttaryn naqty túsiniktiń bolmaýyna baılanysty Prezıdent Ákimshiligine nesıelerdi esepten shyǵarý týraly ótinishter jazdy. Bul ýákiletti organ jumysynyń naqty jetispeýshiligi boldy jáne halyq tarapynan ádil synǵa ushyrady.
О́tinish berýshiler kórsetken máselelerdiń birtindep sheshilip, ótkir máseleler sanatynan shyǵýy halyqpen baılanystyń oń nátıjesi deýge bolady. Demek memlekettik organdar azamattardyń suranystaryn «estip» jáne sapaly «jaýap bere» aldy. Aıta ketý kerek, bul jumysty naqty ótinish berýshilerdiń birlikteri emes, azamattardyń búkil áleýmettik toptary sezindi.
Bir ótinish berýshiniń taǵdyrynda myńdaǵan qazaqstandyqtardyń uqsas problemalary turýy múmkin. Bizdiń azamattarymyzdyń passıonarlyq kóńil kúıi Prezıdent Ákimshiligine kelip túsetin ıdeıalar men bastamalardyń turaqty aǵymynda kórinis tabady.
Mysaly, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qaıta qurylǵanǵa deıin bólimge aýyl sharýashylyǵynyń salalyq problemalaryn sheshý jónindegi sharalardyń biri retinde ǵylymǵa jetekshilik etetin jeke mınıstrlik qurýdy usynǵan bir ǵalymnyń ótinishi kelip tústi.
Osylaısha, el aýqymyndaǵy ótinish berýshilerdiń jáne jekelegen memlekettik organdardyń belsendiligi jónindegi derekter massıvin taldaý halyqtyń áleýmettik kóńil kúıin obektıvti monıtorıngteýdiń biregeı quraly bolyp tabylady.
Bul jumystaǵy jańa perspektıvalar «e-О́tinish» aqparattyq júıesiniń múmkindikterin ashady.
Bólimniń úshjyldyǵy qarsańynda, qanatqaqty paıdalanýdan aqparattyq júıeniń ónerkásiptik paıdalanýǵa qosylýynyń sımvoldyq máni bar.
Klıentke baǵdarlanǵan tásil
Búgingi tańda «e-О́tinish» júıesinde 650 myń ótinish berýshiden 1,5 mln-nan astam ótinish tirkeldi.
Aqparattyq júıe arqyly memlekettik organdar ne týraly jazylǵanyn taldap qana qoımaı, sonymen qatar ótinish berýshilerdiń áleýmettik portreti qandaı ekenin túsinýge múmkindik aldy.
Máselen, sońǵy derekter boıynsha 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda el boıynsha máselelerdiń alǵashqy úshtigine qurylys, kólik jáne TKSh salasynda – 20%, aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary salasynda – 17%, sondaı-aq qarjy jáne ekonomıkalyq qyzmet salasynda – 14% ótinishter kiredi.
Kóterilgen suraqtardyń alǵashqy úshtigin 31-40 jas aralyǵyndaǵy ótinish berýshiler qoıady – 23,6%, 41-50 jas – 19%, 51-60 jas –14,8%.
О́tinishterdiń 92%-yn jumysqa ornalasqan halyq usynady. Jumyssyzdardyń úlesi 8%-dy quraıdy. 32%-y JShS nemese JK bar, 11,4% – kópbalaly otbasylardyń ókilderi, 5,7% – múgedekter, 1,9% – AÁK alýshylar.
Bul memleket aldynda óz problemalaryn kóteretin naqty áleýmettik toptarǵa nazar aýdara otyryp, kóterilip otyrǵan máseleniń aýqymyn sandyq qana emes, sapalyq kórsetkishtermen de salystyrýǵa múmkindik beredi. Bul memlekettik organdarǵa «órt sóndirý» modelinen táýekelderdi basqarý boıynsha aldyn alý jumysyna kóshýge múmkindik beredi.
Osylaısha, ótinishter massıvin taldaý memlekettik saıasatty iske asyrýdyń adamortalyq tásilderine baǵdarlaı otyryp, bizdiń azamattarymyzdyń qajettilikteriniń basymdyǵyn aıqyndaıdy.
«E-О́tinish» – halyqtyq brend
«E-О́tinish» aqparattyq júıesiniń biregeı múmkindikterin atap óte otyryp, ony engizýdiń basty nátıjesi qoǵam men memlekettiń ózara is-qımylynda kedergisiz orta qurý boldy dep senimdi túrde aıta alamyz.
Kún saıyn júıeni myńdaǵan ótinish berýshiler paıdalanady, osylaısha óz jumysynyń bir jyly ishinde «e-О́tinish» naǵyz «Halyq únine qulaq asatyn memleket» brendine aınaldy.
Búgin kez kelgen memlekettik organǵa Internet jelisine shyǵýǵa múmkindigi bar smartfonnan ótinish berýge bolady.
Buǵan júıege qosylǵan 2 myńnan astam aýyl ákimdigin qosýǵa bolady, olar arqyly ótinish berýshilerge óz ótinishterin aýylda mobıldi ınternet bolmasa da elektrondy túrde jiberýge múmkindik beredi. Adamdar bul múmkindikti oń baǵalady.
Sonymen qatar júıeni bıznes ókilderi, memlekettik qyzmetterdi alýshylar memlekettik organdarǵa júginý úshin neǵurlym qolaıly resýrs retinde paıdalanatyn faktiler atap ótilýde, óıtkeni olarǵa ýaqtyly jáne sapaly jaýap berýge kepildik berilgen. Jeke anyqtamalardy alý úshin azamattardyń memlekettik organdarǵa suranystarynyń keıbir túrlerin «halyqtyq sıfrlandyrý» qubylysy týraly aıtýǵa bolady. Iаǵnı adamdar is júzinde qandaı qyzmetterdi elektrondy túrde alǵysy keletinin ózderi anyqtaıdy. Bul rette memlekettik organdardyń mindeti azamattardyń qajettilikterin iske asyrýdyń praktıkalyq nusqalaryn izdestirý bolyp tabylady.
Aldaǵy jumys perspektıvalary
Eger bastapqyda «e-О́tinish» fýnksıonaly qatań túrde ÁRPK normalaryna sáıkes baǵdarlansa, búginde Memleket basshysynyń bıýrokratııasyzdandyrý týraly Jarlyǵy sheńberinde, ázirleýshilerge quqyq qorǵaý organdarynyń, bank salasynyń jáne t.b. máselelerin qosa alǵanda, ótinishterdiń barlyq túrin qabyldaýdyń biryńǵaı terezesi retinde E-Otinish júıesin ınstıtýttandyrý mindeti qoıyldy.
Memleket basshysynyń jeke tapsyrmasy aıasynda osy jyly ótinish berýshilermen birlesip jumys isteý úshin, HQKO men «Ashyq» ákimdikterdiń front-ofısterin biryńǵaı standarttar boıynsha qaıta formattaý bastaldy.
Halyqpen jedel ózara is-qımyldyń osyndaı ámbebap ortalyqtaryn qanatqaqty aprobasııalaý Pavlodar, Qostanaı jáne Túrkistan oblystarynda iske qosyldy.
Halyq barlyq qyzyqtyratyn memlekettik qyzmetterdi, konsýltasııalardy alyp, shaǵymdardy bir jerge jibere alady dep kútilýde.
Osy jyldyń sońyna deıin jobany el aýqymynda masshtabtaýdyń tujyrymdamalyq tásilderi ázirlenetin bolady.
Jalpy, qazirdiń ózinde júrgizilgen jumys pen damýdyń perspektıvalyq josparlardyń basty maqsaty – azamattardyń memlekettik organdarǵa degen senimin nyǵaıtýdy kózdeıdi.
Sońǵy úsh jylda qol jetkizilgen nátıjelerdi baǵalaı otyryp, biz árbir ótinish berýshiniń memlekettik bıliktiń kez kelgen deńgeıinde tyńdalýǵa quqyǵy bar ekenin árdaıym atap kórsetemiz.
О́tinishterdi qaraýdy baqylaý bólimi memlekettik organdardyń qoljetimdiligin jáne olardyń jumysynyń tıimdiligin arttyrý úshin jaǵdaı jasaı otyryp, osy qaǵıdanyń kepili bolyp sanalady.
Eger ótinish berýshi óziniń ótinishine teris jaýap alsa da, memlekettik organnyń mindeti – oǵan bas tartýdyń sebebin jáne mundaı sheshimniń qısynyn túsindirý, bolashaqta qatelikterdi qaıtalamaý úshin azamattardy zańnama talaptaryna sáıkes áreket etýge úıretý.
Biz adal jumys árqashan senim qalyptasatyn qurmetke ákeletinin basa aıtamyz.
Bul memleket pen azamattyń seriktestik qatynastarynyń shynaıy kórinisi.
Ernar BASPAEV,
Prezıdenttiń kómekshisi – Prezıdent Ákimshiliginiń О́tinishterdi qaraýdy baqylaý bóliminiń meńgerýshisi