Byltyr mektep jasyndaǵy balalar arasynda semizdikke shaldyǵý faktorlary boıynsha arnaıy zertteý júrgizgen Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy jetkinshekterdiń 25 paıyzy úıde tamaqtanbaıtynyn, al 16,7 paıyzy gazdalǵan tátti sýsyndardy kúndelikti tutynatynyn málimdegen. Eresekterdiń ishinde de qýat beretin sýsynǵa qumartqandar kóp. Jalpy, qazaqstandyqtar kúnine shamamen 30 myń lıtr energetıkalyq sýsyn ishedi eken.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy durys tamaqtanbaý úlken jahandyq máselege aınalǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp otyr. Aıtalyq, búginde álem boıynsha ál bermeı kele jatqan aýrýdyń eki túri bar. Onyń birinshisi qaterli isik bolsa, ekinshisi – júrek qan tamyr aýrýlary. Jahandyq uıym osy eki derttiń de negizgi sebebi tamaqqa baılanysty ekenin aıtady. Iаǵnı ólim-jitimniń 60 paıyzy, naýqasqa shaldyǵýdyń 80 paıyzy durys tamaqtanbaýdan týyndaıdy. Aınalyp kelgende, durys tamaqtaný – adam densaýlyǵynyń kepili. Qarańyz: densaýlyqtyń 53 paıyzy – adamnyń ómir súrý saltyna, sonyń ishinde 18 paıyzy – syrtqy orta faktorlaryna, 20 paıyzy – adamnyń genetıkasyna, al tek 5-10 paıyzy ǵana dárigerlerdiń qolynda eken. Halyqtyń «tańǵy asty óziń ish, túski asty bóle ish, keshki asty jaýyńa ber» degeni osydan qalsa kerek.
Qazirgi tańda Qazaqstan – salamatty tamaqtaný rejimin saqtamaıtyn elderdiń qatarynda. Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııattyń sózine qaraǵanda, elimizde sońǵy jyldary qant dıabetine shaldyqqandardyń qatary kúrt kóbeıgen. Bul aýrýǵa da durys tamaqtanbaý, quramynda qanty kóp sýsyndardy jıi tutyný sebep bolyp otyr. Sondyqtan mınıstrlik aýrý kórsetkishin tómendetý maqsatynda qant qosylǵan sýsyndarǵa aksızder engizýdi qolǵa almaqshy jáne durys tamaqtaný ashanasy, paıdaly taǵamdar dúkeni sekildi arnaıy baǵdarlamalardy júzege asyrmaq.
Kez kelgen taǵamdy nemese sýsyndy mólsherden kóp ishse zııan ekeni belgili. Muny dıetologter jıi eskertedi. Biraq mamandardyń keńesine qulaq asyp júrgen adam shamaly. Jurt tátti jáne sergitkish sýsyndardyń kóp zııany joq dep oılap, beı-bereket ishe beredi.
«О́nimniń japsyrmasynda kórsetilgen quramǵa sensek, kóptegen alkogolsiz sýsynda shyryndar, emdik shópterdiń syǵyndylary, dárýmender men sergitetin zattar bar dep kórsetilgen. Bul sýsyndar bulshyqet belsendiligin ýaqytsha yntalandyrady, serotonın arqyly kóńil kúıdi kóteredi, shóldi, tipti ash qaryndy qysqa ýaqytqa basady jáne biraz ýaqyt rahat sezimin týdyrady. Energetıkalyq sýsyndardyń quramyna kiretin saharoza men glıýkoza kofeınmen birge uıqyshyldyq pen sharshaý sezimin kúrt tómendetedi, júrek soǵysyn jyldamdatady jáne adamǵa shamadan tys júktemeni jeńýge kómektesedi. Alaıda tanymal sýsyndardyń paıdasy osymen aıaqtalady», deıdi Nur-Sultan qalasynyń Sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamentiniń mamandary.
Mekemeniń resmı saıtyna jarııalaǵan málimetke súıensek, alkogolsiz sýsyndardan, onyń ishinde energetıkalyq sýsyndardan naqty zııan bar. Mysaly, ony únemi qoldaný adam aǵzalarynyń patologııasyna, tis emaliniń buzylýyna jáne tez salmaq qosýǵa, qant dıabetine, gıpertonııaǵa, aterosklerozǵa jáne basqa aýrýlarǵa alyp keledi.
Departament mamandary bıylǵy ónimderdiń qaýipsizdigin baqylaý aıasynda ımporttyq jáne otandyq óndiristen shyqqan alkogolsiz sýsyndardyń 63 úlgisine, onyń ishinde energetıkalyq sýsyndardyń 23 úlgisine saraptama júrgizgen. Zerthanalyq zertteýlerdiń nátıjesi ımporttyq óndiristiń 12 sýsyn synamasy, onyń ishinde 5 energetıkalyq sýsyn synamasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tehnıkalyq reglamenti talaptaryna sáıkes kelmeıtinin anyqtaǵan. Mysaly, Monster Ultra Can, «Monstr», «Enerdjı Ýltra» energetıkalyq sýsyndary men «Natahtarı» lımonadynyń quramynda natrıı benzoaty konsentrasııasynyń 1,1-den 1,2 esege artqany anyqtaldy. «Natrıı benzoaty – benzoı qyshqylynyń natrıı tuzy, basqasha aıtqanda, E-211 konservantynyń taǵamdyq qospasy. Bul qospa tamaq ónerkásibinde sıntetıkalyq konservant retinde keńinen qoldanylady, bakterııalardyń kóbeıýine, zeńniń, toksınderdiń paıda bolýyna jol bermeıdi, sondyqtan ónimniń jaramdylyq merzimin arttyrý úshin jıi qoldanylady. Ol kóbinese et ónimderine, balyq konservileri men ýyldyryqqa, maıonezge, ketchýpqa, kondıterlik ónimderge, djemder men marmeladtarǵa, gazdalǵan sýsyndarǵa, alkogolsiz syra men alkogoldi ishimdikterge qosylady. Bul qospa aǵzaǵa zııan ákeledi», deıdi departament mamandary. Olardyń aıtýynsha, E-211 konservant konsentrasııasynyń artýy allergııalyq reaksııalardy týǵyzady. Quramynda E-211 bar ónimderdi S dárýmeni bar ónimdermen birge qoldanýǵa múldem bolmaıdy. О́ıtkeni natrıı benzoaty men askorbın qyshqylynyń ózara árekettesýi kezinde benzol paıda bolady da bul aǵzada qaterli isikterdiń damýyna, paıda bolýyna ákelýi múmkin.
Jalpy, energetıkalyq sýsyndardyń quramynda adam aǵzasyna qaýipti basqa da hımıkattar qosylǵanyn mamandar aıtyp júr. Ǵalamtordaǵy ashyq derekke sensek, mundaı sergitkish sýsyndardy XX ǵasyrdyń 60-jyldary Vetnamda soǵysqan amerıkalyq jaýyngerlerdiń moraldyq jáne áskerı rýhyn yntalandyrý úshin AQSh oılap tapqan eken. Biraq bul sýsyndardy kúnde lıtrlep ishken áskerlerdiń arasynda bas aýrýy, mı, baýyr isigi kúrt kóbeıgen. Jaýyngerlerlerdi sergitýdiń ornyna sergeldeńge túsirgen sýsyndy keıin paıdalanýǵa tyıym salǵan.
Elordanyń sanıtarlyq mamandary da adamǵa ýaqytsha qýat beretin sýsyndardy paıdalaný barysynda abaı bolýǵa shaqyrady. Alkogolsiz salqyn sýsyndardy tańdaý kezinde onyń tańbalaý kodyna, jaramdylyq merzimine, saqtaý sharttaryna nazar aýdarý qajet. О́ndirýshisi, shyǵarylǵan kúni men jaramdylyq merzimi kórsetilmegen sýsyndardy satyp almaǵan jón. «Mundaı ónimderdiń kóbi jalǵan taýar bolyp shyǵady. Sondyqtan ónimniń saqtaý jáne tańbalaý sharttarynda buzýshylyqtar bolsa, olardyń talapqa saı ekenin rastaıtyn qujattardy talap etý kerek. Eger mundaı qujat sizge usynylmasa, onda aýmaqtyq sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý organdaryna: 57-60-56, 57-60-59 telefondaryna habarlasyńyz nemese astana.dooz@gmail.com poshtasyna aryz-shaǵym joldaýǵa bolady, resmı saıtymyz: dkkbtu.nur-sultan@dsm.gov.kz», deıdi departament mamandary.
Durys tamaqtaný máselesin zerttep júrgen belgili professor, medısına ǵylymdarynyń doktory Erbolat Dálenov te dúken sórelerinde satylatyn sýsyndardy jıi qoldaný zııan ekenin aıtady. Tipti paıdaly delinetin mıneraldy sýsyndy da shekten tys kóp ishse, aǵzaǵa salmaq túsiredi. «Mysaly, mıneraldy sýsyndar ne úshin shyǵarylǵan dep oılaısyz? Belgili bir aýrýǵa em retinde qoldaný úshin. Onyń da mólsheri bar. Al bul sýsyn túrin shamadan kóp paıdalaný ót pen nesep jolynda, baýyrda usaq tas, qum paıda bolýyna ákelip soǵatynyn esten shyǵarmaý qajet. О́ıtkeni mıneraldyq sýdyń quramynda mıneraldyq zattar jaı sýdan qaraǵanda eki-úsh ese artyq bolady. Bul adam aǵzasyna aýyr tıedi», deıdi ol.
Professor sondaı-aq et pen gazdalǵan sýsyn da bir-birine sáıkes kelmeıtinin aıtady. О́ıtkeni mıneraldy gazdalǵan sý ettiń syrtyn qorshap alady da qorytylýyna kedergi keltiredi. «Sondyqtan múmkindik bolsa, gazsyz sý ishý kerek. Al sháıdi taǵamǵa deıin bir saǵat buryn nemese taǵamnan keıin bir saǵattan soń ishken jón», deıdi maman.
Jalpy, quramynda kofeıni bar jáne sergitkish sýsyndardy qoldanýǵa kóp elde tyıym salynǵan. Mundaı sýsyn túri belgili bir tártippen ǵana satylady. Qazaqstanda da osydan birneshe jyl buryn mektep ashanalarynda gazdalǵan sýsyndardy satýǵa tyıym salyndy. Keleshekte bul ónimniń jarnamasyna shekteý engizý, energetıkalyq sýsyndarǵa aksız engizý, azyq-túlik óniminiń qaýipsizdigi týraly tehnıkalyq reglamentke túzetýler engizý sekildi ózgerister elimizde de qoldanylýy múmkin. Biraq ázirshe bul – ýaqyt enshisindegi másele.