Beseýdiń basqosýy

Konsýltatıvtik kezdesýdiń ma­ńyz­y qandaı? Ortalyq Azııa kele­shekte qalaı damymaq? Búgingi maqalada osy jáne ózge de másele­ler­ge kóz júgirtip kórgen edik.

Áńgimege kirispes buryn sam­mıt qorytyndysy boıynsha qabyldanǵan qujattarǵa toq­talsaq. Ortalyq Azııa mem­le­ketteri basshylarynyń Konsýl­tatıvtik kezdesýiniń birles­ken málim­demesi, О́ńirlik ynty­maq­tas­tyqty damytýdyń 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy bekitildi. Sondaı-aq Ortalyq Azııa memleketteriniń kópjaqty formattar aıasyn­daǵy ózara is-qımyldar tujy­rym­damasy, Ortalyq Azııa­ǵa arnalǵan «Jasyl kún tárti­bi» aı­maq­tyq baǵdarlamasy maqul­dan­dy.

Budan bólek Qazaqstan Res­pýb­lıkasy, Qyrǵyz Respýb­lı­ka­sy, Tájikstan Respýblıkasy, Túrik­­menstan jáne О́zbekstan Res­pýb­lıkasy arasyndaǵy Ortalyq Azııany HHI ǵasyrda damytýdy kózdeıtin dostyq, tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq týraly shart kelisildi jáne oǵan qol qoıý rásimi bas­taldy. Sonymen qatar Araldy qutqarý halyqaralyq qorynyń quryl­taıshy memleketteri basshy­larynyń Araldy qutqarý halyq­aralyq qory prezıdentiniń ókilet­tikterin uzartý týraly sheshimge qol qoıyldy.

Koronavırýs pandemııasy men Ýkraınadaǵy soǵys Ortalyq Azııa elderine, jalpy álemge ońaı­ǵa tımegeni belgili. Azyq-tú­lik jetkizý tizbeginiń buzylýy, ekonomıkalyq sanksııalar, ishki jalpy ónim kólemi ósiminiń baıaý­laýy sekildi máseleler kóptegen memlekettiń keleshek josparyn qaıta qaraýǵa májbúrledi.

Ortalyq Azııa elderi de buǵan erekshe mán beretini túsinikti. Onyń ústine óńirmen shektesip jatqan Aýǵanstan bıligin «Talıban» uıymynyń kelýi de ekstremızm jáne terrorızmmen kúres máselesin qaıtadan kún tártibine shy­ǵar­dy. Sondyqtan Ystyqkóldiń jaǵa­syn­da ótken jıynda joǵaryda aıtylǵan ja­han­dyq syn-qaterler jan-jaqty tal­qy­landy.

Endi sammıt barysynda aıtylǵan túıt­kilderge jan-jaqty toqtalsaq. Eń áýe­li shekaraǵa qatysty máseleni erekshe atap óter edik. Sebebi bul – kúıip turǵan taqyryp. Ras, Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezde shekarany shegendeýge bel sheship kiriskeni málim. Sonyń arqasynda «toǵyzynshy terrıtorııa» kórshiles eldermen daý-damaıyn bir jola sheship, shekarany demarkasııalaý, delımıtasııalaýǵa jumystaryn quqyqtyq turǵyda naqtylap aldy. Tipti bertinge deıin túıini tarqamaı kelgen Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi de naqtylandy. Qazirgi tańda Qazaqstan – TMD-daǵy shekara máselesi sheshilgen sanaýly eldiń qatarynda.

Sholpan-Atada ótken kezdesýde Mem­leket basshysy Qasym-Jomart To­qaev buǵan erekshe mán berdi. Prezıdent óz sózinde óńirdegi áli de saqtalyp otyrǵan turaqsyzdyq faktorlaryn barynsha joıý úshin bar múmkindik jasalýǵa tıis ekenin jetkizdi.

«Memleketaralyq shekara­lar­daǵy ár­bir myltyq daýsynyń jańǵyryǵy eki elge ǵana emes, búkil óńirge jaǵymsyz áser etedi. Kerisinshe, dál qazirgi daǵdarys jaǵdaıynda memleketterimiz qaı­shy­lyq­tardy eńserý isinde órkenıet­ti­lik­tiń, jaýaptylyqtyń úlgisin kórsetýge tıis. Shekarany zańdy túrde rásimdeý úderisiniń óte kúrdeli ári qıyn ekenin óz tájirıbemizden bilemiz. Daýly máseleler shynaıy tatý kórshilik pen halyqaralyq quqyqtyń irgeli qaǵıdattaryna qurmet kórsetý arqyly tek qana beıbit jolmen sheshilýi múmkin. Munyń basqa joly joq. Bul keshendi problemalardy elemeýdiń nemese sozbalańǵa salýdyń saldary qıyn bolady, tipti Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan barlyq kúsh-jigerimizdi joqqa shyǵarýy múmkin. Postkeńestik keńistikte óziniń shekarasyn tolyq delımıtasııa jasaǵan memleket retinde, Qazaqstan, ózara tıimdi sheshimder izdestirýge barynsha kómek kórsetýge daıyn», dedi Q.Toqaev.

Ortalyq Azııanyń kartasyna kóz tastasańyz, shekara máselesi kúıip turǵanyn ańǵara alasyz. Ferǵana atyrabynda úsh eldiń – О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstannyń anklavy ornalasqan. О́zderińizge málim, anklav memlekettiń bir bóligin basqa el tolyqtaı qorshap jatýy. Ortalyq Azııada olardyń sany baqandaı segiz! Onyń tórteýi – О́zbekstanǵa, úsheýi – Tájikstanǵa, bireýi – Qyrǵyzstanǵa tıesili.

Máselen, Soh, Chon-Gara, Shahımardan, Jańa-aıyl anklavy О́zbekstannyń menshi­gin­de, biraq Qyrǵyzstannyń ishinde orna­lasqan. Al Qyrǵyzstannyń Barak aýyly О́zbekstan terrıtorııasynda ja­tyr. Tájikstanǵa tıesili Vorýh pen Batys Kalacha – Qyrǵyzstannyń, Sarvak О́zbekstannyń ishinde. Osyndaı anklav­tar­ǵa baılanysty óńirde túrli deńgeıdegi qaqtyǵystar jıi-jıi bolyp turady. Statıstıkaǵa súıensek, orta eseppen jyl saıyn Ortalyq Azııada shekaraǵa baılanysty keminde 10 shıelenis bolyp turady eken. Osydan-aq úsh memleket úshin shekara máselesi qanshalyqty kúrdeli ekenin ańǵarýǵa bolady.

Budan qala berdi, Tájikstannyń Qytaımen aradaǵy shekarasy da talaıǵa deıin daý boldy. Aqyry 2012 jyly buǵan núkte qoıylǵandaı kóringen. Sóıtip, delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý jumystary bastaldy. Soǵan sáıkes, Shyǵys Pamırdegi daýly aımaqtyń bir bóligi Qytaıǵa berilgen bolatyn. Resmı turǵyda bári sátti aıaqtalǵandaı kóringen. Biraq tájik aǵaıyn eki tarap qol qoıǵan qujatqa narazylyq bildirdi. Qazirgi tańda bul másele elde ara-tura kóterilip qalady.

Osynyń bárin eskersek, shekara máselesin utymdy sheshý Ortalyq Azııa elderi úshin óte qajet. Qazirgi tańda jıi burq ete túsetin azdy-kópti qaqtyǵystar keleshekte ulǵaıyp ketýi ábden múmkin. Sondyqtan mundaı keshendi problemalardy der kezinde sheshken jón. Bul turǵydan alyp qaraǵanda, Qazaqstan kórshiles elderge aımaqtyń basty draı­veri retinde úlgi bolatyny anyq.

Jıynda kóterilgen ekinshi ózekti túıtkil – sý máselesi. Bul – Ortalyq Azııaǵa ǵana tán problema emes. Statıs­tı­kaǵa súıensek, jyl saıyn adamzat paıdalanatyn tushy sýdyń kólemi 4,3 trln sharshy metrdi quraıdy eken. Munyń 70 paıyzy – aýyl sharýashylyǵyna, 19 pa­­ıyzy – ónerkásipke, al qalǵan 11 pa­ıyzy kúndelikti turmysqa jumsalady. Jyldan-jylǵa sýǵa suranys artyp, biraq onyń kólemi kemip barady. О́tken ǵasyrdan beri álem halqynyń sany 4 ese ósse, «tirshilik nárine» suranys 6 ese kóbeıgen.

McKinsey-diń derekterine súıensek, 2030 jyly álemdegi ózen basseınderiniń kólemi 10 paıyzǵa, 2050 jyly 25 paıyzǵa tartylýy yqtımal. BUU esepteýi bo­ıynsha álem halqynyń tórtten biri 2050 jylǵa qaraı sý tapshylyǵyn sezinýi múmkin. Al Dúnıejúzilik bank «tirshilik náriniń» tapshylyǵy 2050 jylǵa qaraı álem ekonomıkasynyń ishki jalpy ónim ósimin 6 paıyzǵa azaıtady dep boljaıdy.

Ortalyq Azııadaǵy iri ózen­der­diń barlyǵy trans­sheka­ralyq bolyp esep­te­ledi. Ondaǵan jyldan beri sol trans­she­ka­ralyq sý resýrstaryn birlesip paıdalaný jaıy Ortalyq Azııa elderi úshin kúrdeli problemanyń birine aınaldy. Ásirese Syrdarııa men Ámýdarııa ózenderin bir­lese paıdalaný óte ózekti. Syrdarııa óz bastaýyn Qyrǵyzstannan, Ámýdarııa Tájikstannan alady. Son­dyqtan Ortalyq Azııadaǵy ózge memleketter qyrǵyz ben tájik aǵa­ıyn­dar­dyń «jomarttyǵyna» táýel­di. Dálirek aıt­qanda, sý aǵy­nyn retteý tetigi solardyń qolynda.

Keńes Odaǵy kezinde Syrdarııa men Ámýdarııanyń sýyn tıimsiz paı­da­laný Aral teńiziniń qur­ǵaýyna ákelgeni málim. Jahan­­dyq katastrofa retinde esep­teletin bul jaǵdaıdyń saldary aýyr. Birinshiden, Araldyń tartylýy ondaǵy balyq aýlaý sharýashylyǵyna orasan zardap ákeldi. Tamaǵyn teńizden terip jep júrgender jumyssyz qaldy. Kóptegen balyq túri joıylyp ketti. Ekinshiden, óńirge aıtarlyqtaı ekologııalyq apat keldi. Qurǵaǵan jerden kóterilgen qum men tuz taıaý mańdaǵy tabı­ǵatqa kesapat bolyp jabysty. Turǵyndardyń densaýlyǵy nasharlady.

Ras, Araldy qutqarý maqsa­tynda kóptegen jumys atqaryldy. Qazaq­stan­nyń bastamasymen álemdegi múıizi qaraǵaıdaı uıymdar buǵan jumyla kiristi. Kókaral bógeti salynyp, kishi Araldyń qurǵap ketýine jol berilgen joq. Búginge deıin kepken teńiz tabanyna sekseýil otyrǵyzý jumystary júrgiziledi. Degenmen munyń bári áli de jetkiliksiz. Teńiz tabanyna aǵash egý ańqasy kepken alqapqa sý ákelmesi anyq.

Joǵaryda Ortalyq Azııadaǵy ózen­der transshekaralyq ekenin aıttyq. Al ózenderdiń óz kezeg­in­de bastaýyn máń­gilik aq jabyn jamylǵan shyń­dar­dan ala­tyny belgili. Máńgilik dege­nimiz artyq shyǵar. Keıingi jyldary muzdyqtar tez erip, taýlardyń tóbesi qaraıyp barady. Klımattyń ózgerýi jónindegi Halyqaralyq sarapshylar toby­nyń baıan­damasyna sáıkes, Orta­lyq Azııanyń temperatýrasy pla­ne­tanyń basqa bólik­te­rine qaraǵanda, álde­qaıda jyldam jy­lyp keledi eken. Bul sýdyń basty kózi – muzdyqtar kóleminiń kishireıýine ákep soqtyrady. Olardyń Ortalyq Azııadaǵy kólemi sońǵy 50 jylda 20, tipti 30 paıyzǵa kishireıgen. Keleshekte bul Syrdarııa men Ámýdarııa ózenderiniń aǵysyn birneshe ese qysqartýy múmkin degen boljam bar. Munyń bári aımaqtyń azyq-túlik, energetıka jáne ekologııa salalaryndaǵy qaýipsizdigine úlken qater tóndirip otyr.

Qyrǵyzstan 2022 jyldy Taýlardy turaqty damytýdyń halyqaralyq jyly dep jarııalady. Tájikstan 2025 jyldy Muzdyqtardy saqtaýdyń halyqaralyq jyly dep jarııalaýdy usyndy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sammıtte sóılegen sózinde Qazaqstan mundaı bas­tamalardy qoldaıtynyn jetkizdi.

Qazirgi tańda «toǵyzynshy terrıtorııada» 2 724 muzdyq orna­lasqan. О́kinishke qaraı, solardyń eń úlkeni – Tuıyqsý muzdyǵynyń kólemi keıingi jarty ǵasyrda 1 shaqyrymǵa deıin kishireıgen. Tuıyqsý jyl saıyn 58 mln tonna kóleminiń shamamen 1 mln tonnasyn joǵaltady. Bul 2040 jylǵa qaraı sý resýrstarynyń 20 paıyzdan astam azaıýyna ákeledi.

Aıta ketetin taǵy bir mańyzdy másele – óńirdiń ekonomıkalyq áleýetin arttyrý. Keıingi 5 jylda Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy taýar aınalymy 42 paıyzǵa kóbeıip, 6,3 mlrd dollarǵa jetti. Bolashaqta bul kórsetkishti 15 mlrd dollarǵa deıin jetkizý josparda bar. Halyqaralyq sarapshylar aldaǵy 10 jylda Ortalyq Azııanyń shetelden tikeleı ınvestısııa tartý jónindegi áleýetin shamamen 170 mlrd dollar, sonyń ishinde shıkizattyq emes sektorǵa shamamen 70 mlrd dollar kóleminde bolady dep boljap otyr. Bul – az soma emes. Mundaı boljamdy «qashpaǵan qara sıyrdyń ýyzyna» balap, qol qýsyryp otyrýǵa áste bolmaıdy. Sondyqtan aımaqtaǵy ózara saýda-ekonomıkalyq baılanysty jolǵa qoıý kerek.

Tarıhqa kóz júgirtsek, Ortalyq Azııa Uly Jibek jolynyń qaq júreginde orna­lasqanyna kýá bolamyz. Qazirgideı aýmaly-tókpeli zamanda mundaı geogra­fııa­lyq baılanysty utymdy paıdalaný qajet ekeni aıtpasa da túsinikti. Máselen, Qytaıdan shyqqan taýar teńiz arqyly Eýropaǵa eki aıda jetedi. Ortalyq Azııa­ tranzıttik habqa aınalsa, munyń merzimi aıtarlyqtaı azaıady.

Osy rette Qazaqstan Trans­kaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn belsendi túrde damytyp otyr. Bul baǵyttaǵy konteıner tasymaly 2017 jyldan beri 3 esege, ıaǵnı 25 myńǵa deıin ósti. Budan bólek Qazaqstan «Mazarı-Sharıf – Kabýl – Peshevar» baǵytyndaǵy temir jol qurylysyna atsalysýǵa ázir. Sondaı-aq Shyǵys Azııa men Parsy shyǵanaǵy elderin baılanys­tyratyn eń qysqa baǵyt «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temir joly da taýar aınalymyn kóbeıtýge úles qosa alady.

Taıaýda alǵashqy konteınerlik po­ıyz Qazaqstannan Túrikmenstan, Iran arqyly Túrkııaǵa jóneltildi. Bul jańa lo­gıs­tı­kalyq sheshim 6 myń shaqy­rym­­nan astam joldy 12 kúnde júrip ótýge múmkindik berip otyr. Sondaı-aq Qazaqstannyń Aqtaý jáne Quryq porttary Taıaý Shyǵys pen Eýropa elderiniń naryǵyna shyǵýǵa septigin tıgizedi. «Darbaza – Maqtaral» temir jol jeli­si­niń iske qosylýy ótkizý áleýetin 2 ese art­tyrýǵa, al júk tasy­mal­daý merzi­min 1,5 ese qysqartýǵa jol ashty. Osy oraı­da Qazaqstan tarapy «Túrik­men­bashy – Garabogaz – Qazaqstan shekarasy» jańa avtojolyn salý bastamasyn qoldaıdy.

Budan bólek jıyn barysynda bilim jáne ǵylym salasyndaǵy ynty­maq­tas­tyqty arttyrý, máde­nı baılanysty kúsheıtý sekildi máseleler sóz boldy. Qoryta aıtqanda, Sholpan-Atada ótken sammıt Ortalyq Azııanyń strategııalyq seriktestigi mol ekenin ańǵartty. Sarap­shy­lar da muny qostap otyr.